Korpusy językowe jako narzędzie interpretacji prawa. Amerykańska teoria i praktyka

1. Wprowadzenie

Interpretacja prawa to fascynujące i niezwykle złożone zjawisko. Stulecia praktyki prawniczej i dyskursu naukowego doprowadziły do wytworzenia pewnych zasad (zwanych też kanonami, maksymami, regułami, dyrektywami itp.), które mają kierować działalnością interpretatora. Przychylamy się do poglądu, że zasady te mają wartość raczej heurystyczną niż normatywną i najlepiej postrzegać je jako „narzędzia”³, które „istnieją po to, by wyjaśniać i pomagać, a nie ograniczać czy hamować”⁴. Jednym z takich narzędzi, które stało się dostępne dopiero niedawno dzięki postępowi technologicznemu, są korpusy językowe. W ostatnich kilku latach korpusy zaczęły być wykorzystywane przez amerykańskie sądy, w tym Sąd Najwyższy Stanów Zjednoczonych. Wywołało to gwałtowną reakcję przedstawicieli amerykańskiej teorii prawa i doktryny prawniczej. Od 2016 r. w amerykańskiej literaturze obserwujemy lawinowy wzrost liczby publikacji poświęconych temu zagadnieniu. Znajdziemy wśród nich m.in. reinterpretacje klasycznych problemów interpretacyjnych z wykorzystaniem korpusów, teoretyczne analizy stosowania korpusów w wykładni prawa, praktyczne wskazówki dla prawników sięgających po korpusy oraz liczne argumenty za i przeciw. Pojawiają się nawet głosy o powstaniu nowej dyscypliny naukowej: law and corpus lingusitics (LCL)⁵. W literaturze polskiej użycie korpusów jako narzędzia wykładni prawa nie było jak dotąd szerzej omawiane⁶. Niniejszy artykuł ma zatem przede wszystkim charakter sprawozdawczy. Omawiamy w  nim użyteczność korpusów językowych dla celów wykładni prawa

Językoznawstwo korpusowe jest częścią językoznawstwa komputerowego (computatio- nal linguistics). Zajmuje się analizą danych językowych zgromadzonych w korpusach, tj. komputerowych zbiorach tekstów. Jest wyrazem funkcjonalnego (a więc nie formalnego) podejścia do badania języka, a teoretycznej podbudowy dostarcza mu obecnie m.in. socjolingwistyka i językoznawstwo kognitywne. Początki językoznawstwa korpusowego sięgają lat 50. XX w. i wiążą się z amerykańską odmianą strukturalizmu zwaną dystrybucjonizmem. Zasadnicza krytyka ze strony największego ówczesnego autorytetu językoznawczego, Noama Chomsky’ego spowodowała jednak, że metodę tę szybko zarzucono. Ponownie zaczęto do niej sięgać dopiero w latach 70. i 80. XX w., kiedy epoka hegemonii N. Chomsky’ego dobiegła końca. Od lat 90. XX w. językoznawstwo korpusowe przeżywa gwałtowny rozwój, związany z coraz łatwiejszym dostępem do komputerów. Korpus tworzy się z autentycznych tekstów języka (jednego lub kilku). Jego istotną cechą jest wielkość – korpus powinien zawierać znaczną liczbę słów, liczoną w milionach. Bardziej precyzyjne określenie tej liczby jest niemożliwe ze względu na stały postęp technologiczny⁸. Kolejną postulowaną cechą jest reprezentatywność. Korpus powinien jak najlepiej odzwierciedlać dany język. Oznacza to m.in., że powinien zawierać – w odpowiednich proporcjach – teksty pochodzące z różnych rejestrów językowych. Nie wyklucza to możliwości tworzenia korpusów specjalistycznych, zawierających jedynie teksty należące do określonego rejestru, dialektu, specjalistycznej odmiany języka itd. W praktyce reprezentatywność jest trudna do uzyskania. Przykładowo, względy techniczne powodują, że w większości korpusów nadreprezentowane są teksty pisane, a niedoreprezentowane – teksty mówione. Wreszcie, korpus musi posiadać formę elektroniczną. Warto tu wspomnieć o istotnym rozróżnieniu na korpusy „surowe” (raw), inaczej: nieindeksowane lub nieanotowane oraz korpusy indeksowane lub anotowane (tagged). Te pierwsze zawierają wyłącznie elektroniczny zapis tekstów. Te drugie zawierają także dodatkowe informacje, w tym dane lingwistyczne, np. przypisane do każdego słowa oznaczenie części mowy lub części zdania (tzw. indeksowanie morfologiczno-syntaktyczne), transkrypcję fonetyczną czy tzw. lematyzację⁹. Korpusy indeksowane oferują bez porównania więcej możliwości badawczych, ale ich tworzenie jest dużo bardziej pracochłonne (mimo częściowej automatyzacji, wynikającej z wykorzystywania w tym celu specjalistycznego oprogramowania).

Wielu badaczy podnosi też problem pewnej arbitralności i nieuniknionych błędów w procesie indeksowania tekstów zawartych w korpusie¹⁰. Wykorzystanie korpusów dla celów badawczych możliwe jest dzięki rozmaitym narzędziom, procedurom i  algorytmom informatycznym takim jak: wyszukiwanie interaktywne, listy frekwencyjne, konkordancje i kolokacje¹¹. Wyszukiwanie jest podstawowym narzędziem każdego użytkownika współczesnych technologii informatycznych, przy czym w przypadku korpusu może przyjmować bardzo zaawansowane postacie. Listy frekwencyjne określają częstotliwość występowania wyrazów w danym korpusie, a zatem – przy założeniu reprezentatywności korpusu – w danym języku. Wykorzystuje się je m.in. do tworzenia słowników frekwencyjnych i do nauki języków obcych. Konkordancje to zbiory przykładów użycia danego wyrazu w kontekście, zgodnie z wprowadzonymi przez badacza kryteriami. Zazwyczaj prezentuje się je w formacie KWIC (key words in context), tzn. poszukiwany wyraz wyświetlany jest na środku generowanej listy, otoczony z obydwu stron przez najbliższy kontekst zdaniowy. Umożliwia to wygodne porównanie wielu przykładów użycia i pozwala wnioskować na temat jego znaczenia. Konkordancje są wykorzystywane m.in. przy tworzeniu słowników, tezaurusów i glosariuszy, gdyż doskonale zastępują tradycyjne fiszki. Kolokacje to stale powtarzające się kombinacje słów występujące w swoim sąsiedztwie. Ich uwzględnienie pozwala m.in. określić, w jakim kontekście dany wyraz występuje najczęściej lub wyszukać przykłady użycia wyrazu w określonym kontekście. Wyszukiwanie, listy frekwencyjne, konkordancje i kolokacje to standardowe narzędzia uwzględnione w interfejsie większości powszechnie dostępnych korpusów¹². Lingwiści do swoich analiz wykorzystują również bardziej zaawansowane środki, w tym specjalistyczne aplikacje, języki programowania, testy statystyczne, bazy danych itd.¹³

3. Korpusy w amerykańskim orzecznictwie

Podstawową zasadą amerykańskiej praktyki interpretacji prawa jest ordinary meaning rule, stanowiąca w przybliżeniu połączenie zasady pierwszeństwa wykładni językowej z zasadą domniemania języka potocznego¹⁴. Pojęcie ordinary meaning („zwykłe znaczenie”¹⁵) jest różnie rozumiane. Jak ironicznie zauważają autorzy: „nie znamy zwykłego znaczenia «zwykłego znaczenia»”¹⁶. W ujęciu intencjonalistycznym stanowi ono zakres dopuszczalnych znaczeń danego wyrażenia językowego. Po ustaleniu takiego zakresu należy posłużyć się metodami pozajęzykowymi w celu sprecyzowania, które

z dopuszczalnych znaczeń odpowiada intencji prawodawcy. W ujęciu tekstualistycznym zwykłe znaczenie to sposób, w jaki dane wyrażenie najczęściej jest rozumiane. Ustalenie go jest celem interpretatora i – pomijając szczególne przypadki (np. absurdalne rezultaty) – ma charakter wiążący. A zatem w obu dominujących teoriach interpretacyjnych zwykłe znaczenie pełni znaczącą – choć różną – funkcję¹⁷. Poważne kontrowersje wiążą się z pytaniem, w jaki sposób należy ustalać zwykłe znaczenie tekstu prawnego. Do niedawna jedyną alternatywą dla sędziowskiej intuicji były słowniki. Użycie słowników w interpretacji prawa doczekało się ogromnej literatury, zawierającej liczne głosy krytyczne, dotyczące zarówno samej natury słowników, jak również praktyki ich wykorzystywania¹⁸. Warto odnotować, że od kilkunastu lat dyskusja na temat słowników toczy się również w polskiej literaturze¹⁹. Słowniki jako narzędzie do ustalania zwykłego znaczenia tekstu prawnego zyskały jednak ostatnio poważnego konkurenta w postaci korpusów językowych. Według niektórych autorów symboliczną datą jest rok 1998, kiedy to sędzia Stephen Breyer w sprawie Muscarello v. United States²⁰ przeprowadził analizę dwóch elektronicznych baz danych, zawierających teksty publicystyczne w celu ustalenia zwykłego znaczenia wyrazu to carry („nosić”, „nieść”). Analiza doprowadziła większość orzekającą do kontrowersyjnego wniosku, że takim znaczeniem jest „przewozić w samochodzie”²¹. Innym pionierskim orzeczeniem był wyrok w sprawie United States v. Costello²² z 2012 r., w którym sędzia Richard Posner badał znaczenie wyrazu to harbor („udzielać schronienia”, „ukrywać”) za pomocą wyszukiwarki Google, wpisując różne frazy zawierające ten wyraz. Na podstawie tej analizy uznał, że zwykłe znaczenie to harbor odnosi się do ukrywania pewnych osób ze względu na ich przynależność do określonej kategorii zasługującej na ochronę, a nie po prostu do ukrywania się²³. We wskazanych orzeczeniach sądy nie korzystały z korpusów językowych w znaczeniu opisanym powyżej, lecz z innych elektronicznych baz danych. Przyjęte przez ich autorów metodologie budzą poważne zastrzeżenia, z których część zostanie omówiona poniżej²⁴. Początkowo wykorzystanie korpusów językowych sensu stricto było domeną sądów stanowych. W sprawie In re Adoption of Baby E.Z.²⁵ sędzia Thomas Lee przeprowadził rozległą analizę popularnego korpusu Corpus of Contemporary American English (COCA) w celu ustalenia, czy wyraz custody („opieka”, „piecza”, „kuratela”) odnosi się

w swoim zwykłym znaczeniu do adopcji dziecka. Analiza wykazała, że dziesięciokrotnie częściej używany bywa w kontekście rozwodu, a zatem „opieka nad adoptowanym dzieckiem” nie stanowi jego zwykłego znaczenia. W późniejszej sprawie State v. Rasabout²⁶ ten sam sędzia odwołał się do korpusu, rozstrzygając że to discharge („wystrzelić”) oznacza zazwyczaj wystrzelenie pojedynczego pocisku, a nie opróżnienie całego magazynku. W sprawie People v. Harris²⁷ problem interpretacyjny dotyczył tego, czy wyraz information („informacja”) obejmuje także fałszywe lub niekompletne oświadczenia. Analizy korpusowe przeprowadzili zarówno większość orzekająca, jak i autor zdania odrębnego, jednak całkowicie odmiennie zinterpretowali ich wyniki. Większość wskazała na występujące w korpusie przykłady wyrażeń typu false information („fałszywa informacja”) czy inacu- rate information („niedokładna informacja”). Autor zdania odrębnego wskazał z kolei – na podstawie tego samego korpusu – że wyraz information najczęściej występuje bez jakichkolwiek przymiotników i oznacza wówczas – co do zasady – informację prawdziwą²⁸. W federalnym Sądzie Najwyższym językoznawstwo korpusowe początkowo było wykorzystywane jedynie pośrednio, poprzez odwołania do prac naukowych zawierających analizy korpusowe. W sprawie FCC v. AT&T, Inc.²⁹ sędzia Ruth Ginsburg w ustnych motywach powołała się na opracowanie Neala Goldfarba, dotyczące znaczenia przymiotnika personal („osobisty”) w kontekście osób prawnych³⁰. Natomiast w sprawie Lucia v. SEC³¹ sędzia Clarence Thomas powołał się na analizę Jennifer Mascott, dotyczącą znaczenia problematycznego wyrażenia „Officers of the United States”³². Ponieważ problem dotyczył tekstu amerykańskiej konstytucji, analiza przeprowadzona została w oparciu na korpusie złożonym z tekstów „ojców-założycieli” (the Framers) z lat 1783–1789, co pozwoliło ustalić historyczne znaczenie tego zwrotu. W zdaniu odrębnym do wyroku w sprawie Carpenter v. United States³³ sędzia C. Thomas poszedł krok dalej i przeprowadził własną analizę aż sześciu korpusów zawierających historyczne teksty. Jej celem było wykazanie, że w czasach formułowania konstytucji nie znano pojęcia reaso- nable expectation of privacy („uzasadnione roszczenie do prywatności”), które posłużyło większości orzekającej za podstawę rozstrzygnięcia³⁴.

4. Korpusy w amerykańskiej teorii prawa

Pojawienie się analiz korpusowych w uzasadnieniach orzeczeń sądowych wywołało ożywioną reakcję przedstawicieli amerykańskiej teorii prawa. Pierwsze propozycje wykorzystania korpusów do ustalania zwykłego znaczenia tekstów ustawowych wysuwano już dekadę temu³⁵, jednak zainteresowanie tym tematem wzrosło gwałtownie dopiero

w ostatnich kilku latach. W latach 2016–2019 opublikowano kilkadziesiąt artykułów naukowych poświęconych tej kwestii. Wielu autorów wyraża przekonanie, że językoznawstwo korpusowe wnosi do dyskursu interpretacyjnego nieoceniony pierwiastek empiryczny: „metody korpusowe przenoszą proces ustalania zwykłego znaczenia z «czarnej skrzynki» wewnętrznych wrażeń sędziego na światło rzeczywistości, czyniąc dyskusję na temat zwykłego znaczenia namacalną i wymierną”³⁶. Sprawia to, że interpretacja prawa staje się przedsięwzięciem bardziej naukowym, przewidywalnym, weryfikowalnym i obiektywnym³⁷. Zalety korpusów omawia się najczęściej na tle innych źródeł wiedzy o tzw. zwykłym znaczeniu. Po pierwsze, korpusy przeciwstawia się intuicji językowej sędziego. Intuicja językowa (kompetencja językowa) sprawdza się na ogół znakomicie, gdy chodzi o ocenę poprawności gramatycznej zdania, czy dopuszczalności semantycznej użycia danego wyrazu, jednak zawodzi, gdy w grę wchodzi ocena częstotliwości określonego użycia³⁸. Sędzia, jak każdy użytkownik języka naturalnego, posługuje się właściwym tylko dla siebie językiem osobniczym (idiolektem), który podświadomie czyni punktem odniesienia takiej oceny. Ponadto, skłonny jest dostrzegać przypadki szczególne, a nie dostrzegać przypadków typowych. Najpoważniejszym zastrzeżeniem wobec intuicji sędziego, jako źródła zwykłego znaczenia, jest fakt, że ma ona charakter z założenia introspektywny – nie poddaje się jakiejkolwiek zewnętrznej ocenie³⁹. W kontekście stosowania prawa jest to zarzut bardzo poważny. Przewaga korpusów nad intuicją jest oczywista i ma dwojaki charakter. Korpusy są zbiorami tekstów pochodzących od ogromnej rzeszy użytkowników języka, co usuwa ryzyko idiosynkrazji. Ponadto, dostęp do korpusów jest powszechny, a każdy etap analizy korpusowej jest jawny – można go prześledzić, zweryfikować, a w razie potrzeby nawet powtórzyć⁴⁰. Po drugie, korpusy przeciwstawia się słownikom⁴¹. Jak wspominaliśmy, problem wykorzystania słowników w interpretacji prawa został w amerykańskiej literaturze omówiony bardzo gruntownie. Słowniki zdobyły popularność wśród sędziów w okresie sukcesów tekstualizmu jako metody interpretacyjnej⁴². Stanowią niewątpliwy postęp w stosunku do intuicji sędziego – oferują dostępne dla wszystkich definicje słów, sformułowane przez niezależnych ekspertów (leksykografów). Definicjom zawartym w słownikach zarzuca się jednak akontekstowość i pomijanie subtelności semantycznych właściwych dla naturalnego użycia języka⁴³. Większość słów posiada kilka różnych definicji w danym słowniku i nie istnieje kryterium wyboru jednej z nich jako odpowiedniej w danej sprawie. Co więcej, różne słowniki zawierają różne definicje i różną liczbę

definicji. W rezultacie, wybór słownika, nierzadko całkowicie arbitralny, może determinować rozstrzygnięcie sądowe. W skrajnych przypadkach problem interpretacyjny zostaje sprowadzony do sporu o właściwy słownik (tzw. dictionary shopping)⁴⁴. Korpusy górują nad słownikami w kilku aspektach. Po pierwsze, ukazują słowa w szerszym kontekście zdaniowym⁴⁵. Po drugie, umożliwiają określenie frekwencji użycia wyrazu w danym znaczeniu⁴⁶. Tym samym pozwalają ustalić, które znaczenie wieloznacznego wyrazu jest najbardziej powszechne. Słowniki takich informacji nie zawierają, natomiast częste wyciąganie wniosków w tym zakresie z kolejności umieszczenia definicji danego wyrazu jest zwykłym nieporozumieniem⁴⁷. Po trzecie, znaczenie płynące z korpusów nie jest zapośredniczone przez osoby trzecie (leksykografów), których subiektywne oceny determinują liczbę i treść definicji słownikowych⁴⁸. Analizując korpus, sędzia operuje na rzeczywistych przykładach użycia słów i sam wyciąga wnioski co do ich znaczenia. Innymi słowy, korpus pozwala sędziemu stać się „leksykografem chwili”⁴⁹. Po czwarte, korpusy – dzięki możliwości aktualizacji – mają większą szansę nadążać za dynamicznym rozwojem języka, wiążącym się z popularnością nowoczesnych form komunikacji międzyludzkiej⁵⁰. Po trzecie, korpusy przeciwstawia się badaniom ankietowym (surveys). W latach 70. XX w. psychologowie i lingwiści (m.in. Eleanor Rosch, William Labov) przeprowadzili szereg pionierskich badań nad mechanizmem kategoryzacji. Zasadniczo polegały one na zadawaniu ankietowanym pytań o językową klasyfikację określonych zjawisk (obrazów, kształtów, kolorów, pojęć). Wyniki wykazały, że ludzka kategoryzacja opiera się – przynajmniej częściowo – na podobieństwie do najbardziej typowego okazu danego pojęcia (tzw. prototypu), a nie na weryfikacji kryterialnych cech danego pojęcia⁵¹. W teorii prawa wyrażono pogląd, że zwykłe znaczenie to nic innego, jak właśnie prototyp pojęcia ustawowego⁵². Niektórzy autorzy zaproponowali zatem aplikację podobnych metod do rozstrzygania wątpliwości interpretacyjnych⁵³. Ich oczywistą przewagą nad słownikami jest podbudowa empiryczna. Natomiast ich przeprowadzenie w praktyce napotyka liczne trudności: wymaga czasu, pieniędzy, zaangażowania osób trzecich (najlepiej ekspertów), a sama ankieta musi być sformułowana niezwykle starannie, by uniknąć sugerowania odpowiedzi i zminimalizować różnego rodzaju błędy poznawcze⁵⁴. Trudności tych można uniknąć zastępując ankiety korpusami. Są one powszechnie dostępne, bezpłatne, gwarantują wyższy stopień obiektywizmu, a przyswojenie podstaw metodologii językoznawstwa korpusowego nie przekracza możliwości sędziego⁵⁵. Choć wykorzystanie korpusów jako narzędzia interpretacyjnego cieszy się od kilku lat dużym zainteresowaniem teorii prawa i praktyki prawniczej, pojawiają się także głosy

krytyczne. Zdaniem jednego z autorów „badania korpusowe w najlepszym razie mogą okazać się czasochłonnym urozmaiceniem, w najgorszym – doprowadzić do nietrafnych rozstrzygnięć, które nie poddają się weryfikacji”⁵⁶. Formułowane uwagi podzielić można na dwie grupy: dotyczące samych korpusów oraz dotyczące sposobów ich używania przez sędziów. Do pierwszej grupy należy zarzut, że korpusy, jako zbiory rzeczywistych przypadków użycia języka, zawierają również użycia niekonwencjonalne, metaforyczne, potoczne czy zwyczajnie niepoprawne. Metodologia tworzenia korpusów wyklucza jakiekolwiek wartościowanie, czy „cenzurowanie” uwzględnianych przykładów, dlatego korpusy – w przeciwieństwie do słowników – nie przyczyniają się do kształtowania normy językowej⁵⁷. Wskazuje się także, że częstotliwość użycia wyrazu w określonym znaczeniu niekoniecznie oznacza, że jest to znaczenie najbardziej podstawowe – może wynikać z kilku innych czynników⁵⁸. Sam proces tworzenia korpusu nasuwa pewne wątpliwości. Jest nie tylko całkowicie niezależny od sędziego, ale także niedostępny dla jego świadomości. Tymczasem dobór tekstów tworzących korpus w oczywisty sposób determinuje wyniki przyszłych analiz. Mamy zatem do czynienia ze swoistym „outsourcingiem parametrycznym”⁵⁹. Zwraca się również uwagę, że korpusy różnią się między sobą: rozmiarami, procentowym udziałem poszczególnych rejestrów języka, wiekiem tekstów źródłowych itd. Ostatecznie więc analizy korpusowe cierpią na taką samą arbitralność jak analizy słownikowe⁶⁰. Lista zarzutów należących do drugiej grupy jest znacznie dłuższa. Najbardziej radykalni przeciwnicy korpusów twierdzą, że korzystanie z nich wypacza naturę interpretacji prawa, wprowadza bowiem kryterium ilościowe w miejsce kryterium jakościowego, i tym samym minimalizuje rolę sędziów, która zostaje sprowadzona do liczenia wyników w wyszukiwarce⁶¹. Taki „zwodniczy empirycyzm” zaciemnia rzeczywistość, dając mylne wrażenie, że interpretacja prawa jest przedsięwzięciem deskryptywnym i obiektywnym⁶². Jednocześnie rodzi obawy co do niezawisłości sędziowskiej i odpowiedzialności sędziów za podejmowane rozstrzygnięcia. Przede wszystkim jednak zwraca się uwagę, że używanie korpusów jest trudne: „nie polega po prostu na wpisaniu poszukiwanej frazy w okienko i ocenie wyników”⁶³. Po pierwsze, należy opanować oprogramowanie umożliwiające przeszukiwanie korpusu. Wymaga to od sędziego umiejętności technicznych, które normalnie nie są w tym zawodzie niezbędne. Po drugie, należy zastosować odpowiednią metodologię. Nie jest to zadanie łatwe, ponieważ samo językoznawstwo korpusowe – w przeciwieństwie np. do leksykografii – jest dyscypliną młodą i niedojrzałą metodologicznie⁶⁴. Analiza korpusowa składa się z wielu kroków, a każdy z nich cechuje wysoki stopień dyskrecjonalności, która wpływa na uzyskiwane wyniki⁶⁵.

Z uwagi na obszerność korpusów, zapoznanie się z wszystkimi przykładami użycia danego wyrazu jest zazwyczaj niemożliwe. Konieczne jest zatem wprowadzenie filtrów, które zawężą wyniki wyszukiwania. Dobór filtrów jest niczym nieograniczony i bezpośrednio wpływa na wyniki analizy. Przykładowo, we wspomnianej sprawie Muscarello v. United States, sędzia S. Breyer usiłował wykazać, że zwykłe znaczenie wyrażenia to carry a weapon („nosić broń”) obejmuje „przewozić w samochodzie”. W tym celu przeprowadził quasi-korpusową analizę dwóch elektronicznych baz danych. Analiza polegała na wyszukaniu zdań, które zawierały słowa to carry („nosić”), weapon („broń”), vehicle („pojazd”) i ich synonimy. Taki dobór filtrów spowodował oczywiście potwierdzenie hipotezy, bowiem zdania w ogóle nieodnoszące się do pojazdów były po prostu pomijane w wynikach⁶⁶. Z uwagi na wskazane trudności metodologiczne, niektórzy autorzy domagają się, by wykorzystanie korpusów w praktyce stosowania prawa zostało uregulowane w formie powszechnie obowiązujących aktów prawnych⁶⁷. Inni postulują, że użycie korpusów powinno być zastrzeżone dla biegłych⁶⁸. Jeszcze inni skłonni są dopuszczać analizy korpusowe jedynie na wniosek strony postępowania⁶⁹. Formułowane bywa pytanie, czy analiza korpusowa powinna być kwalifikowana jako ustalenia co do prawa (iura novit curia), czy co do faktów. Ma to doniosłe znaczenie z uwagi na kwestie proceduralne takie jak zasada kontradyktoryjności (adversarial system) czy notoryjność powszechna (judicial notice)⁷⁰. Ze względu na odmienność amerykańskiego i polskiego modelu procesu sądowego wątek ten pomijamy. Wydaje się wszakże, że również w polskich realiach status procesowy analizy korpusowej może nasuwać pewne wątpliwości.

5. Podsumowanie

Niniejsze opracowanie ma charakter sprawozdawczy. Nie jest naszym celem wszechstronna analiza przywołanych argumentów ani zajmowanie ostatecznego stanowiska w zarysowanym sporze. Ograniczyliśmy się jedynie do kilku uwag płynących z doświadczeń amerykańskich. Jak zostało wspomniane, argumenty krytyczne wobec korpusów dają się podzielić na dwie grupy. Pierwsza obejmuje m.in. obawy co do niezawisłości sędziego, interpretacyjnego „outsourcingu”, unikania odpowiedzialności za wynik interpretacji. Nasuwa się refleksja, że obawy te w jednakowym – jeśli nie większym – stopniu dotyczą innych narzędzi interpretacyjnych, w szczególności słowników, szeroko rozpowszechnionych również w polskiej praktyce orzeczniczej. W tym kontekście korpusy, z powodów wskazanych powyżej, jawią się jako istotny krok naprzód⁷¹. Druga grupa obejmuje obawy co do sposobu korzystania z korpusów. Niewątpliwie, przeprowadzenie analizy korpusowej wymaga sporo czasu i wysiłku intelektualnego. Jak pokazują doświadczenia amerykańskich sędziów, nietrudno przy tym o popełnienie rażących błędów metodologicznych. Jedną z głównych zalet analiz korpusowych jest jednak właśnie to, że błędy te są bardzo łatwe do wychwycenia⁷². Jeden z czołowych orędowników

korpusów, sędzia Th. Lee w swojej opinii do sprawy Utah vs. Rasabout⁷³ przedstawił wymowną analogię. Gdy na rynek wchodziły pierwsze elektroniczne prawnicze bazy danych, wielu teoretyków prawa wieszczyło zmierzch profesji prawniczej. Jeden z autorów ostrzegał, że nowe technologie zniweczą umiejętność „myślenia jak prawnik”. Obawy te w żadnej mierze się nie spełniły. Być może zatem –- jak postuluje inny autor – trzeba zaakceptować fakt, że na skutek powszechnej dostępności korpusów „myślenie jak prawnik” będzie czasami wymagało umiejętności „myślenia jak językoznawca”⁷⁴. W naszym przekonaniu omówione przykłady pokazują dobitnie, że korpusy językowe należy postrzegać jako narzędzie interpretacyjne. Ich rolą jest służyć sędziemu, a nie kierować jego poczynaniami⁷⁵. Efektywne wykorzystanie tego narzędzia nie jest sprawą łatwą. Wymaga „zadawania właściwych pytań, przeprowadzania właściwych wyszukiwań i wyciągania uzasadnionych wniosków zarówno z obecności, jak i nieobecności danych odpowiadających takiemu czy innemu sposobowi użycia słów”⁷⁶. Odpowiedzialność za wykształcenie sędziów w metodach językoznawstwa korpusowego spoczywa na przedstawicielach nauki prawa. W literaturze sformułowano już wiele wartościowych zaleceń w tym zakresie⁷⁷. Należy również pamiętać, że korpusy, jak każde narzędzie, nadają się do rozwiązania tylko niektórych problemów pojawiających się w praktyce interpretacyjnej. Przykładowo, raczej nie pomogą ustalić specjalistycznego (np. prawnego) znaczenia danego wyrazu, nie wyeliminują też problemu nieostrości⁷⁸. Same korpusy nie oferują w tym zakresie żadnych wskazówek, ponownie zatem zaznacza się kluczowa rola nauki prawa⁷⁹. Na koniec trzeba podkreślić, że pomimo pojawiających się głosów krytycznych, korpusy torują sobie drogę w amerykańskim orzecznictwie, a law and corpus linguistics nabiera kształtu jako dyscyplina naukowa. Organizowane są konferencje poświęcone wykorzystaniu korpusów w interpretacji prawa⁸⁰, na uczelniach prawniczych wprowadzane są kursy językoznawstwa korpusowego⁸¹. Trudno obecnie prognozować docelową skalę tego zjawiska, ale wydaje się, że korpusy językowe mogą przebyć drogę podobną do tej, jaką w latach 90. XX w. przebyły słowniki, stając się podstawowym narzędziem amerykańskiego sędziego⁸². W tej sytuacji zastanawia niemal kompletny brak zainteresowania językoznawstwem korpusowym w polskiej literaturze prawniczej⁸³. W polskim orzecznictwie korpusy pojawiają się sporadycznie w sprawach z zakresu prawa własności

Linguistic Corpora as a Tool of Statutory Interpretation: American Theory and Practice