Archiwum Filozofii Prawai Filozofii Społecznej

Journal of the Polish Section of IVR (ISSN:2082-3304)

IVRwww.ivr.org.pl

Nudge Without Evidence: The Hidden Risks of Behavioural Policy

Mgr Maria Pawińska
Uniwersytet Śląski

Abstrakt w języku polskim:

Interwencje Nudge zyskały na znaczeniu jako narzędzia regulacyjne oparte na podstawach empirycznych w zakresie procesu podejmowania decyzji. Udane interwencje behawioralne wymagają rygorystycznego przygotowania, w tym starannie zaprojektowanych randomizowanych badań kontrolowanych (RCT) i badań pilotażowych, aby zapewnić osiągnięcie oczekiwanych efektów. W praktyce jednak wiele z tych działań nie przynosi zamierzonych rezultatów. W niniejszym artykule dokonano analizy kluczowych determinant takich niepowodzeń, ze szczególnym uwzględnieniem kwestii związanych z projektowaniem i jakością badań, częstym stosowaniem podejścia „kopiuj-wklej”, a nawet całkowitym pominięciem badań przygotowawczych. W konsekwencji, wadliwe implementacje wywołują szereg zastrzeżeń dotyczących legitymacji regulacji behawioralnych. Krytycy argumentują, że nudge jest wykorzystywany do nadużywania władzy przez technokratów, służy do tworzenia fasadowych działań rządowych, które nie są skuteczne w rozwiązywaniu problemów regulacyjnych lub, co gorsza, jest instrumentem w rękach niewykwalifikowanego aparatu władzy. Wadliwe wdrożone interwencje behawioralne prowadzą do szeregu niepożądanych konsekwencji, jak na przykład wywołanie efektów ubocznych regulacji lub efektu odwrotnego do zamierzonego. Analizując te systemowe niedociągnięcia, niniejszy artykuł oferuje krytyczną ocenę związku pomiędzy podejściem wywodzącym się z ekonomii behawioralnej, a praktyką regulacyjną, wzywając do wprowadzenia kontroli procesów wdrażania nudge w celu ochrony ich wiarygodności i skuteczności.

Słowa kluczowe: nudge, RCT, interwencja behawioralna, regulacje oparte na badaniach naukowych, implementacja, nadużycie władzy

Język artykułu: angielski

Opublikowano: Numer 2(47)/2026, s. 92-111.

Pobierz plik

Liczba pobrań: 34

DOI: https://doi.org/10.36280/AFPiFS.2026.2.92

Tekst jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.

Wnioskowanie heurystyczne w praktyce orzeczniczej sądów polskich i niektóre jego implikacje dla stosowania prawa

Dr Paweł Ochmann
Uniwersytet Jagielloński

Abstrakt w języku polskim:

Wnioskowanie heurystyczne oznacza skrócone i uproszczone rozumowanie. Jak pokazały badania Daniela Kahnemana i Amosa Tversky’ego, heurystyki wydawania sądów obecne są stosunkowo często w myśleniu ludzkim, pomimo że mogą prowadzić do pewnych błędów poznawczych. Stąd wydaje się wysoce prawdopodobne, że mogą być obecne również w rozumowaniach sędziów podczas stosowania prawa i wydawania rozstrzygnięć sądowych. W związku z tym niniejszy artykuł jako punkt wyjścia przyjmuje tezę, że w działalności judykatywy w Polsce można zaobserwować myślenie heurystyczne. Celem przeprowadzonych rozważań jest zweryfikowanie tak postawionej tezy poprzez empiryczne znalezienie przykładów orzeczeń, w których rozstrzygnięcie zostało wydane w sposób heurystyczny, oraz wyjaśnienie, jakie konsekwencje z tego wynikają. Przeprowadzony wywód został usystematyzowany w następujący sposób. W pierwszej części rozważań przedstawione zostanie wnioskowanie heurystyczne, aby in genere wyartykułować cechy, których poszukiwać należy in concreto w orzeczeniach sądowych dla stwierdzenia obecności tego sposobu rozumowania. Druga część artykułu zawiera analizę wybranych orzeczeń, które postrzegać można przez pryzmat myślenia heurystycznego, jako świadectwo jego obecności w praktyce stosowania prawa polskiego. Natomiast dalsza część wywodu koncentruje się na skutkach, jakie analizowane rozstrzygnięcia mające heurystyczny charakter pociągają za sobą dla materii, w ramach której zostały wydane. Wreszcie w końcowym fragmencie przeprowadzona analiza służy poczynieniu kilku refleksji na temat ogólnej dopuszczalności i przydatności wnioskowania heurystycznego w praktyce stosowania prawa przez sądy.

Słowa kluczowe: heurystyka, wnioskowanie, rozumowanie, heurystyki wydawania sądów, stosowanie prawa przez sądy, przebicie, orzekanie

Język artykułu: polski

Opublikowano: Numer 2(47)/2026, s. 75-91.

Pobierz plik

Liczba pobrań: 33

DOI: https://doi.org/10.36280/AFPiFS.2026.2.75

Tekst jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.

Nomos podatków globalnych – szkic problemu

Dr Krzysztof Lipka
Akademia Leona Koźmińskiego

Abstrakt w języku polskim:

Celem badań było przeprowadzenie analizy możliwości wykorzystania pojęcia nomos do lepszego zrozumienia koncepcji inkorporacji podatków globalnych, a także zachęcenie badaczy zainteresowanych tą tematyką do spojrzenia na propozycję wprowadzenia takich podatków z perspektywy powstałej dzięki użyciu narzędzi odmiennych od tradycyjnych ujęć ius i lex. Analiza może pomóc zrozumieć szerokie możliwości otwierające się przed badaczami dziedzin zdominowanych przez praktyków wynikające z wykorzystania konceptu nomos do tworzenia topografii takich dziedzin prawa. Artykuł porusza problemy badawcze związane z możliwością stworzenia nomosu podatków globalnych. W szczególności poszukuje odpowiedzi na pytanie czy koncepcja taka byłaby pomocna w projektowaniu i inkorporowaniu takich podatków w sposób bardziej sprawiedliwy i zgodny z oczekiwaniami interesariuszy. Podstawowa teza stanowi, że pojęcie nomos może pozwolić na lepsze zrozumienie całej złożoności koncepcji podatków globalnych w ich współczesnym wymiarze i może być pomocna przy tworzeniu fundamentów ich ewentualnego funkcjonowania. Wartość poznawcza wyników badań przejawia się w zrozumieniu roli nomosu w projektowaniu i interpretacji podstawowych kwestii podatków globalnych, w szczególności w zakresie wypracowania uniwersalnych zasad sprawiedliwości. W sytuacji kryzysu tradycyjnych koncepcji podnosi się konieczność poszukiwania alternatywnych podejść, a artykuł wykazuje potencjał nomosu do kształtowania ładu podatkowego związanego z daninami globalnymi. Badania mają charakter wstępny i potwierdzają konieczność prowadzenia dalszych, pogłębionych analiz.

Słowa kluczowe: nomos, światowy ład podatkowy, podatki globalne, suwerenność podatkowa

Język artykułu: polski

Opublikowano: Numer 2(47)/2026, s. 59-74.

Pobierz plik

Liczba pobrań: 29

DOI: https://doi.org/10.36280/AFPiFS.2026.2.59

Tekst jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.

Filozofia pracy Stanisława Brzozowskiego a poszukiwanie nowego suwerena

Mgr Damian Kazimierski
Uniwersytet Warszawski

Abstrakt w języku polskim:

Polski model ustrojowy opiera się na wyrażonej w art. 4 Konstytucji zasadzie suwerennej władzy Narodu. Tak jednoznaczne określenie suwerena okazuje się jednak problematyczne w praktyce oraz bywa krytykowane przez istotną część doktryny. Celem artykułu jest propozycja zmiany polskiego modelu suwerenności Narodu, dokonana na podstawie filozofii pracy Stanisława Brzozowskiego. Poprzez analizę jego tekstów filozoficznych zaproponowane zostają sposoby implementacji najważniejszej wartości w jego myśli – ludzkiej pracy – do ustroju państwowego. W artykule przedstawiono test regulacji prawnych, umożliwiający ich ocenę w świetle stosunku do suwerena rozumianego przez pryzmat filozofii pracy, a zatem – wytwórcy lub pracownika. Suwerenem jest ten, którego życie nie zależy od uwarunkowań przyrodniczych, kto potrafi samodzielnie narzucać światu swoją wolę – czyli wytwórca. W pismach Brzozowskiego kategoria ta posiada niezwykle szeroką definicję, odróżniającą ją od pozycji robotnika w tekstach marksistowskich. Pozwala to zaliczyć do osób wykonujących pracę także osoby samozatrudnione, pracowników sektora publicznego oraz osoby zatrudnione na stanowiskach niezwiązanych bezpośrednio z produkcją, co znacząco poszerza krąg osób zaliczanych – według propozycji opartej na esejach Brzozowskiego – do grupy sprawującej władzę suwerenną. Artykuł stanowi oryginalną interpretację filozofii pracy S. Brzozowskiego, zawierającą propozycję jej zastosowania w nauce o państwie i teorii prawa – obszarach dotychczas rzadko poruszanych w kontekście tej filozofii.

Słowa kluczowe: Stanisław Brzozowski (1878-1911), filozofia pracy, zasada suwerenności narodu, suweren

Język artykułu: polski

Opublikowano: Numer 2(47)/2026, s. 41-58.

Pobierz plik

Liczba pobrań: 33

DOI: https://doi.org/10.36280/AFPiFS.2026.2.41

Tekst jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.

Determinizm i wolna wola w doktrynie prawa karnego – wybrane konteksty. Propozycja kompatybilistyczna

Dr Kamil Jesiołowski
Kancelaria Radców Prawnych Kutnik, Kalinowski i Partnerzy

Abstrakt w języku polskim:

Celem artykułu jest przedstawienie stanowisk prezentowanych w polskiej doktrynie prawa karnego odnośnie do determinizmu i wolnej woli. Wydaje się, że w doktrynie przeważa podejście inkompatybilistyczne oraz libertariańskie. Natomiast w artykule przyjmuję pozycję kompatybilistyczną, inspirowaną koncepcją M.S. Moore’a wyłożoną w jego książce pt. Mechanical Choices.

W tekście bronię tezy, że odpowiedzialność karna daje się utrzymać niezależnie od prawdziwości bądź nieprawdziwości determinizmu. Obrona tej tezy wymagała odniesienia się do konkretnych argumentów pojawiających się w polskiej doktrynie prawa karnego. Na ich podstawie wyodrębniłem główne stanowiska przedstawicieli doktryny, tj.: a) stanowisko, zgodnie z którym determinizm wyłącza sens prawa karnego; b) stanowisko, zgodnie z którym istnieje „dobry” częściowy determinizm oraz „zły” skrajny determinizm; c) stanowisko, zgodnie z którym determinizm nie jest uzasadniony w świetle zdrowego rozsądku; d) stanowisko, zgodnie z którym indeterminizm, bardziej niż determinizm, możliwy jest do przyjęcia w orzecznictwie sądowym; e) stanowisko opisujące determinizm w kontekście wolnej woli, bez wartościowania i oceniania.

Konkluduję, że wbrew inkompatybilizmowi przebudowanie podstaw odpowiedzialności karnej nie byłoby bynajmniej konieczne, nawet jeżeli uznać, że świat jest deterministyczny, zaś stanowiska a)-d), po głębszej analizie, mogą zostać osłabione – jeżeli nie odrzucone.

Słowa kluczowe: determinizm, wolna wola, kompatybilizm, prawo karne

Język artykułu: polski

Opublikowano: Numer 2(47)/2026, s. 22-40.

Pobierz plik

Liczba pobrań: 38

DOI: https://doi.org/10.36280/AFPiFS.2026.2.22

Tekst jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.

Problem państwa doskonałego w perspektywie Pascalowskich rozważań o prawie i sprawiedliwości

Dr Edyta Godziszewska
Uniwersytet Kaliski

Abstrakt w języku polskim:

Celem artykułu jest ukazanie idei państwa oraz jego realności w filozofii Błażeja Pascala, myśliciela XVII wieku. Autorka przybliża epokę, w której żył Pascal, zwracając uwagę na zmianę postrzegania rzeczywistości, czyli przeniesienie akcentu z przedmiotu na podmiot poznania, czyli na człowieka. Efektem tego było odwrócenie wielowiekowych tendencji, czyli wyniesienie epistemologii nad ontologię, co pociągnęło za sobą upadek teocentryzmu na rzecz antropocentryzmu. Rozwój badań naukowych, charakterystyczny dla wieku XVII, opierał się na zaufaniu do rozumu i badań empirycznych, co również wpłynęło na wyniesienie statusu człowieka. Wszystkie te tendencje nie były obojętne w filozofii Pascala. W dalszej części artykułu ukazane zostały jego rozważania nad sprawiedliwością i siłą oraz napięciem pomiędzy nimi. Przedstawiona została również rola prawa, które Pascal wywodzi ze zwyczaju, czyli kaprysu władcy. Prawo opierające się na naturze ludzkiej nie jest doskonałe, chociaż ma takie aspiracje. Pascal wskazywał na konieczność posiadania, zarówno w aspekcie jednostkowym jak i społecznym, punktu odniesienia, którym powinien być Bóg Biblii. Dzięki niemu człowiek wie jak podejmować dobre decyzje i jak wypełniać prawo. Państwo doskonałe jest nierealne, wbrew optymizmowi epoki ufającej rozumowi, jednakże z drugiej strony konieczne i używane przez samego Boga. W połączeniu ze zdeprawowaną ludzką naturą, która wymaga korekty oraz dyscypliny, niedoskonałe prawo stanowi narzędzie w ręku Boga i pełni boską rolę. Doskonały porządek wynikający z doskonałego prawa nie zaistnieje na świecie, ale to właśnie przez to niedoskonałe, ludzkie prawo Bóg czyni porządek w sercu człowieka. Refleksja Pascala na temat państwa jest próbą znalezienia harmonii między władzą a człowiekiem, prawem a moralnością, co czyni jego koncepcję aktualną w kontekście debat na temat legitymizacji władzy i praworządności.

Słowa kluczowe: racjonalizm, empiryzm, sprawiedliwość, siła, prawo, państwo, Bóg

Język artykułu: polski

Opublikowano: Numer 2(47)/2026, s. 7-21.

Pobierz plik

Liczba pobrań: 37

DOI: https://doi.org/10.36280/AFPiFS.2026.2.7

Tekst jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.

Spencer and Kropotkin: Two Takes on Evolutionary Sources of Social Norms

dr Łukasz Mirocha
Uniwersytet Pomorski w Słupsku

Abstrakt w języku polskim:

Artykuł ma na celu przedstawienie i analizę dwóch różnych podejść do kwestii ewolucyjnych źródeł norm społecznych. Poglądy analizowane w pracy pochodzą od znanych dziewiętnastowiecznych filozofów: Herberta Spencera i Piotra Kropotkina. Pierwszy z nich łączony jest na ogół z tak zwanym darwinizmem społecznym. Rozważania zawarte w artykule pokazują, dlaczego taka klasyfikacja Spencera może być myląca. Kropotkin jest z kolei przedstawicielem rosyjskiego ewolucjonizmu, którego cechą charakterystyczną jest nacisk na kooperacyjne zachowania zwierząt, a nie rywalizację między nimi. W artykule zakładam, że myśl Karola Darwina powinna być traktowana jako punkt odniesienia dla rozważań dotyczących ewolucyjnych źródeł moralności. Dlatego zwięzła prezentacja poglądów Darwina poprzedza rozważania dotyczące Spencera i Kropotkina. Analiza dokonana w pracy pokazuje kluczowe zbieżności i różnice między Spencerem i Kropotkinem w odniesieniu do ewolucji i poglądów społecznych. Spencer jawi się jako wyznawca lamarkizmu broniący państwa minimalnego, postrzegający rywalizację i konkurencję jako naturalne dla społeczeństwa. Kropotkin wpisuje się w podejście darwinowskie i jako zaciekły krytyk państwa uważa, że jego porzucenie ujawni naturalne dobro człowieka.

Słowa kluczowe: pochodzenie moralności, podejście ewolucyjne, przetrwanie najlepiej
dostosowanych, pomoc wzajemna, darwinizm społeczny, lamarkizm

Język artykułu: angielski

Opublikowano: Numer 1(46)/2026, s. 96-111.

Pobierz plik

Liczba pobrań: 85

DOI: https://doi.org/10.36280/AFPiFS.2026.1.96

Tekst jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.

Prawo, teatr i empatia – czyli Teatr Legislacyjny?

Bartłomiej Bodziński-Guzik
Uniwersytet Jagielloński

Abstrakt w języku polskim:

W tekście prezentuję zagadnienie Teatru Legislacyjnego przyjmując, po raz pierwszy w rozważaniach na ten temat, socjologiczno-prawną perspektywę. Analizując kontekst procesów partycypacyjnych, nakreślam tło, w którym Teatr Legislacyjny jest istotny w myśleniu o partycypacji czy jej przejawach. W publikacji prezentuję zarówno początki Teatru Legislacyjnego – jako procesu służącego generowaniu pomysłów dotyczących zmiany prawnych czy ich implementacji – oraz zestawiam pierwotne założenia wobec współczesnych wyzwań, czy istotnych dla nauki prawa kontekstów.  W tekście skupiam się na analizie pierwotnych założeń Teatru Legislacyjnego, konfrontując i zestawiając je, tam, gdzie to konieczne, z współczesnym podejściem. Bronię jednocześnie tezy, że Teatr Legislacyjny, wbrew nazwie, powinien być bliższy rozumieniu w kategoriach partycypacji niż legislacji, w szczególności, ambicji wpływania na proces (inicjatywę) legislacyjną. Prezentowane rozważania są jedną z pierwszych prób przyjrzenia się Teatrowi Legislacyjnemu jako tematowi, który może być istotny zarówno dla teoretyków jak i praktyków, zarówno aktorów jak i widowni (jeśli takowa istnieje) systemów prawnych. Stanowią jednocześnie próbę wprowadzenia Teatru Legislacyjnego zarówno do polskiej, jak i szerszej myśli prawnej.

Słowa kluczowe: Teatr społecznie zaangażowany, partycypacja, Teatr Legislacyjny, legislacja, prawo

Język artykułu: polski

Opublikowano: Numer 1(46)/2026, s. 77-95.

Pobierz plik

Liczba pobrań: 150

DOI: https://doi.org/10.36280/AFPiFS.2026.1.77

Tekst jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.

Ochrona niezawisłości sędziowskiej na tle historycznego rozwoju klauzuli good behaviour jako podstawy odwołania sędziego w prawie angielskim i amerykańskim

Marcin Wilczyński
Uniwersytet Łódzki
Sąd Rejonowy w Brzezinach

Abstrakt w języku polskim:

W zachodniej tradycji politycznej sędziowie są strażnikami rządów prawa. Jednak i oni ulegają błędom, zaniedbaniom czy korupcji. Dobrze ułożony ustrój wymaga środków tak zabezpieczających niezależność sądownictwa, jak też środków kontroli, jak np. możliwości usunięcia z urzędu. Sędziowie wyższych sądów (w Wielkiej Brytanii) i sędziowie federalni (w USA) są zabezpieczeni w swej niezależności przez klauzulę „good behaviour”, która pozwala na ich złożenie z urzędu tylko przez specjalną akcję legislatywy. W Wielkiej Brytanii jest to wniosek obu Izb do Monarchy, w USA – impeachment. Artykuł zajmuje się historycznymi korzeniami klauzuli „good behaviour” i jej współczesnym rozumieniem. Podkreśla, że w drodze interpretacji i poprzez precedensy zakres uprawnienia legislatywy do usunięcia sędziego został znacznie ograniczony. Ograniczenie to jednak osiągnięto raczej dzięki kulturze politycznej analizowanych krajów, a nie dzięki samej treści klauzuli „good behaviour”, która zawsze dopuszcza niebezpieczeństwo politycznej interwencji w sądownictwo.

Słowa kluczowe: Sądownictwo, pozbawienie urzędu, sędziowie, Wielka Brytania, USA

Język artykułu: polski

Opublikowano: Numer 1(46)/2026, s. 60-76.

Pobierz plik

Liczba pobrań: 114

DOI: https://doi.org/10.36280/AFPiFS.2026.1.60

Tekst jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.

Czynniki podlegające ocenie i kwalifikacji w postępowaniu sądowym o rozwiązanie przysposobienia – badania akt spraw prowadzonych przez sądy rejonowe miasta Warszawy

dr Marta Laskowska
Akademia Wymiaru Sprawiedliwości

Abstrakt w języku polskim:

Rozwiązanie przysposobienia to skomplikowany i wymagający proces, który opiera się nie tylko na regulacjach prawnych, ale też na aspektach związanych z innymi dziedzinami, takimi jak psychologia, pedagogika, socjologia czy moralność. Proces ten wymaga szczególnej uwagi skierowanej na dziecko, jego trudną sytuację i potrzeby, a także działania z dużą dokładnością, ostrożnością, a nawet delikatnością. W związku z tym w artykule skoncentrowano się na praktyce sądowej rozwiązania przysposobienia. Badaniem objęto akta spraw prowadzonych przez sądy rejonowe miasta stołecznego Warszawy w latach 2006-2018. Celem tych badań była analiza i ocena roli informacji wpływających na proces decyzyjny sądów, w tym na ocenę dobra dziecka oraz kwalifikację ważnych powodów. Działania te pozwoliły lepiej zrozumieć proces rozwiązania przysposobienia, ukazując, że za każdym prawnym rozstrzygnięciem kryją się głębokie kwestie emocjonalne, psychologiczne i społeczne, natomiast opinie i analizy z różnych dziedzin nie są odrębnymi elementami, lecz integralną częścią złożonego procesu decyzyjnego. Podjęte badania ulokowano w nurcie jakościowym, w strategii badawczej studium wielokrotnego przypadku, a za podstawowe narzędzie badawcze metody analizy akt sądowych przyjęto kodowanie. Artykuł podkreśla, że w sprawach o rozwiązanie przysposobienia konieczne jest wieloaspektowe podejście, które umożliwia szczegółowe poznanie sytuacji faktycznej dziecka oraz zbalansowanie prawnych przesłanek z indywidualnymi okolicznościami każdej sprawy. Ponadto artykuł wskazuje, że zebranie informacji w trzech kategoriach czasowych – przeszłości, teraźniejszości i przyszłości umożliwia ocenę dobra dziecka i kwalifikację ważnych powodów. Stanowi on cenne uzupełnienie dotychczasowych perspektyw oraz daje podstawy do prowadzenia dalszych badań w tym obszarze.

Słowa kluczowe: rozwiązanie przysposobienia, dobro dziecka, ważne powody, ocena sytuacji faktycznej dziecka

Język artykułu: polski

Opublikowano: Numer 1(46)/2026, s. 42-59.

Pobierz plik

Liczba pobrań: 75

DOI: https://doi.org/10.36280/AFPiFS.2026.1.42

Tekst jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.

Infrastruktura czasopismaISSN 2082-3304Otwarty dostępCC BY 4.0Crossref DOIDOAJ