Archiwum Filozofii Prawa i Filozofii Społecznej

Journal of the Polish Section of IVR (ISSN:2082-3304)

IVR

Spencer and Kropotkin: Two Takes on Evolutionary Sources of Social Norms

dr Łukasz Mirocha
Uniwersytet Pomorski w Słupsku

Abstrakt w języku polskim:

Artykuł ma na celu przedstawienie i analizę dwóch różnych podejść do kwestii ewolucyjnych źródeł norm społecznych. Poglądy analizowane w pracy pochodzą od znanych dziewiętnastowiecznych filozofów: Herberta Spencera i Piotra Kropotkina. Pierwszy z nich łączony jest na ogół z tak zwanym darwinizmem społecznym. Rozważania zawarte w artykule pokazują, dlaczego taka klasyfikacja Spencera może być myląca. Kropotkin jest z kolei przedstawicielem rosyjskiego ewolucjonizmu, którego cechą charakterystyczną jest nacisk na kooperacyjne zachowania zwierząt, a nie rywalizację między nimi. W artykule zakładam, że myśl Karola Darwina powinna być traktowana jako punkt odniesienia dla rozważań dotyczących ewolucyjnych źródeł moralności. Dlatego zwięzła prezentacja poglądów Darwina poprzedza rozważania dotyczące Spencera i Kropotkina. Analiza dokonana w pracy pokazuje kluczowe zbieżności i różnice między Spencerem i Kropotkinem w odniesieniu do ewolucji i poglądów społecznych. Spencer jawi się jako wyznawca lamarkizmu broniący państwa minimalnego, postrzegający rywalizację i konkurencję jako naturalne dla społeczeństwa. Kropotkin wpisuje się w podejście darwinowskie i jako zaciekły krytyk państwa uważa, że jego porzucenie ujawni naturalne dobro człowieka.

Słowa kluczowe: pochodzenie moralności, podejście ewolucyjne, przetrwanie najlepiej
dostosowanych, pomoc wzajemna, darwinizm społeczny, lamarkizm

Język artykułu: angielski

Opublikowano: Numer 1(46)/2026, s. 96-111.

Pobierz plik

Liczba pobrań: 34

DOI: https://doi.org/10.36280/AFPiFS.2026.1.96

Tekst jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.

Prawo, teatr i empatia – czyli Teatr Legislacyjny?

Bartłomiej Bodziński-Guzik
Uniwersytet Jagielloński

Abstrakt w języku polskim:

W tekście prezentuję zagadnienie Teatru Legislacyjnego przyjmując, po raz pierwszy w rozważaniach na ten temat, socjologiczno-prawną perspektywę. Analizując kontekst procesów partycypacyjnych, nakreślam tło, w którym Teatr Legislacyjny jest istotny w myśleniu o partycypacji czy jej przejawach. W publikacji prezentuję zarówno początki Teatru Legislacyjnego – jako procesu służącego generowaniu pomysłów dotyczących zmiany prawnych czy ich implementacji – oraz zestawiam pierwotne założenia wobec współczesnych wyzwań, czy istotnych dla nauki prawa kontekstów.  W tekście skupiam się na analizie pierwotnych założeń Teatru Legislacyjnego, konfrontując i zestawiając je, tam, gdzie to konieczne, z współczesnym podejściem. Bronię jednocześnie tezy, że Teatr Legislacyjny, wbrew nazwie, powinien być bliższy rozumieniu w kategoriach partycypacji niż legislacji, w szczególności, ambicji wpływania na proces (inicjatywę) legislacyjną. Prezentowane rozważania są jedną z pierwszych prób przyjrzenia się Teatrowi Legislacyjnemu jako tematowi, który może być istotny zarówno dla teoretyków jak i praktyków, zarówno aktorów jak i widowni (jeśli takowa istnieje) systemów prawnych. Stanowią jednocześnie próbę wprowadzenia Teatru Legislacyjnego zarówno do polskiej, jak i szerszej myśli prawnej.

Słowa kluczowe: Teatr społecznie zaangażowany, partycypacja, Teatr Legislacyjny, legislacja, prawo

Język artykułu: polski

Opublikowano: Numer 1(46)/2026, s. 77-95.

Pobierz plik

Liczba pobrań: 48

DOI: https://doi.org/10.36280/AFPiFS.2026.1.77

Tekst jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.

Ochrona niezawisłości sędziowskiej na tle historycznego rozwoju klauzuli good behaviour jako podstawy odwołania sędziego w prawie angielskim i amerykańskim

Marcin Wilczyński
Uniwersytet Łódzki
Sąd Rejonowy w Brzezinach

Abstrakt w języku polskim:

W zachodniej tradycji politycznej sędziowie są strażnikami rządów prawa. Jednak i oni ulegają błędom, zaniedbaniom czy korupcji. Dobrze ułożony ustrój wymaga środków tak zabezpieczających niezależność sądownictwa, jak też środków kontroli, jak np. możliwości usunięcia z urzędu. Sędziowie wyższych sądów (w Wielkiej Brytanii) i sędziowie federalni (w USA) są zabezpieczeni w swej niezależności przez klauzulę „good behaviour”, która pozwala na ich złożenie z urzędu tylko przez specjalną akcję legislatywy. W Wielkiej Brytanii jest to wniosek obu Izb do Monarchy, w USA – impeachment. Artykuł zajmuje się historycznymi korzeniami klauzuli „good behaviour” i jej współczesnym rozumieniem. Podkreśla, że w drodze interpretacji i poprzez precedensy zakres uprawnienia legislatywy do usunięcia sędziego został znacznie ograniczony. Ograniczenie to jednak osiągnięto raczej dzięki kulturze politycznej analizowanych krajów, a nie dzięki samej treści klauzuli „good behaviour”, która zawsze dopuszcza niebezpieczeństwo politycznej interwencji w sądownictwo.

Słowa kluczowe: Sądownictwo, pozbawienie urzędu, sędziowie, Wielka Brytania, USA

Język artykułu: polski

Opublikowano: Numer 1(46)/2026, s. 60-76.

Pobierz plik

Liczba pobrań: 40

DOI: https://doi.org/10.36280/AFPiFS.2026.1.60

Tekst jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.

Czynniki podlegające ocenie i kwalifikacji w postępowaniu sądowym o rozwiązanie przysposobienia – badania akt spraw prowadzonych przez sądy rejonowe miasta Warszawy

dr Marta Laskowska
Akademia Wymiaru Sprawiedliwości

Abstrakt w języku polskim:

Rozwiązanie przysposobienia to skomplikowany i wymagający proces, który opiera się nie tylko na regulacjach prawnych, ale też na aspektach związanych z innymi dziedzinami, takimi jak psychologia, pedagogika, socjologia czy moralność. Proces ten wymaga szczególnej uwagi skierowanej na dziecko, jego trudną sytuację i potrzeby, a także działania z dużą dokładnością, ostrożnością, a nawet delikatnością. W związku z tym w artykule skoncentrowano się na praktyce sądowej rozwiązania przysposobienia. Badaniem objęto akta spraw prowadzonych przez sądy rejonowe miasta stołecznego Warszawy w latach 2006-2018. Celem tych badań była analiza i ocena roli informacji wpływających na proces decyzyjny sądów, w tym na ocenę dobra dziecka oraz kwalifikację ważnych powodów. Działania te pozwoliły lepiej zrozumieć proces rozwiązania przysposobienia, ukazując, że za każdym prawnym rozstrzygnięciem kryją się głębokie kwestie emocjonalne, psychologiczne i społeczne, natomiast opinie i analizy z różnych dziedzin nie są odrębnymi elementami, lecz integralną częścią złożonego procesu decyzyjnego. Podjęte badania ulokowano w nurcie jakościowym, w strategii badawczej studium wielokrotnego przypadku, a za podstawowe narzędzie badawcze metody analizy akt sądowych przyjęto kodowanie. Artykuł podkreśla, że w sprawach o rozwiązanie przysposobienia konieczne jest wieloaspektowe podejście, które umożliwia szczegółowe poznanie sytuacji faktycznej dziecka oraz zbalansowanie prawnych przesłanek z indywidualnymi okolicznościami każdej sprawy. Ponadto artykuł wskazuje, że zebranie informacji w trzech kategoriach czasowych – przeszłości, teraźniejszości i przyszłości umożliwia ocenę dobra dziecka i kwalifikację ważnych powodów. Stanowi on cenne uzupełnienie dotychczasowych perspektyw oraz daje podstawy do prowadzenia dalszych badań w tym obszarze.

Słowa kluczowe: rozwiązanie przysposobienia, dobro dziecka, ważne powody, ocena sytuacji faktycznej dziecka

Język artykułu: polski

Opublikowano: Numer 1(46)/2026, s. 42-59.

Pobierz plik

Liczba pobrań: 24

DOI: https://doi.org/10.36280/AFPiFS.2026.1.42

Tekst jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.

Odczytywanie reguł konstytutywnych z tekstu prawnego. Przykład ułaskawienia

dr Karolina Gmerek
Uniwersytet Szczeciński

dr Michał Krotoszyński
Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu

Abstrakt w języku polskim:

Celem artykułu jest przedstawienie sposobu postępowania interpretacyjnego, które prowadzi do odczytania z tekstu prawnego reguły konstytutywnej prawnej czynności konwencjonalnej z wykorzystaniem dyrektyw interpretacyjnych przyjętych w derywacyjnej koncepcji wykładni prawa. Na przykładzie prawnej czynności ułaskawienia pokazujemy, jak proces taki może przebiegać proces interpretacji tekstu prawnego w każdej z trzech faz tego procesu wyróżnianych w koncepcji derywacyjnej. Na potrzeby tego artykułu proces odczytywania reguł konstytutywnych prawnych czynności konwencjonalnych z tekstu prawnego traktujemy przy tym jako odrębny od procesu odczytywania norm prawnych. Opracowanie tytułowego problemu uważamy za szczególnie doniosłe w kontekście wciąż trwającego w Polsce kryzysu konstytucyjnego. Pojawiające się w przestrzeni publicznej fundamentalne pytania ustrojowe – w tym pytanie o możliwość ułaskawienia osoby przed jej prawomocnym skazaniem – są bowiem w istocie pytaniami o treść reguł konstytutywnych warunkujących ważność prawnych czynności konwencjonalnych.

Słowa kluczowe: reguły konstytutywne, prawne czynności konwencjonalne, derywacyjna koncepcja wykładni prawa, kryzys konstytucyjny

Język artykułu: polski

Opublikowano: Numer 1(46)/2026, s. 22-41.

Pobierz plik

Liczba ściągnięć: 100

DOI: https://doi.org/10.36280/AFPiFS.2026.1.22

Tekst jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.

Stosowanie prawa łaski przez Prezydenta RP w świetle argumentów spoza tekstu Konstytucji – materiały legislacyjne i utrwalona praktyka (studium przypadku)

dr Sławomir Piekarczyk
Uniwersytet Śląski w Katowicach

prof. dr hab. Zygmunt Tobor
Uniwersytet Śląski w Katowicach

Abstrakt w języku polskim:

Przypadek polegający na zastosowaniu przez Prezydenta RP prawa łaski wobec osób, które nie zostały prawomocnie skazane, ożywił toczące się już wcześniej dyskusje w kwestii dotyczącej tego, czy działanie takie jest zgodne z Konstytucją. Problematyczna w tym zakresie jest nie tylko dopuszczalność tzw. abolicji indywidualnej, ale również sam sposób ułaskawienia z pominięciem procedury przewidzianej przepisami Kodeksu postępowania karnego. Jako że sporność zagadnienia wynika z niedopowiedzeń w tekście Konstytucji, celem badawczym opracowania jest ukazanie użytecznych narzędzi spoza tego tekstu, które pomóc mogą w jego odczytywaniu. Dla jego realizacji poczyniona została analiza materiałów legislacyjnych z obrad Komisji Konstytucyjnej Zgromadzenia Narodowego, oraz omówiono dotychczasową utrwaloną praktykę (zwyczaj konstytucyjny) dotyczącą problematycznych zagadnień. Wnioski badawcze opracowania sprowadzają się do konstatacji, że te pozatekstowe argumenty dostarczają mocnych racji za określonymi hipotezami interpretacyjnymi. Co do pierwszego problemu jest to hipoteza, zgodnie z którą prawo łaski nie obejmuje abolicji indywidualnej. Hipotezą odnoszącą się do drugiego problemu jest brak dopuszczalności trybu pomijającego regulacje Kodeksu postępowania karnego.

Słowa kluczowe: prawo łaski, materiały legislacyjne, utrwalona praktyka, wykładnia tekstu prawnego

Język artykułu: polski

Opublikowano: Numer 1(46)/2026, s. 5-21.

DOI: https://doi.org/10.36280/AFPiFS.2026.1.5

Pobierz plik

Liczba ściągnięć: 156

Tekst jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.

Wszystkie myśli dozwolone. W obronie (niemal) absolutnej wolności nauki

Mgr Przemysław Rybiński

Uniwersytet Gdański

Abstrakt w języku polskim:

Nie ma zgody co do tego, czy wolność nauki jest odmianą (być może podzbiorem) wolności słowa – wolnością indywidualną, przysługującą osobom w ich relacjach do innych osób i do państwa – czy też kompleksem norm do wolności słowa niepodobnym, o odmiennej genezie, a do tego przysługującym nie jednostkom, lecz społeczności akademickiej jako takiej. Bez względu na to, które z tych stanowisk uznać za trafne, niektóre wypracowane w amerykańskim orzecznictwie na temat Pierwszej Poprawki do Konstytucji Stanów Zjednoczonych koncepcje można rozsądnie importować do dyskursu o zakresie wolności nauki w tradycji kontynentalnej. Niniejszy artykuł podnosi przeto i uzasadnia – z przywołaniem stanowiska funkcjonalistycznego i prawnonaruralnego – trzy twierdzenia na temat normatywnego otoczenia nauki: po pierwsze, wolność nauki (wolność badań i wolność nauczania) mają podłoże naturalistyczne i korespondują z naturalnie manifestowanymi przez ludzi ciekawością świata i potrzebą komunikowania się; po wtóre, właściwy metodzie naukowej mechanizm korekcji merytorycznych błędów koresponduje ze zjawiskiem systemowego samonaprawiania się obserwowanym w statycznych porządkach normatywnych, takich jak etyki zawodów zaufania publicznego; po trzecie, warunkiem koniecznym poprawnego funkcjonowania otoczenia normatywnego nauki jest zgodność z zasadami neutralności przedmiotowej i rynku idei. Twierdzenia te sugerują, że wolność nauki nie może doznawać ograniczeń ani zewnętrznych (związanych z prawem, ewaluacją czy zasadami finansowania) ani wewnętrznych (związanych z pozamerytorycznymi wątkami dyskursu).

Słowa kluczowe: wolność słowa, wolność nauki, neutralność przedmiotowa, rynek idei, etyka

Język artykułu: polski

Opublikowano: Numer 4(45)/2025, s. 112–124.

DOI: https://doi.org/10.36280/AFPiFS.2025.4.112

Pobierz

Liczba ściągnięć: Invalid download ID.

Tekst jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.

O wolności akademickiej. Komentarz do stanowiska Ronalda Dworkina

Dr Paweł Jabłoński

Uniwersytet Wrocławski

Abstrakt w języku polskim: 

Celem artykułu jest analiza doktryny wolności akademickiej zaproponowanej przez Ronalda Dworkina. W ramach tego celu podejmowane są dwa zadania. Pierwsze z nich ma charakter rekonstrukcyjny i polega na odtworzeniu najważniejszych elementów interesującego mnie stanowiska, zaś drugie można określić mianem „krytycznego”, a jego istota sprowadza się do krótkiego przedyskutowania kilku z wątpliwości i zarzutów, jakie w stosunku argumentacji Dworkinowskiej można postawić. Rozważania prowadzone są w następującym porządku. W pierwszej kolejności zwracam uwagę na podkreślaną przez Dworkina zmianę społeczno-politycznego kontekstu dyskusji o wolności akademickiej, jaka w jego ocenie dokonała się pod koniec minionego wieku. Następnie krótko charakteryzuję przyjmowany przez amerykańskiego autora analityczny schemat teoretyczny, który służy mu za wzór przy opracowywaniu pojęć interpretacyjnych, w tym również interesującego nas tu pojęcia wolności akademickiej. W dalszej kolejności, podążając zgodnie z porządkiem wynikającym z wspomnianego schematu zrekonstruowane zostanie kolejno: przedinterpretacyjne ujęcie praktyki określanej mianem „wolności akademickiej”, interpretacyjne przyporządkowanie do niej uzasadnienia aksjologicznego oraz postinterpretacyjne sformułowanie postulatów optymalizacyjnych praktykę. W ostatnim etapie przejdziemy do części krytycznej, w której zostaną omówione cztery podstawowe wątpliwości jakie ujęcie zaproponowane przez Dworkina nasuwa.

Słowa kluczowe:Ronald Dworkin, wolność akademicka, wolność słowa, nauczyciel akademicki, kultura niezależności

Język artykułu: polski

Opublikowano: Numer 4(45)/2025, s. 96–111.

DOI: https://doi.org/10.36280/AFPiFS.2025.4.96

Pobierz

Liczba ściągnięć: 178 522

Tekst jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.

Academic Freedom on the Frontlines of Culture Wars: Stanley Fish and the Freedom of Expression of a University Teacher

Dr Jakub Łakomy

Uniwersytet Wrocławski

Abstrakt w języku polskim: 

Dzisiejsza akademicka wolność słowa znalazła się w ogniu wielu intensywnych wojen kulturowych. Tradycyjne liberalne argumenty na rzecz wolności słowa i wypowiedzi wydają się niewystarczające. Niniejszy artykuł dowodzi, że potrzebujemy nowego teoretycznego spojrzenia, aby zrozumieć i rozwiązać te konflikty, w których często znajdują się nauczyciele akademiccy. Przyjmując analityczne i filozoficzne podejście oparte na teorii prawa, w artykule wykorzystuję neopragmatyczne, antyfundacjonalistyczne ramy Stanleya Fisha do ponownego zdefiniowania akademickiej wolności słowa. Główną tezą artykułu jest to, że wolność akademicka nie jest absolutnym prawem jednostki do wypowiadania się na dowolny temat, ale wolnością uwarunkowaną kontekstem, definiowaną przez wewnętrzne normy i cele środowiska akademickiego. W przeciwieństwie do liberalnych teorii odwołujących się do uniwersalnych zasad, takich jak „rynek idei” Milla lub szerokie prawa wynikające z „Pierwszej Poprawki”, perspektywa Fisha podkreśla, że każda wypowiedź jest ograniczona przez społeczność interpretującą. W niniejszym artykule dokonuję krytycznej oceny liberalnych uzasadnień wolności wypowiedzi akademickiej, pokazując, w jaki sposób opierają się one na abstrakcyjnych podstawach, które neopragmatyzm Fisha podważa. Rekonstruuję Fishowską koncepcję wolności akademickiej opartą na „poprawności zawodowej”, czyli idei, że naukowcy są wolni tylko w takim zakresie, w jakim ich różne formy wypowiedzi są spójne z konkretnymi celami zawodowymi i standardami badań naukowych. [tłumaczenie – Redakcja]

Słowa kluczowe: wolność akademicka, wolność wypowiedzi, neopragmatyzm, liberalizm i prawo

Język artykułu: angielski.

Opublikowano: Numer 4(45)/2025, s. 77–95.

DOI: https://doi.org/10.36280/AFPiFS.2025.4.77

Pobierz

Liczba ściągnięć: 178 522

Tekst jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.

Nauczyciel akademicki w momencie kryzysu rządów prawa. Dynamika i perspektywy na przykładzie nauczyciela akademickiego będącego prawnikiem

Dr hab. Sławomir Tkacz, prof. UŚ

Dr hab. Aleksandra Wentkowska, prof. UŚ

Uniwersytet Śląski w Katowicach

Abstrakt w języku polskim: 

W czasie kryzysu rządów prawa należy zadać pytanie o weryfikację roli i zdań najważniejszych instytucji życia publicznego. Jedną z kwestii wymagających podjęcia stanowi problematyka zadań środowiska akademickiego w momencie, gdy dochodzi do łamania konstytucji przez sprawujących władzę, upartyjnienia systemu, czy lekceważenia praw mniejszości. Często działania naruszających rządy prawa dotyczą także nauczania akademickiego, które według nich powinno być prowadzone w sposób realizujący jedyną dopuszczalną ideologię narzuconą przez większość Pytanie, w jaki sposób powinien się zachować nauczyciel akademicki w takiej sytuacji staje się kluczowe. Według klasycznego paradygmatu, akceptacja standardów naukowości, każe przyjąć, iż własne oceny rzeczywistości, czy osobiste preferencje aksjologiczne nie mogą pretendować do ustaleń o charakterze naukowym. Nauczyciel akademicki powinien zajmować zewnętrzny punkt widzenia, skupiając się jedynie na rejestracji prawidłowości obserwowanych zachowań. W tym miejscu trzeba podjąć kwestię, czy to jest rola oczekiwana przez społeczeństwo. Odnosi się do zarówno do roli debat akademickich wewnętrznych uniwersytetu, jak również działalności popularyzatorskiej czy informacyjnej poza nim. Oczywiste jest, że podjęcie takich działań wymaga przyjęcia wewnętrznego punktu widzenia (w pewnym jego rozumieniu). Odrębną kwestią jest to, że nauczyciele akademiccy badający prawo często łączą tę rolę z praktyką prawniczą, czy nawet działalnością polityczną. Może to stanowić źródło napięć. Nieodłącznie z tym związana jest kwestia autorytetu. Kluczowym zagadnieniem jest to, czy skupienie się na klasycznie pojmowanej działalności naukowej w czasach przełomu (tzw. moment prawny), może być rozumiane jako przyzwolenie na łamanie rządów prawa? Przeoczenie tego momentu, może doprowadzić do ukształtowania się państwa totalitarnego i kwestii ewentualnej odpowiedzialności etycznej uczonych, którzy milczą w chwilach kryzysu. W konkluzjach autorzy podejmują próbę sformułowania wniosków w przedmiocie tego, czy jest możliwa izolacja uczelni w czasach kryzysowych od toczących się dyskusji i sporów, które mogą doprowadzić do demontażu rządów prawa oraz jaka jest rola nauczyciela akademickiego w tych czasach.

Słowa kluczowe: rządy prawa, nauczyciel akademicki, perspektywy zewnętrzne i wewnętrzne, debata akademicka, władza

Język artykułu: polski

Opublikowano: Numer 4(45)/2025, s. 58–76.

DOI: https://doi.org/10.36280/AFPiFS.2025.4.58

Pobierz

Liczba ściągnięć: [ddownload_count id=}

Tekst jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.