Archiwum Filozofii Prawai Filozofii Społecznej

Journal of the Polish Section of IVR (ISSN:2082-3304)

IVRwww.ivr.org.pl

Wyniki wyszukiwania dla: prawo

Prawo naturalne

Kolekcja tematyczna „Archiwum Filozofii Prawa i Filozofii Społecznej”. Zebraliśmy teksty poświęcone prawu naturalnemu – najstarszej tradycji filozofii prawa – i jego współczesnym odczytaniom. Wszystkie artykuły są dostępne bezpłatnie w otwartym dostępie.

Tradycja prawa naturalnego

Prawo naturalne to przekonanie, że ponad prawem stanowionym istnieje porządek normatywny, którego człowiek nie tworzy, lecz go poznaje – i który stanowi miarę oceny, a według części ujęć także warunek obowiązywania, prawa pozytywnego. Tradycja ta biegnie od stoików i św. Tomasza z Akwinu, przez racjonalistyczne szkoły prawa natury Grocjusza i oświecenia, po dwudziestowieczne odrodzenie w reakcji na doświadczenie bezprawia – od formuły Radbrucha po nową teorię prawa naturalnego Johna Finnisa. Spór z pozytywizmem o związek prawa i moralności pozostaje osią całej dyscypliny.

Wybór tekstów w „Archiwum”

Zobacz też

Inne kolekcje tematyczne „Archiwum”: Prawo a moralność · Klasycy współczesnej filozofii i teorii prawa · Pozytywizm prawniczy. Sylwetki: John Finnis · Gustav Radbruch.

Dla autorek i autorów

„Archiwum” publikuje artykuły z teorii i filozofii prawa – w tym poświęcone tradycji prawnonaturalnej – w języku polskim i angielskim, w otwartym dostępie bez opłat, z podwójnie anonimową recenzją. Czasopismo jest indeksowane m.in. w bazach Scopus, DOAJ i ERIH PLUS (100 pkt w wykazie ministerialnym). Zobacz wytyczne dla autorów.

Kolekcja redakcyjna – będzie rozszerzana wraz z oznaczaniem starszych tekstów. Ostatnia aktualizacja: lipiec 2026 r.

Prawo a moralność

Kolekcja tematyczna „Archiwum Filozofii Prawa i Filozofii Społecznej”. Zebraliśmy teksty o relacjach prawa i moralności oraz o etyce w praktyce prawniczej i publicznej – od sporu o rozdział prawa i moralności po godność, miłosierdzie i granice władzy prawniczej. Wszystkie artykuły są dostępne bezpłatnie w otwartym dostępie.

Prawo i moralność – centralny spór filozofii prawa

Pytanie o związek prawa i moralności organizuje filozofię prawa od jej początków. Pozytywistyczna teza o rozdziale głosi, że obowiązywanie prawa nie zależy od jego moralnej treści; stanowiska niepozytywistyczne – od formuły Radbrucha po Dworkina i współczesny nonpozytywizm – przeczą temu w różnym stopniu. Osobne wątki tego sporu to wewnętrzna moralność prawa z debaty Harta z Fullerem, aksjologiczne podstawy praw człowieka i godności oraz etyki zawodowe – prawnicze i urzędnicze – wyznaczające granice władzy profesjonalistów.

Wybór tekstów w „Archiwum”

Zobacz też

Inne kolekcje tematyczne „Archiwum”: Pozytywizm prawniczy · Wykładnia prawa.

Dla autorek i autorów

„Archiwum” publikuje artykuły z teorii i filozofii prawa – w tym z etyki prawniczej i filozofii moralnej – w języku polskim i angielskim, w otwartym dostępie bez opłat, z podwójnie anonimową recenzją. Czasopismo jest indeksowane m.in. w bazach Scopus, DOAJ i ERIH PLUS (100 pkt w wykazie ministerialnym). Zobacz wytyczne dla autorów.

Kolekcja redakcyjna. Ostatnia aktualizacja: lipiec 2026 r.

Jak badać prawo, by nie zgubić sensu? Głos w dyskusji nad metodologią badań prawa na kanwie książki Grzegorza Wierczyńskiego Ewolucja programów badania prawa (Wolters Kluwer, Warszawa 2025, ss. 403)

Dawid Kostecki
Akademia Leona Koźmińskiego w Warszawie

Jak badać prawo, by nie zgubić sensu? Głos w dyskusji nad metodologią badań prawa na kanwie książki Grzegorza Wierczyńskiego Ewolucja programów badania prawa (Wolters Kluwer, Warszawa 2025, ss. 403)

Język artykułu: polski

Opublikowano: Numer 1(46)/2026, s. 112-117.

Pobierz plik

Liczba pobrań: 200

DOI: https://doi.org/10.36280/AFPiFS.2026.1.112

Tekst jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.

Prawo, teatr i empatia – czyli Teatr Legislacyjny?

Bartłomiej Bodziński-Guzik
Uniwersytet Jagielloński

Abstrakt w języku polskim:

W tekście prezentuję zagadnienie Teatru Legislacyjnego przyjmując, po raz pierwszy w rozważaniach na ten temat, socjologiczno-prawną perspektywę. Analizując kontekst procesów partycypacyjnych, nakreślam tło, w którym Teatr Legislacyjny jest istotny w myśleniu o partycypacji czy jej przejawach. W publikacji prezentuję zarówno początki Teatru Legislacyjnego – jako procesu służącego generowaniu pomysłów dotyczących zmiany prawnych czy ich implementacji – oraz zestawiam pierwotne założenia wobec współczesnych wyzwań, czy istotnych dla nauki prawa kontekstów.  W tekście skupiam się na analizie pierwotnych założeń Teatru Legislacyjnego, konfrontując i zestawiając je, tam, gdzie to konieczne, z współczesnym podejściem. Bronię jednocześnie tezy, że Teatr Legislacyjny, wbrew nazwie, powinien być bliższy rozumieniu w kategoriach partycypacji niż legislacji, w szczególności, ambicji wpływania na proces (inicjatywę) legislacyjną. Prezentowane rozważania są jedną z pierwszych prób przyjrzenia się Teatrowi Legislacyjnemu jako tematowi, który może być istotny zarówno dla teoretyków jak i praktyków, zarówno aktorów jak i widowni (jeśli takowa istnieje) systemów prawnych. Stanowią jednocześnie próbę wprowadzenia Teatru Legislacyjnego zarówno do polskiej, jak i szerszej myśli prawnej.

Słowa kluczowe: Teatr społecznie zaangażowany, partycypacja, Teatr Legislacyjny, legislacja, prawo

Język artykułu: polski

Opublikowano: Numer 1(46)/2026, s. 77-95.

Pobierz plik

Liczba pobrań: 175

DOI: https://doi.org/10.36280/AFPiFS.2026.1.77

Tekst jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.

Agonizm polityczny a myślenie o prawie i prawoznawstwie

prof. UŁ dr hab. Jerzy Leszczyński

Uniwersytet Łódzki

Abstrakt w języku polskim: Artykuł zawiera polemikę z tezą, że populizm i odsłonięcie skrywanej dotąd polityczności prawa doprowadził do kryzysu dyskursów prawnych. Dodatkowo przedstawia argumentację przeciwko uznaniu, że przyczyną tych zjawisk jest przede wszystkim demoliberalna hegemonia. Krytyka demoliberalizmu wysuwana z politycznego punktu widzenia ma słabe podstawy do ogłaszania, że prawoznawstwo utraciło wiarygodność a jej odbudowa powinna oznaczać jawne upolitycznienie dyskursów prawnych. Takie stanowisko nie jest elementem teorii agonistycznej Ch. Mouffe. Przeciwnie, projekt demokracji agonistycznej zakłada podtrzymywanie prawnych instytucji demokratycznych, wymagających politycznej neutralności. Praworządność i prawo spełniające wymagania normatywnej idei prawa powinny być rozpatrywane jako żądania polityczne. Tylko wtedy prawo jako normatywność może być przeciwstawione faktyczności prawa jako decyzji suwerena. Dwoistość ta widoczna jest w pojęciu stanu wyjątkowego (C. Schmitt). W znacznej części artykuł jest polemiką z pracami A. Sulikowskiego. 

Słowa kluczowe: agonizm, Mouffe, polityczność, prawo, praworządność, Sulikowski

Język artykułu: polski

Opublikowano: nr 3(40)/2024, s. 41-53.

DOI: https://doi.org/10.36280/AFPiFS.2024.3.41

Ściągnij plik: Download

Liczba ściągnięć: 224

Tekst jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.

O różnym pojmowaniu intencji prawodawcy w dyskursie anglosaskim – analiza poglądów Stanleya Fisha, Larry’ego Alexandra, Jeffreya Goldsworthy’ego, Richarda Ekinsa oraz Victorii Nourse

Mgr Paweł A. BOIKE

Interdyscyplinarna Szkoła Doktorska Nauk Społecznych Rerum Socialium,
Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu

Abstrakt w języku polskim: Intencja prawodawcy jako konstytutywne pojęcie dla intencjonalizmu bywa bardzo różnie rozumiane przez przedstawicieli tego nurtu i nie tylko przez nich. Celem niniejszego opracowania jest przybliżenie polskiemu czytelnikowi pojmowania intencji przez pięcioro autorów: Stanleya Fisha, Larry’ego Alexandra, Jeffreya Goldsworthy, Richarda Ekinsa oraz Victorię Nourse, a także przeprowadzenie analizy porównawczej ich poglądów. Wiąże się to ze stosowaniem metody teoretycznej polegającej na opisie koncepcji i próbie ich porównania. W świetle poczynionych ustaleń należy podkreślić, że poglądy V. Nourse wpisują się raczej w założenia purpozywizmu niż intencjonalizmu. Stanley Fish oraz Larry Alexander reprezentują radykalną odmianę intencjonalizmu – na gruncie której ze względu na radykalne założenia ontologiczne nie jest możliwe zbudowanie na metody interpretacji mogącej znaleźć zastosowanie w praktyce. Inaczej jest w przypadku Jeffreya Goldsworthy oraz Richarda Ekinsa, którzy przyjmują założenie o tym, że prawodawca działa zgodnie ze ,,zwykłym zdrowym rozsądkiem”.

Słowa kluczowe: wykładnia, intencja, intencjonalizm, purpozywizm, oryginalizm

Język artykułu: polski

Opublikowano: Numer 4(37)/2023, s. 15-26.

DOI: https://doi.org/10.36280/AFPiFS.2023.4.15

Ściągnij plik: Download
Liczba ściągnięć: 300

Tekst jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.

Prawo a wartości inne niż moralne. O poszukiwaniu tropów w pracach Józefa Nowackiego

Prof. dr hab. Kamil ZEIDLER

Uniwersytet Gdański

Abstrakt w języku polskim: Autor stawia pytanie, w jakim stopniu rozważania z zakresu aksjologii dotyczące relacji prawa i moralności mogą być przydatne dla rozwijania nurtu filozoficznoprawnego określanego mianem estetyki prawa, gdzie przedmiotem zainteresowania są – najogólniej rzecz biorąc – relacje prawa i piękna. Punktem wyjścia do rozważań jest zagadnienie aksjologii w kontekście prac pozostawionych przez Józefa Nowackiego, w tym przede wszystkim artykułu pt. „Wartościowanie w nauce prawa”. Przedmiotem artykułu jest więc aksjologia, ale w znaczeniu, które obejmuje zarówno etykę, jak i estetykę. Autor rozróżnia cztery rodzaje opisu, jakimi posługują się nauki prawne: opis normatywny, empiryczny, teoretyczny i – wyróżniony przez autora – opis aksjologiczny, który może być uzasadniany w ramach subiektywizmu aksjologicznego. Polega on na ocenie wartości i ich przydawaniu albo odejmowaniu, a także wartościowaniu, czyli porównywaniu i ważeniu wartości. Autor rozważa, co w tym zakresie inspirującego mogą podpowiadać dociekania aksjologiczne w ogólności, a prace J. Nowackiego w szczególności.

Słowa kluczowe: aksjologia, wartości, wartościowanie, prawo i moralność, zasady prawa, estetyka, estetyka prawa

Język artykułu: polski

Opublikowano: Numer 3(36)/2023, s. 44-50.

DOI: https://doi.org/10.36280/AFPiFS.2023.3.44

Ściągnij plik: Download
Liczba ściągnięć: 340

Tekst jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.

Legalność jako zgodność z intencją prawodawcy. Rozumienie legalności w pracach Józefa Nowackiego

Prof. dr hab. Zygmunt TOBOR

Uniwersytet Śląski w Katowicach

Abstrakt w języku polskim: Problematyka legalności stanowi jeden z najistotniejszych wątków w dorobku naukowym Profesora Józefa Nowackiego. Wyróżniał on dwa rozumienia legalności: mocniejsze, sprowadzające się do ustalenia zgodności zachowania z postanowieniami należycie ustanowionego przepisu i słabsze, gdy jedyną podstawą prawną jest nakaz kierowania się określoną oceną. W opinii autora koncepcja J. Nowackiego nie uwzględnia w należyty sposób rzeczywistych problemów z ustalaniem znaczenia tekstu prawnego, tj. problemów interpretacyjnych. Stwierdzenie, że legalność to zgodność z treścią przepisu przenosi bowiem ciężar ustaleń w tej materii na podmiot dokonujący jego interpretacji. Autor omawia dwa podejścia do wykładni prawa, tj. podejście eklektyczne, w którym zakłada się brak uniwersalnego kryterium poprawności wykładni i podejście kategoryczne, w którym zakłada się, że takie kryterium istnieje. Wskazuje, że jedynie podejście kategoryczne daje się pogodzić z ideą rządów prawa i rolą sędziów jako wiernych powierników (faithful agents) prawodawcy. Proponuje zatem, by jako kryterium poprawności wykładni przyjąć zgodność z  intencją prawodawcy. W takim ujęciu znika potrzeba rozróżniania legalności w wersji mocniejszej i słabszej. Kwalifikacja zachowania jako legalnego lub nielegalnego następować będzie w oparciu o kryterium zgodności z intencją prawodawcy.

Słowa kluczowe: legalność, rządy prawa, interpretacja prawa, intencja prawodawcy

Język artykułu: polski

Opublikowano: Numer 3(36)/2023, s. 34-43.

DOI: https://doi.org/10.36280/AFPiFS.2023.3.34

Ściągnij plik: Download
Liczba ściągnięć: 324

Tekst jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.

 

Ideał naukowości prawoznawstwa. Józef Nowacki przeciw ideologizacji twierdzeń prawniczych

Prof. dr hab. Tomasz PIETRZYKOWSKI

Uniwersytet Śląski w Katowicach

Abstrakt w języku polskim: Jednym z najbardziej oryginalnych i interesujących aspektów twórczości naukowej Józefa Nowackiego był założenia metodologiczne jego badań teoretycznoprawnych. Niezwykle rygorystyczne rozumienie naukowości twierdzeń prawniczych daje się zrekonstruować na podstawie jego prac poświęconych różnorodnym problemom prawniczym – w tym pojęciu normy prawnej, klauzuli generalnej, przepisów dyspozytywnych, zasad prawnych czy praktyki stosowania konstytucyjnego pojęcia państwa prawnego. Bezwzględne dążenie do ujawniania i eliminacji z rozważań naukowych wszelkich sądów wartościujących służyło obronie teorii prawa przed wpływami politycznych ideologii i subiektywnego wishful thinking udającego twierdzenie naukowe. Pod tymi względami nie tylko miała ona, ale wciąż zachowuje ogromną wartość. Jednocześnie nasuwa wiele wątpliwości i pytań pozostających w centrum metodologicznej dyskusji prawoznawstwa.

Słowa kluczowe: prawo, metodologia, wartościowanie, teoria prawa, nauka

Język artykułu: polski

Opublikowano: Numer 3(36)/2023, s. 22-33.

DOI: https://doi.org/10.36280/AFPiFS.2023.3.22

Ściągnij plik: Download
Liczba ściągnięć: 356

Tekst jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.

 

Krytyka instytucjonalna jako perspektywa badawcza prawoznawstwa w kontekście filozofii Jacquesa Rancière’a

Dr Mariola ŻAK

Uniwersytet Warszawski

Abstrakt w języku polskim: Artykuł podejmuje refleksję nad kondycją współczesnej krytyki prawa w świetle krytyki instytucjonalnej wywodzącej się z teorii sztuki. Badanie ma na celu weryfikację tezy, że krytyka instytucjonalna jest perspektywą badawczą kształtującą się na tle różnorodnych nurtów krytycznej myśli prawniczej. Owa krytyka ma charakter afirmatywny i konstruktywny. Koncentruje się na analizie funkcjonowania instytucji refleksyjnych oraz na problematyzowaniu napięć kognitywnych wpisanych immanentnie w istotę instytucji prawnych. Instytucje te są analizowane  za pomocą metafory gry estetycznej. Praca przedstawia teoretyczne ugruntowanie związku między krytyką instytucjonalną a krytycznym myśleniem prawniczym w świetle filozofii prawa inspirowanej myślą Jacquesa Rancière’a. Ponadto zostały ukazane wybrane przykłady i kierunki potencjalnego zastosowania owej krytyki w kontekście wykształcania wzorców dialogowej kultury prawnej, w rozumieniu nurtu prawa i humanistyki (law and humanities).

Słowa kluczowe: krytyka instytucjonalna, krytyczne myślenie prawnicze, estetyka prawa, prawo i humanistyka, Jacques Rancière

Język artykułu: polski

Opublikowano: Numer 1(34)/2023, s. 87-101

DOI: https://doi.org/10.36280//AFPiFS.2023.1.87

Ściągnij plik: Download
Liczba ściągnięć: 352

Tekst jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.

 

Infrastruktura czasopismaISSN 2082-3304Otwarty dostępCC BY 4.0Crossref DOIDOAJ