Archiwum Filozofii Prawai Filozofii Społecznej

Journal of the Polish Section of IVR (ISSN:2082-3304)

IVRwww.ivr.org.pl

Wyniki wyszukiwania dla: rządy prawa

Goodbye, rządy prawa? Diagnoza i perspektywa

Prof. dr hab. Przemysław Kaczmarek

Uniwersytet Wrocławski

Abstrakt w języku polskim: W prezentowanym artykule staram się wykazać, że dualizm prawny dostarcza siatki pojęciowej dla badania kryzysu rządów prawa. Wykazując to, w pierwszej kolejności przedstawiam dualizm prawny, a następnie w jego świetle prezentuję legalny autorytaryzm oraz abusive judicial review. Dla opisu i wyjaśnienia tych form rządzenia nadają się ramy pojęciowe dualizmu prawnego w dwóch wariantach. Przedstawiają one dualizm prawny jako: a) działanie instrumentalne głównych aktorów życia publicznego, b) postawę społeczną, w której brakuje kulturowego imperatywu pozwalającego obywatelom identyfikować się z prawem. Z ustaleń zaprezentowanych w artykule wyłaniają się dwa podstawowe wnioski. Po pierwsze, legalny autorytaryzm oraz abusive judicial review opierają się na instrumentalizacji rządów prawa jako ideału politycznego. Po drugie, dualizm prawny jako postawa społeczna wskazuje, że niedostateczne uwzględnianie społecznego wymiaru prawa, ułatwiło ośrodkom politycznym kwestionowanie liberalnej wizji rządów prawa, przedstawianej przez jej oponentów jako rządy prawników, elit społecznych. Odpowiedzią na zarzut alienacji prawa w różnych konfiguracjach (konstytucjonalizm polityczny a konstytucjonalizm prawny) jest idea inkluzyjności, którą można wyrazić w różnych językach teoretycznych. Kontekstem dla przedstawianych ustaleń jest kryzys konstytucyjny, z którym mamy do czynienia również w polskim porządku prawnym. Dokumentacja empiryczna nie wyznacza metodyki badań w prezentowanym artykule. Realizuję w nim podejście, które można przyporządkować do społecznej teorii prawa (B.Z. Tamanaha).  

Słowa kluczowe: rządy prawa, dualizm prawny, legalny autorytaryzm, rola sędziów

Język artykułu: polski

Opublikowano: nr 4(41)/2024, s. 53-65.

DOI: https://doi.org/10.36280/AFPiFS.2024.4.53

Ściągnij plik: Download

Liczba ściągnięć: 356

Tekst jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.

Metafizyczna niejasność, tożsamość przypadków prawnych i rządy prawa

mgr Zdeněk TRÁVNÍČEK

Uniwersytet Masaryka w Brnie (Czechy)

Abstrakt w języku polskim: W artykule zajmuję się mało rzadko omawianym tematem: wpływem niejasności metafizycznej na prawo. Celem tego artykułu jest przynajmniej częściowe zbadanie tożsamości przypadków prawnych w kontekście niejasności metafizycznej. Czynię to w szczególności poprzez analizę wyzwania, jakie – jak argumentuje Diana Raffman – metafizyczna niejasność stanowi dla zasady rządów prawa. Przeciwstawiam się konstrukcji metaphysical soritical series leżącego u podstaw tego wyzwania, posługując się argumentem Evansa, który przy standardowej interpretacji przynajmniej teoretycznie zawsze dopuszcza rozróżnienie między przypadkami prawnymi, blokując tym samym możliwość skonstruowania metaphysical soritical series, a tym samym samego wyzwania. Następnie staram się odpowiedzieć na pytanie, czy Raffman może uniknąć konkluzji argumentu Evansa, która jest dla niej problematyczna w kontekście prawa. Znane rozwiązanie Parsonsa okazuje się jednak niemożliwe do zastosowania, ponieważ prowadziłoby do radykalnej i być może niepożądanej rewizji teorii przypadków prawnych, której zresztą Raffman nie przeprowadza. Wkład tego artykułu polega na otwarciu debaty na temat wpływu niejasności metafizycznej na teorię przypadków prawnych i na argumentowaniu za raczej sceptycznym stanowiskiem w odniesieniu do implikacji niejasności metafizycznej, a także na wspieraniu metateoretycznego stanowiska tych autorów, którzy uważają, że teorie filozoficzne mogą mieć istotne implikacje dla argumentów w teorii prawa, w tym konkretnie w teorii przypadków prawnych [tłumaczenie Redakcja]

Słowa kluczowe: rządy prawa, niejasność, prawo Leibniza, niejasna tożsamość, nieokreśloność prawna, niejasność metafizyczna, przypadki prawne.

Język artykułu: angielski.

Opublikowano: nr 2(39) 2024, s. 44-58.

DOI: https://doi.org/10.36280/AFPiFS.2024.2.44

Ściągnij plik: Download

Liczba ściągnięć: 246

Tekst jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.

Cztery pytania o rządy prawa: Dlaczego? Co? Gdzie? I kogo to obchodzi? Część I

Prof. dr Martin Krygier

Uniwersytet Nowej Południowej Walii w Sydney


Abstrakt w języku polskim: Spośród wielu niejasności dotyczących rządów prawa centralnymi są te, które zostały wskazane w tytule artykułu. Pierwsza część tekstu zawiera wstępne uwagi oraz próbę odpowiedzi na pierwsze z tytułowych pytań. Próba to jest oparta na rozróżnieniu dwóch sposobów rozumienia, czym są rządy prawa. Zgodnie z pierwszym z nich, rządy prawa są pojęciem celowościowym, tj. by wiedzieć, czym one są, trzeba znać ich cel. Drugi ze sposobów, określony jako anatomiczny, wskazuje, że najważniejszym dla zrozumienia omawianego pojęcia jest poznanie reguł i instytucji, które zazwyczaj postrzega się jako składowe rządów prawa. Autor stoi na stanowisku, że tylko pierwsza droga jest właściwa oraz proponuje własną interpretację celów rządów prawa. Celem tym jest prawne ograniczenie możliwości arbitralnego sprawowania władzy. To natomiast związane jest z czterema ważnymi redukcjami: dominacji, strachu, upokorzenia i niepewności.

Słowa kluczowe: rządy prawa, arbitralność, sprawowanie władzy, cele rządów prawa

Język artykułu: polski
Tłumaczenie: Katarzyna Mikołajczyk-Graj

Opublikowano: Numer 2(3)/2011, s. 5-19.

Ściągnij plik: Download

Liczba ściągnięć: 866

Bibliografia:

  1. Call Ch. (red.), Constructing Justice and Security after War, Washington 2007 
  2. Fleming J. (red.), Getting to the Rule of Law, NO MOS 54, New York 2011/11 
  3. Fuller L.L., The Morality of Law, New Haven 1969
  4. Shklar J., Political Theory and the Rule of Law w: Hoffman S.(red.), Political Theory and Political Thinkers, Chicago 1998 
  5. Golub S., A House Without Foundations w: Carothers T. (red.), Promoting the Rule of Law Abroad, Washington 2006 
  6. Holmes S., Judicial Independence as Ambiguous Reality and Insidious Illusion w: Dworkin R. (red.), From Liberal Values to Democratic Transition. Essays in Honor of János Kis, Budapest 2004 
  7. Jacoby W., Priest and Penitent: The European Union as a Force in the Domestic Politics of Eastern Europe, “East European Constitutional Review” 1999/8 
  8. Jensen E., Heller T. C. (red.), Beyond Common Knowledge. Empirical Approaches to the Rule of Law, Stanford 2003 
  9. Krygier M., Approaching the Rule of Law, w: Mason W. (red.), The Rule of Law in Afghanistan: Missing in Inaction, Cambridge 2010 
  10. Krygier M., Ethical Postivism and the Liberalism of Fear, w: Campbell T., Goldsworthy J. (red.), Judicial Powers, Democracy and Legal Positivism, Aldershot 2000
  11. Krygier M., The Grammar of Colonial Legality: Subjects, Objects, and the Australian Rule of Law, w: Brennan G., Castles F.G. (red.), Australia Reshaped: 200 Years of Institutional Transformation, Cambridge 2002 
  12. Krygier M., The Rule of Law: An Abuser’s Guide, w: Sajó A. (red.), The Dark Side of Fundamental Rights, Utrecht 2006 
  13. MacCormick N., Waldron J., Rhetoric and the Rule of Law, Oxford 2005 
  14. Magalhães P., The Politics of Judicial Reform in Eastern Europe, “Comparative Politics” 1999/1 
  15. Miller P.N. (red.), Political Writings, Cambridge 1993 
  16. Oakeshott M., Political Education w: Rationalism in Politics and Other Essays, Indianapolis 1991 
  17. Palombella G., Walker N. (red.), Relocating the Rule of Law, Oxford 2009 
  18. Palombella G., The Rule of Law as an Institutional Ideal w: Palombella G., Morlino L. (red.), Rule of Law and Democracy: Internal and External Issues, Leiden 2010 
  19. Peerenboom R., Human Rights and Rule of Law: What’s the Relationship?, “Georgetown Journal of International Law” 2005/36 
  20. Pettit Ph., Republicanism: A Theory of Freedom and Government, Oxford 1997 
  21. Poggi G., Durkheim, Oxford 2000 
  22. Reid J. Ph., Rule of Law, DeKalb 2004 
  23. Sannerholm R., Rule of Law after War: Ideologies, Norms and Methods for Legal and Judicial Reform, “Örebro Studies in Law” 2009/1 
  24. Selznick Ph., The Moral Commonwealth, Berkeley 1992 
  25. Trubek D., Santos A. (red.), The New Law and Economic Development: A Critical Approach, New York 2006 
  26. Upham F., The Illusory Promise of the Rule of Law, w: Sajó A. (red.), Human Rights with Modesty: The Problem of Universalism, Leiden-Boston 2004 
  27. Waldron J., Is the Rule of Law an Essentially Contested Concept (in Florida?), “Law and Philosophy” 2002/21 
  28. Waldron J., The Rule of Law and the Importance of Procedure w: Fleming J. (red.), Getting to the Rule of Law, NO MOS 54, New York 2011 

Nauczyciel akademicki w momencie kryzysu rządów prawa. Dynamika i perspektywy na przykładzie nauczyciela akademickiego będącego prawnikiem

Dr hab. Sławomir Tkacz, prof. UŚ

Dr hab. Aleksandra Wentkowska, prof. UŚ

Uniwersytet Śląski w Katowicach

Abstrakt w języku polskim: 

W czasie kryzysu rządów prawa należy zadać pytanie o weryfikację roli i zdań najważniejszych instytucji życia publicznego. Jedną z kwestii wymagających podjęcia stanowi problematyka zadań środowiska akademickiego w momencie, gdy dochodzi do łamania konstytucji przez sprawujących władzę, upartyjnienia systemu, czy lekceważenia praw mniejszości. Często działania naruszających rządy prawa dotyczą także nauczania akademickiego, które według nich powinno być prowadzone w sposób realizujący jedyną dopuszczalną ideologię narzuconą przez większość Pytanie, w jaki sposób powinien się zachować nauczyciel akademicki w takiej sytuacji staje się kluczowe. Według klasycznego paradygmatu, akceptacja standardów naukowości, każe przyjąć, iż własne oceny rzeczywistości, czy osobiste preferencje aksjologiczne nie mogą pretendować do ustaleń o charakterze naukowym. Nauczyciel akademicki powinien zajmować zewnętrzny punkt widzenia, skupiając się jedynie na rejestracji prawidłowości obserwowanych zachowań. W tym miejscu trzeba podjąć kwestię, czy to jest rola oczekiwana przez społeczeństwo. Odnosi się do zarówno do roli debat akademickich wewnętrznych uniwersytetu, jak również działalności popularyzatorskiej czy informacyjnej poza nim. Oczywiste jest, że podjęcie takich działań wymaga przyjęcia wewnętrznego punktu widzenia (w pewnym jego rozumieniu). Odrębną kwestią jest to, że nauczyciele akademiccy badający prawo często łączą tę rolę z praktyką prawniczą, czy nawet działalnością polityczną. Może to stanowić źródło napięć. Nieodłącznie z tym związana jest kwestia autorytetu. Kluczowym zagadnieniem jest to, czy skupienie się na klasycznie pojmowanej działalności naukowej w czasach przełomu (tzw. moment prawny), może być rozumiane jako przyzwolenie na łamanie rządów prawa? Przeoczenie tego momentu, może doprowadzić do ukształtowania się państwa totalitarnego i kwestii ewentualnej odpowiedzialności etycznej uczonych, którzy milczą w chwilach kryzysu. W konkluzjach autorzy podejmują próbę sformułowania wniosków w przedmiocie tego, czy jest możliwa izolacja uczelni w czasach kryzysowych od toczących się dyskusji i sporów, które mogą doprowadzić do demontażu rządów prawa oraz jaka jest rola nauczyciela akademickiego w tych czasach.

Słowa kluczowe: rządy prawa, nauczyciel akademicki, perspektywy zewnętrzne i wewnętrzne, debata akademicka, władza

Język artykułu: polski

Opublikowano: Numer 4(45)/2025, s. 58–76.

DOI: https://doi.org/10.36280/AFPiFS.2025.4.58

Pobierz

Liczba ściągnięć: [ddownload_count id=}

Tekst jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.

Interpretacja prawa do skutecznego środka prawnego w sprawach dotyczących wolności słowa w świetle zasady państwa prawa

Dr Vygantė Milašiūtė

Uniwersytet Wileński

Abstrakt w języku polskim: Artykuł koncentruje się na ochronie wolności słowa sędziów i prokuratorów, którzy korzystają z tej wolności w ramach swoich obowiązków zawodowych, aby promować rządy prawa, co niekiedy naraża ich na negatywne konsekwencje. Wychodząc od analizy wyroku ETPC w sprawie Kövesi v. Rumunia omówiono m.in. kwestie charakteru i wymogów jakościowych środka odwoławczego. ETPC wymaga skutecznych środków prawnych w tym zakresie, ale nie wyklucza jednoznacznie możliwości stosowania środków pozasądowych. UE z kolei wymaga stosowania sądowych środków odwoławczych, chyba że istnieją szczególne, oparte na prawie UE powody, które uzasadniają możliwość skorzystania z pozasądowego środka odwoławczego. Argumenty teoretyczne oparte na materialnej koncepcji państwa prawa przemawiają za koniecznością stosowania sądowego środka odwoławczego. Opracowanie stanowi uzupełnienie badań nad niezawisłością sędziowską w świetle zasady rządów prawa. Łączy analizę dorobku ETPC, regulacji prawa UE oraz perspektywę teoretyczną. [tłumaczenie Redakcja]

Słowa kluczowe: niezawisłość sędziowska, prokuratorzy, wolność słowa, rządy prawa, środek odwoławczy

Język artykułu: angielski

Opublikowano: Numer 2(31)/2022, s. 7-21.

DOI: https://doi.org/10.36280/AFPiFS.2022.2.7

Ściągnij plik: Download
Liczba ściągnięć: 397

Tekst jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.

 

Odejście od rządów prawa jako ugruntowanie biowładzy. Przykład legislacji polskiej uzasadnianej walką z pandemią wirusa COVID-19.

Dr hab. Arkadiusz Barut

Uniwersytet Wrocławski

Abstrakt w języku polskim: W niniejszym artykule autor interpretuje kryzys rządów prawa w Polsce w 2020 r., wywołany fenomenem określanym jako pandemia wirusa Covid-19 jako ugruntowywanie się biowładzy: wpływu idei i praktyk uzasadnianych wskazaniami nauk przyrodniczych na destrukcję paradygmatów uznawanych za dotąd fundamentalne dla tworzenia i stosowania prawa, to jest sprawiedliwości prawa w sensie formalnym.

Autor wychodzi z założenia, że tworzenie i stosowanie prawa musi opierać się na fronensis, „roztropności” w znaczeniu arystotelesowskim, to jest procesie intelektualnym, w którym dokonuje się rozumnej oceny nie tylko środków, ale i celów. Dzięki rozpoznaniu w tym samym akcie poznawczym zarówno celów jak i wiodące do nich środków, uzyskuje się możność rozróżnienie jednostkowych przypadków i wgląd w konkretne sytuacje. Fronetyczność prawa uzasadnia, a zarazem umożliwia uzyskanie przez niego cech, określanej jako jego sprawiedliwość w sensie formalnym – przewidywalności, nieretroaktywności, ogólności regulacji itd. Gdy natomiast prawo zostaje podporządkowane paradygmatom uzasadnianych naukami przyrodniczymi przestaje pełnić swoją funkcję. Biowładza wkracza one w sferę prawną jako dyskurs konieczności, uzasadniany prawami biologii, potrzebą fizycznej ochrony ludności, ewentualnie spełniania jej pragnień skierowanych na dobra materialne. Konieczność taka jest zaś przeciwieństwem sztuki wyważania dóbr, dostrzeżenia znaczenia formy i rytuału, rozróżniania poszczególnych przypadków, tego wszystkiego co chroni wolność i społeczną spontaniczność.

W artykule zjawisko to jest interpretowane poprzez odwołanie się do koncepcji autorów, którzy zidentyfikowali pojawienie się biowładzy (chociaż niekoniecznie tak ją nazywali) i mieli świadomość jej skutków, w szczególności w dziedzinie prawa. Koncepcje te, rozpatrywane z perspektywy aktualnych doświadczeń, układają się w całość, pozwalając wypracować pewien typ idealny biowładzy umożliwiający opisanie zjawisk prawnych których jesteśmy obecnie świadkami.

Celem artykułu jest analiza wpływu kryzysu określanego jako pandemia wirusa Covid-19 na prawo, nie jest nim natomiast ocena medycznych skutków rozprzestrzeniania się tego wirusa ani etyczna lub polityczna ocena działań uzasadnianych potrzebą jego zwalczania.

Słowa kluczowe: Covid – 19, pandemia, biowładza, rządy prawa, Foucault, Legendre, Agamben

Język artykułu: angielski

Opublikowano: Numer 3(28)/2021, s. 5-21

DOI: https://doi.org/10.36280/AFPiFS.2021.3.5

Ściągnij plik: Download
Liczba ściągnięć: 558

Tekst jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.

 

Narracyjność języka prawniczego w procesie tworzenia prawa

Dr Paweł Skuczyński

Uniwersytet Warszawski

Abstrakt w języku polskim: Artykuł dotyczy relacji między argumentacyjnym i narracyjnym charakterem teksów prawniczych oraz pytania, czy te ostatnie mogą być pojmowane jako teksty narracyjne. Tekst narracyjny rozumiany jest jako przekazujący odbiorcy opowieść za pomocą określonego medium. Opowieść jest zatem treścią tekstu narracyjnego i stanowi konkretny sposób zamanifestowania fabuły. Fabuła jest więc swego rodzaju wewnętrzną logiką opowieści. Tę samą fabułę można opowiedzieć na wiele sposobów. Tekst narracyjny nie przedstawia wydarzeń bezpośrednio, lecz poprzez opowieść, która wymaga opowiadającego ją podmiotu – narratora. Oczywiście może być on w tekście mniej lub bardziej ujawniony i występują różne jego rodzaje. W konsekwencji można wyodrębnić c co najmniej pięć stanowisk dotyczących relacji argumentacji i narracji w prawie: 1) Sceptyczne – narracja jest zaprzeczeniem rozumności prawa, 2) Narracja jest strukturą prezentacji faktów, 3) Narracja jest środkiem perswazji retorycznej, 4) Narracja jest strukturą meta-argumentacyjną, 5) Narracja jako przedmiot analizy krytycznej – ujawnia tożsamość autora. Teoria narracji zostanie zastosowana do szczegółowego zagadnienia uczestniczenia samorządów zawodowych w tworzeniu prawa.

Słowa kluczowe: narracje prawne, argumentacja prawna, język prawniczy, tworzenie prawa, samorządy zawodowe

Język artykułu: polski

Opublikowano: Numer 1(22)/2020, s. 66-83.

DOI: https://doi.org/10.36280/AFPiFS.2020.1.66

Ściągnij plik: Download
Liczba ściągnięć: 780

Cztery zagadki o rządach prawa:Dlaczego? Co? Gdzie? I kogo to obchodzi? Część II

Prof. dr Martin Krygier

Uniwersytet Nowej Południowej Walii w Sydney

Abstrakt w języku angielskim: Central among the many obscurities that attend the rule of law are those named in the title of the article. The first part contains some preliminary remarks and attempt to answer the first question. This attempt is based on distinguishing to ways of understanding what rule of law is. By the first way rule of law is a theological concept, i.e. to know what it is we have to know its aims and by the second, anatomical one, the most important thing to understand it are rules and institutions that are usually conceived as its part. The authors holds a position that only the first way is appropriate and gives his own interpretation of aims of rule of law. This aim is legal reduction of the possibility of arbitrary exercise of power that is connected with four important reductions – of domination, of fear, of indignity, and of confusion.

Słowa kluczowe: rządy prawa, arbitralność, sprawowanie władzy, cele rządów prawa

Język artykułu: polski
Tłumaczenie: Katarzyna Mikołajczyk-Graj

Opublikowano: Numer 2(15)/2012, s. 5-19.

Ściągnij plik: Download

Liczba ściągnięć: 522

Finding legal approaches to dealing with the past after the fall of communism from the perspective of legal theory and comparative law

Dr hab. Christoph-Eric Mecke, prof. UZ

Uniwersytet Zielonogórski

Abstrakt w języku polskim: Artykuł porusza kwestię prawnego karania przestępstw, w szczególności przestępstw przeciwko życiu i wolności, które zostały popełnione w byłych państwach socjalistycznych Europy Środkowej i Wschodniej w imieniu państwa lub przynajmniej za jego milczącą zgodą. Kwestia ta jest omawiana w artykule z perspektywy teorii prawa i prawa porównawczego.

Po wyjaśnieniu pojęcia „zbrodni komunistycznych”, które w krajach takich jak Polska jest nawet pojęciem prawnym obowiązującego prawa, w pierwszej części artykułu przeanalizowano prawnoteoretyczne i prawnofilozoficzne problemy sankcji karnych za masowe naruszenia praw człowieka popełnione pod rządami prawa epoki socjalizmu. Jako prawnoteoretyczne bieguny w tym zakresie, przedstawiono stanowisko Gustawa Radbrucha z jego dwoma słynnymi formułami oraz stanowisko pozytywizmu prawnego Hansa Kelsena. Wskazuje, że w przypadku zbrodni komunistycznych można zastosować tylko pierwszą z dwóch formuł Radbrucha, „formułę niedopuszczalności”.

Perspektywa prawnoporównawcza jest przedmiotem drugiej części artykułu. Pokazuje ona, że spektrum prawa karnego dotyczącego przeszłości komunistycznej po 1989 r. waha się od stosunkowo systematycznego ścigania przynajmniej najpoważniejszych naruszeń praw człowieka, na przykład w przypadku zabójstw na dawnej wewnętrznej granicy Niemiec, do całkowitego zaniechania ścigania przez wymiar sprawiedliwości państw Europy Wschodniej, takich jak Rosja, Białoruś, Gruzja, Bułgaria czy Chorwacja. Tam, gdzie doszło do ścigania karnego, pojawiła się kwestia nie tylko przedawnienia, ale także zasady nulla poena sine lege. Zasada ta, która opiera się na rządach prawa, jest ważna nie tylko w odniesieniu do obowiązywania prawa ustawowego w czasach komunizmu, ale także w odniesieniu do różnych praktyk interpretacyjnych sądów w byłych państwach socjalistycznych [tłumaczenie – Redakcja].

Słowa kluczowe: ocena prawna zbrodni komunistycznych, postsocjalistyczne państwa Europy Środkowo-Wschodniej, pozytywizm prawny Kelsena, dwie formuły Radbrucha, rządy prawa, nulla poena sine lege

Język artykułu: angielski

Opublikowano: Numer 3(44)/2025, s. 138-155.

DOI: https://doi.org/10.36280/AFPiFS.2025.3.138

Ściągnij plik: Download

Liczba ściągnięć: 182

Tekst jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.

Infrastruktura czasopismaISSN 2082-3304Otwarty dostępCC BY 4.0Crossref DOIDOAJ