Dr hab. Aleksandra Wentkowska, prof. UŚ

Uniwersytet Śląski w Katowicach

Abstrakt w języku polskim: 

W czasie kryzysu rządów prawa należy zadać pytanie o weryfikację roli i zdań najważniejszych instytucji życia publicznego. Jedną z kwestii wymagających podjęcia stanowi problematyka zadań środowiska akademickiego w momencie, gdy dochodzi do łamania konstytucji przez sprawujących władzę, upartyjnienia systemu, czy lekceważenia praw mniejszości. Często działania naruszających rządy prawa dotyczą także nauczania akademickiego, które według nich powinno być prowadzone w sposób realizujący jedyną dopuszczalną ideologię narzuconą przez większość Pytanie, w jaki sposób powinien się zachować nauczyciel akademicki w takiej sytuacji staje się kluczowe. Według klasycznego paradygmatu, akceptacja standardów naukowości, każe przyjąć, iż własne oceny rzeczywistości, czy osobiste preferencje aksjologiczne nie mogą pretendować do ustaleń o charakterze naukowym. Nauczyciel akademicki powinien zajmować zewnętrzny punkt widzenia, skupiając się jedynie na rejestracji prawidłowości obserwowanych zachowań. W tym miejscu trzeba podjąć kwestię, czy to jest rola oczekiwana przez społeczeństwo. Odnosi się do zarówno do roli debat akademickich wewnętrznych uniwersytetu, jak również działalności popularyzatorskiej czy informacyjnej poza nim. Oczywiste jest, że podjęcie takich działań wymaga przyjęcia wewnętrznego punktu widzenia (w pewnym jego rozumieniu). Odrębną kwestią jest to, że nauczyciele akademiccy badający prawo często łączą tę rolę z praktyką prawniczą, czy nawet działalnością polityczną. Może to stanowić źródło napięć. Nieodłącznie z tym związana jest kwestia autorytetu. Kluczowym zagadnieniem jest to, czy skupienie się na klasycznie pojmowanej działalności naukowej w czasach przełomu (tzw. moment prawny), może być rozumiane jako przyzwolenie na łamanie rządów prawa? Przeoczenie tego momentu, może doprowadzić do ukształtowania się państwa totalitarnego i kwestii ewentualnej odpowiedzialności etycznej uczonych, którzy milczą w chwilach kryzysu. W konkluzjach autorzy podejmują próbę sformułowania wniosków w przedmiocie tego, czy jest możliwa izolacja uczelni w czasach kryzysowych od toczących się dyskusji i sporów, które mogą doprowadzić do demontażu rządów prawa oraz jaka jest rola nauczyciela akademickiego w tych czasach.

Słowa kluczowe: rządy prawa, nauczyciel akademicki, perspektywy zewnętrzne i wewnętrzne, debata akademicka, władza

Język artykułu: polski

Opublikowano: Numer 4(45)/2025, s. 58–76.

DOI: https://doi.org/10.36280/AFPiFS.2025.4.58

Pobierz

Liczba ściągnięć: [ddownload_count id=}

Tekst jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.

Uniwersytet Jagielloński

Abstrakt w języku polskim: W ostatnich latach częściej mówi się o zagrożeniach dla wolności debaty i wolności słowa na uczelniach wyższych, w kontekście trendu społecznego zwanego kulturą unieważniania (ang. cancel culture). Kultura unieważniania to strategia wywierania presji społecznej, która na uniwersytetach, szczególnie zachodnich, może skutkować wykluczaniem nauczycieli akademickich z różnych form działania na uczelni, jeśli ich działania lub poglądy zostały oceniane jako obraźliwe lub naganne. Ze względu na to, że studenci stanowią najliczniejszą grupę w społeczności uniwersyteckiej, celem badania było poznanie ich intuicji w zakresie karania nauczycieli akademickich za wyrażane przez nich poglądy. Przeprowadzono badanie winietowe (n = 115), w którym studentom zaprezentowano 16 przykładowych sytuacji z życia uczelni, w których przykładowi prowadzący wyrażali w jakiejś formie swoje, potencjalnie kontrowersyjne poglądy – lewicowe lub prawicowe. Badani oceniali, czy opisana osoba zrobiła coś złego i powinna ponieść karę, a jeśli tak, to jak surową. Wyniki pokazują, że zwolnienie z uczelni lub zakaz działalności akademickiej jest stosunkowo częstym postulatem: przynajmniej raz jego zastosowanie najostrzejszych konsekwencji zaproponowało 38% badanych, a 55% badanych postulowało wyciągnięcie jakichś sankcji instytucjonalnych w co najmniej dwóch sytuacjach. Badanie wykazało także, że światopogląd badanych miał kluczowy wpływ na decyzje respondentów: gdy był zgodny ze światopoglądem opisanym w historii, respondenci byli dużo bardziej akceptujący. Tymczasem ani płeć, ani wiek, ani deklarowana wartość przypisywana wolności słowa nie były istotnymi predyktorami akceptacji. Uzyskane wyniki stanowią istotny głos w dyskusji na temat współczesnych trendów w reglamentowaniu wolności słowa na uczelniach wyższych i powinny być brane pod uwagę przy projektowaniu działań nakierowanych na ochronę wolności akademickiej. Mogą służyć do lepszego zrozumienia źródeł punitywności akademickiej i zwrócenia uwagi na ryzyko związane z jej subiektywnym uwarunkowaniem.

Słowa kluczowe: debata akademicka, wolność słowa, wolność działalności akademickiej, cancel culture, kultura unieważniania, punitywność, światopogląd

Język artykułu: polski

Opublikowano: Numer 4(45)/2025, s. 21–45.

DOI: https://doi.org/10.36280/AFPiFS.2025.4.21

Pobierz plik

Liczba ściągnięć: Invalid download ID.

Tekst jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.