Identyfikowanie czynności procesowych dokonywanych w ramach rozprawy sądowej. Rozważania na tle rzeczywistych wypowiedzi nieprofesjonalnych uczestników postępowania

1. Wprowadzenie

Badania empiryczne² procesu komunikacji zachodzącego w ramach rozprawy sądowej prowadzonej przed sądami powszechnymi wykazały w szczególności, że wypowiedzi uczestników postępowania³ biorących w niej udział były identyfikowane jako czynności procesowe określonego typu (jako wniosek dowodowy, uznanie powództwa, cofnięcie wniosku dowodowego itd.), pomimo ich zróżnicowanego kształtu słownego. Niekiedy znacznie odbiegał on bowiem od form kanonicznych, eksplicytnych, wypracowanych w praktyce prawniczej, wykorzystujących odpowiednie terminy prawne i prawnicze⁴. Analiza materiału empirycznego zgromadzonego na potrzeby wyżej wskazanych badań, ujawniła łącznie 41 wyraźnych przykładów dokonywania czynności procesowych w sposób, który na jej potrzeby został określony jako „nieprawniczy”, a które okazały się skuteczne, co najmniej komunikacyjnie⁵. Czynności te były przy tym dokonywane przez nieprofesjonalnych uczestników postępowania (tzn. takich, którzy nie mieli wykształcenia prawniczego i nie sprawowali żadnej funkcji instytucjonalnej w ramach postępowania sądowego)⁶.

Wyniki analizy przeprowadzonej w wyżej wskazanym zakresie skłaniają do podjęcia próby odpowiedzi na pytanie, jakie mechanizmy pozwalają na identyfikację czynności procesowych na podstawie wypowiedzi uczestników postępowania, które dla ich dokonania nie są eksplicytne⁷. Celem niniejszego artykułu jest charakterystyka określonych mechanizmów służących identyfikacji czynności procesowych, tj. interpretacji standardowej, wyjaśniania intencjonalnego, a także ustalania oraz upewniania się w zakresie sensu dokonywanej czynności. W takiej też kolejności będą one omawiane w artykule. Dzięki temu prezentowany obraz procesu identyfikacji czynności procesowych będzie odzwierciedlał rzeczywiste relacje zachodzące pomiędzy omawianymi mechanizmami. Natomiast wypowiedzi uczestników postępowania, poprzez które dokonywali oni określonych czynności procesowych w trakcie rozpraw sądowych (i które zostały zgromadzone w materiale empirycznym) zilustrują podejmowane zagadnienia.

2. Wykładnia oświadczeń procesowych w doktrynie i orzecznictwie

Problematyka identyfikowania czynności uczestników postępowania sądowego, jako czynności procesowych określonego typu, jest elementem zagadnienia, które w procesualistyce określa się niekiedy mianem „wykładni⁸ oświadczeń procesowych”. Nie ma potrzeby, aby na gruncie niniejszego artykułu referować toczącą się zarówno w doktrynie, jak i w orzecznictwie dyskusję w tym zakresie⁹. Warto jednak zwrócić uwagę na niektóre jej elementy.

Po pierwsze, dyskusja ta toczy się na tle obowiązujących norm proceduralnych, wysłowionych odpowiednio w przepisie art. 130 § 1 zdanie drugie Kodeksu postępowania cywilnego¹⁰ oraz w przepisach art. 118 § 1 i 2 Kodeksu postępowania karnego¹¹. Regulacja odnosząca się do postępowania cywilnego jest przy tym mniej rozbudowana niż ta, która dotyczy postępowania karnego, a ponadto obejmuje pisma procesowe, a nie wszelkie czynności procesowe, które wszak mogą być dokonywane również ustnie¹². W procesualistyce cywilnej poddaje się więc pod dyskusję możliwość stosowania reguł wykładni oświadczeń woli określonych w art. 65 Kodeksu cywilnego¹³ do interpretacji oświadczeń procesowych składanych w ramach postępowania cywilnego¹⁴.

Po drugie, dyskusję tę cechuje różnorodność zarówno w zakresie przyjmowanych rozstrzygnięć czy poziomu akceptacji rozstrzygnięć już przyjętych¹⁵, np. w orzecznictwie¹⁶, jak i używanych terminów. Z uwagi na problematykę wybraną na przedmiot niniejszego artykułu, warto nieco szerzej odnieść się do ostatniego z wyżej wskazanych obszarów różnorodności.

Zarówno w doktrynie, jak i w orzecznictwie, korzysta się z różnych terminów, które, ogólnie rzecz ujmując, odnoszą się do zjawisk związanych z procesem komunikacji. Są to np.: „cel oświadczenia”, „dosłowne odczytywanie zarzutów”, „dosłowne brzmienie”, „forma czynności”, „formalne ujęcie danej czynności”, „literalne brzmienie”, „merytoryczna treść”, „motywacja”, „oczywista niedokładność”, „powody, którymi ktoś się kieruje”, „rzeczywiste intencje”, „rzeczywista treść”, „rzeczywista treść stanowiąca sedno oświadczenia”, „rzeczywiste znaczenie czynności procesowej”, „szata słowna oświadczenia”, „treść pisma”, „wola autora”, „wola rzeczywiście przejawiona na zewnątrz, realnie istniejąca”, „wola wewnętrzna”, „zamiar strony”. Terminy te nawiązują do różnych dziedzin wiedzy¹⁷, przy czym raczej rzadko, na gruncie analizowanych na potrzeby artykułu publikacji (w tym orzecznictwa), podejmuje się próby objaśnienia tych terminów¹⁸. Znaczenie wyżej wskazanych i im podobnych terminów bywa niekiedy sugerowane przez sposób ich zestawienia, np. „literalne brzmienie” i „rzeczywista treść” czy „wola rzeczywiście przejawiona na zewnątrz, realnie istniejąca” i „wola wewnętrzna”. Niekiedy też wskazuje się, jakie przedmioty (w szerokim znaczeniu) wchodzą, ewentualnie nie wchodzą, do zakresu danej nazwy¹⁹. Nie sposób natomiast w analizowanych na potrzeby artykułu publikacjach dotyczących wykładni oświadczeń procesowych zidentyfikować systematyczny opis pewnych uniwersalnych mechanizmów interpretacyjnych, które pozwalają rozpoznawać sens czynności uczestników postępowania lub odtwarzać ich treść²⁰. Autorzy tych publikacji raczej wyjątkowo odwołują się również do koncepcji opracowanych w językoznawstwie, filozofii języka, nauce o komunikacji czy też ogólnej teorii prawa, aby objaśniać czy wyjaśniać określone zagadnienia związane z wykładnią oświadczeń procesowych, a także formułować wypowiedzi dyrektywalne w tym zakresie²¹. W procesualistyce nie opracowano przy tym spójnej koncepcji wykładni oświadczeń procesowych zarówno o charakterze deskryptywnym, jak i normatywnym²².

3. Czynności procesowe jako czynności konwencjonalne i ich identyfikacja

Czynności procesowe uznaje się na gruncie niniejszego artykułu za odmianę czynności konwencjonalnych²³. Przyjmuje się przy tym, że czynności procesowe są skonwencjonalizowane na gruncie norm proceduralnych (tzn. na poziomie norm proceduralnych da się odtworzyć co najmniej jedną regułę konstytutywną²⁴ dla czynności konwencjonalnej kwalifikowanej jako czynność procesowa). Czynności procesowe są ponadto czynnościami co najmniej podwójnie skonwencjonalizowanymi. Uznaje się przy tym w niniejszym artykule, że najniższy poziom konwencjonalizacji stanowi poziom aktu mowy²⁵, wyższy zaś – poziom czynności procesowej.

Proces rozpoznawania sensu czynności procesowych ujmuje się w artykule jako proces identyfikowania (rozpoznawania) czynności pewnych podmiotów jako czynności procesowych określonego typu. Przyjmuje się również, że elementem tego procesu jest wyjaśnienie intencjonalne²⁶ wytworzenia substratu materialnego tej czynności, czyli udzielenie odpowiedzi na pytanie, dlaczego (po co) określony podmiot podjął pewne działanie (ewentualnie go zaniechał)²⁷. Przyjęcie powyższego założenia presuponuje oczywiście inne założenie, że czynności konwencjonalnych dokonuje się w sposób intencjonalny, inaczej – są one współkonstytuowane przez intencję²⁸. Określenie „współkonstytuowane” ma natomiast zwrócić uwagę czytelnika, że wyjaśnienie intencjonalne wytworzenia substratu materialnego czynności procesowej jest elementem koniecznym, lecz niewystarczającym do identyfikacji danej czynności jako czynności procesowej (czy szerzej konwencjonalnej).

Omawiane w artykule czynności procesowe są zarazem działaniami komunikacyjnymi, a ich dokonywanie i identyfikowanie odbywa się w ramach procesu komunikacji. Należy więc w tym miejscu ujawnić, w sposób możliwie syntetyczny, jakie założenia odnoszące się do zjawiska komunikacji przyjmuje się w niniejszym artykule. Otóż uznaje się w nim, że termin „komunikacja” oznacza złożony proces, który jest (zarazem) interpersonalny²⁹, społeczno-kulturowy, symboliczny, intencjonalny oraz pełni różnorakie funkcje, a przynajmniej się do tego nadaje³⁰. Istotą komunikacji są działania komunikacyjne, które postrzega się w niniejszym artykule jako czynności konwencjonalne (tak jak zostały powyżej scharakteryzowane), które spełniają wyżej wskazane założenia dotyczące procesu komunikacji³¹. W tym ujęciu akty mowy są działaniami komunikacyjnymi (a zatem czynnościami konwencjonalnymi), które są dokonywane za pomocą kodu językowego. W odniesieniu do aktów mowy, w kontekście dorobku filozofii języka i pragmalingwistyki, nawiązuje się przede wszystkim do tradycji Johna L. Austina i Johna R. Searle’a, jako tradycji najbardziej w swoich założeniach spójnych z koncepcją czynności konwencjonalnych w prawie³². Podstawy teoretyczne analizy prezentowanej w niniejszym artykule są także silnie zakorzenione w gramatyce komunikacyjnej³³.

Na zakończenie pkt 3. należy jeszcze zwrócić uwagę na dwie kwestie, których sposób ujęcia w artykule jest konsekwencją ujawnionych już założeń teoretycznych. Po pierwsze, przyjmuje się w niniejszym opracowaniu, że w procesie identyfikacji czynności procesowych (a także innych czynności konwencjonalnych) doniosłą rolę odgrywają zarówno elementy internalistyczne, jak i eksternalistyczne³⁴. W związku z tym nie przesądza się na poziomie założeń teoretycznych, że w procesie identyfikowania czynności konwencjonalnych taki, a nie inny element odgrywa kluczową rolę³⁵. Prezentowane w niniejszym artykule podejście nie może być zatem zakwalifikowane wyłącznie jako internalistyczne albo eksternalistyczne³⁶. Po drugie, omawiane w tekście zagadnienia nie są zagadnieniami z zakresu wykładni prawa. W polskim prawoznawstwie, w tym w teorii prawa, koncepcje wykładni prawa rozwijały się niezależnie od koncepcji wykładni oświadczeń woli czy oświadczeń proceduralnych³⁷. Jest to oczywiście konsekwencja szczególnych cech tekstu aktu prawnego, w tym jego statusu normatywnego, względem innym tekstów swoistych, mówiąc ogólnie, dla sfery prawnej. Takie podejście uznaje się w artykule za doniosłe metodologicznie. Dlatego też ustalenia prezentowane w opracowaniu nie powinny być traktowane jako wzbogacające koncepcje wykładni prawa³⁸.

4. Proces identyfikowania czynności dokonywanych w ramach rozprawy jako czynności procesowych określonego typu

Jak wskazywano we wprowadzeniu, przedmiotem zainteresowania niniejszego artykułu są określone mechanizmy wykorzystywane w procesie identyfikacji czynności uczestników postępowania jako czynności procesowych określonego typu, dokonywanych w ramach kontaktu bezpośredniego w trakcie rozprawy sądowej. Do mechanizmów tych należą: interpretacja standardowa, wyjaśnianie intencjonalne oraz ustalanie i upewnianie się w zakresie sensu dokonywanej czynności. Mechanizmy te nie są oczywiście jedynymi mechanizmami biorącymi udział w procesie identyfikacji czynności konwencjonalnych (w tym procesowych). Celem tego artykułu nie jest jednak przedstawienie wyczerpującego schematu procesu identyfikacji czynności procesowych, czy to w ujęciu deskryptywnym, modelowym czy normatywnym, bowiem ramy artykułu na to nie pozwalają. Wybór prezentowanych mechanizmów z jednej strony uwzględnia to, czy były one przedmiotem rozważań w prawoznawstwie³⁹. Z drugiej natomiast strony bierze on pod uwagę to, że wybrane do analizy mechanizmy można w pewnych aspektach uznać za przeciwstawne. Interpretacja standardowa oraz wyjaśnianie intencjonalne są traktowane w niniejszym artykule jako mechanizmy uniwersalne, tzn. korzysta się z nich w procesie identyfikacji każdej czynności konwencjonalnej. W przypadku interpretacji standardowej wiąże się to z faktem, że dokonujemy jej po zetknięciu się z formą czynności (szersze objaśnienie w pkt 4.1). Natomiast w przypadku wyjaśniania intencjonalnego uzasadnieniem jest założenie o współkonstytuowaniu czynności konwencjonalnych przez intencje⁴⁰. Z kolei mechanizmy ustalania i upewniania się w zakresie sensu dokonywanych czynności (tak jak zostały one scharakteryzowane w pkt 4.2) nie mają charakteru uniwersalnego w wyżej przywołanym sensie. Ich wprowadzenie do procesu identyfikacji czynności konwencjonalnej świadczy zazwyczaj o fiasku identyfikacji za pomocą mechanizmów uniwersalnych, a co najmniej – o braku pewności co do rezultatu tego procesu⁴¹. Można je także scharakteryzować jako bardziej eksplicytne niż wskazane wyżej mechanizmy uniwersalne. W analizowanych na potrzeby artykułu dialogach można bowiem wskazać konkretne wypowiedzi, które świadczą o zastosowaniu określonego mechanizmu. Powyższa charakterystyka pozwala także na ustalenie relacji chronologicznej pomiędzy wskazanymi mechanizmami. W artykule przyjmuje się zatem, że w procesie identyfikacji czynności procesowych w pierwszej kolejności stosuje się mechanizmy uniwersalne, z których charakter prymarny przypisuje się interpretacji standardowej. W dalszej kolejności, jeśli w ogóle, stosuje się pozostałe mechanizmy (oba albo jeden z nich).

4.1. Interpretacja standardowa i wyjaśnianie intencjonalne

Rozpocznijmy od przywołania kilku rzeczywistych wypowiedzi uczestników postępowania sądowego, które dla dokonania określonej czynności procesowej nie były eksplicytne, ale które zostały przez sąd zidentyfikowane jako czynności procesowe:

1) Uczestnik⁴²: „Wysoki Sądzie, chcielibyśmy prosić o rozszerzenie jeszcze tezy do biegłego (…)”;

2) Powód: „Ja chciałam Wysoki Sądzie, jeśli można, złożyć jednak kserokopie tych dokumentów, które zostały przesłane do mnie na maila przez te osoby oszukane (…)”;

3) Świadek: „Tylko dzisiaj, jakby można było jakieś potwierdzenie, że byłem?”.

W przypadku każdej z wyżej wskazanych wypowiedzi jesteśmy w stanie, na podstawie jej kształtu słownego, zidentyfikować określony akt mowy:

Źródło: opracowanie własne.

Mechanizm, który na to pozwala jest nazywany w pragmalingwistyce interpretacją standardową. Polega on na tym, że standardową formę użycia⁴⁴ danego aktu mowy łączy się ze standardową sytuacją użycia tej formy⁴⁵. Zastosowana w powyższych przykładach forma wypowiedzi kieruje przy tym odbiorcę na poziom aktu mowy, nie zaś bezpośrednio na poziom czynności procesowej⁴⁶, dlatego też jest nieeksplicytna dla dokonania tych czynności. Proces identyfikacji czynności procesowej, wykorzystujący mechanizm interpretacji standardowej, przebiegałby zatem w stosunku do wyżej wskazanych wypowiedzi następująco:

Źródło: opracowanie własne.

W przypadku analizowanych wypowiedzi interpretacja standardowa mogła prowadzić do identyfikacji czynności procesowych danego typu z co najmniej dwóch powodów. Po pierwsze, użycie formy określonego aktu mowy nie stanowi reguły konstytutywnej dokonywania tych czynności procesowych. Po drugie, wynik interpretacji standardowej nie zablokował możliwości zidentyfikowania czynności uczestników jako czynności procesowych danego typu. Gdyby bowiem wypowiedź uczestnika, będąca np. odpowiedzią na pytanie sądu o potrzebę potwierdzenia stawiennictwa w sądzie, brzmiała następująco:

Świadek: „Wysoki Sądzie, nie potrzebuję dziś potwierdzenia, akurat jestem na urlopie”

– to interpretacja standardowa, identyfikująca akt mowy w postaci zaprzeczenia założeniu zawartemu w pytaniu, zablokowałaby dalszą interpretację w kierunku identyfikacji tej wypowiedzi jako wniosku o potwierdzenie stawiennictwa na rozprawie.

Mechanizm interpretacji standardowej pozwala zatem rozpoznać określony akt mowy na podstawie kształtu słownego wypowiedzi, wtedy gdy czynność procesowa jest dokonywana w sposób nieeksplicytny. Z uwagi na to, że interpretacja standardowa jest dokonywana na podstawie kształtu słownego wypowiedzi, można powiedzieć, że ma w procesie identyfikacji czynności procesowych charakter prymarny. To od wyniku tego procesu myślowego zależy, czy dalsza interpretacja w kierunku identyfikacji określonej czynności procesowej będzie możliwa. Powoduje to, że pomimo iż niektóre czynności procesowe mogą być dokonane za pomocą kilku typologicznie różnych aktów mowy⁴⁸, to jednak wybór ten nie jest nieograniczony, zależy bowiem od możliwości interpretacji standardowej.

Mechanizm wyjaśniania intencjonalnego jest związany z przyjmowanym na gruncie niniejszego opracowania założeniem, że elementem identyfikacji danej czynności, jako czynności konwencjonalnej określonego typu, jest proces wyjaśniania intencjonalnego wytworzenia substratu materialnego tej czynności, ewentualnie czynności rozpoznanej na niższym poziomie konwencjonalizacji (np. aktu mowy rozpoznanego za pomocą interpretacji standardowej). Waga wykorzystania tego mechanizmu w procesie identyfikacji czynności procesowych ujawnia się szczególnie wyraźnie wtedy, gdy mamy do czynienia z czynnościami procesowymi dokonywanymi w sposób nieeksplicytny.

Powróćmy do wyżej przywołanych przykładów wypowiedzi uczestników postępowania. Choćby z uwagi na to, że czynności te były dokonywane przez nieprofesjonalnych uczestników postępowania, nie można mieć pewności, że formułowali oni swoje wypowiedzi z intencją o sile swoistej dla zidentyfikowanej czynności procesowej. O sile danej czynności konwencjonalnej (w tym aktu mowy) decydują bowiem przede wszystkim jej skutki normatywne, które tworzą dla podmiotów, mówiąc ogólnie i obrazowo, „uwikłanych” w tę czynność, określoną strukturę normatywną⁴⁹. Można więc przyjąć, że uczestnicy postępowania dokonywali wyżej przywołanych czynności (formułowali swoje wypowiedzi) z intencją i świadomością siły tej czynności adekwatnej do siły aktu mowy, odpowiednio: 1) prośby; 2) życzenia oraz 3) prośby (wyrażonej w sposób pośredni) albo adekwatnej do siły czynności procesowej, odpowiednio: 1) rozszerzenia tezy dowodowej (zmiany wniosku dowodowego); 2) wniosku dowodowego oraz 3) wniosku o potwierdzenie stawiennictwa na rozprawie. Zilustrujmy to zagadnienie, analizując jeszcze inną wypowiedź uczestnika postępowania:

Źródło: opracowanie własne.

Uwzględniając fakt, że zarówno wypowiedź ujęta w powyższej tabeli, jak i wcześniej przywołane wypowiedzi uczestników zostały przez sąd zidentyfikowane jako czynności procesowe określonego typu, można przyjąć, że mogły być one dokonane z intencją o sile nieadekwatnej do siły swoistej dla czynności procesowej określonego typu. Nasuwa się zatem pytanie: rozpoznanie jakiej intencji (o jakiej sile) jest konieczne/wystarczające do identyfikacji czynności procesowej danego typu oraz jak tego dokonać? Odpowiedzią na to złożone pytanie może być wyjaśnienie intencjonalne⁵³, które uwzględnia treść propozycjonalną wypowiedzi⁵⁴. Treść propozycjonalna wypowiedzi może natomiast dotyczyć np. przyszłej czynności dowodowej, zwrotu kosztów postępowania czy wydania potwierdzenia stawiennictwa na rozprawie. Biorąc powyższe pod uwagę, przeanalizujmy jeszcze raz przywołaną już wypowiedź zainteresowanego:

Źródło: opracowanie własne.

W powyższym przypadku wynik interpretacji standardowej, polegający na identyfikacji aktu prośby na podstawie kształtu słownego wypowiedzi, nie zablokował możliwości dalszej interpretacji w celu identyfikacji wyżej wskazanej czynności procesowej. Kwestią rozstrzygającą (poza rozpoznaniem określonych elementów kontekstu wypowiedzi, np. charakteru podmiotu dokonującego tej czynności) było więc wyjaśnienie intencjonalne zachowania zainteresowanego uwzględniające przede wszystkim treść propozycjonalną jego wypowiedzi, bowiem to ona wskazywała na przyszłą czynność zwrotu kosztów postępowania.

Uzasadnione zdaje się więc przyjęcie (na podstawie analizy powyższej wypowiedzi oraz innych wypowiedzi uczestników, których z uwagi na ramy opracowania nie sposób tu przywołać), że dla identyfikacji czynności uczestnika jako czynności procesowej określonego typu dokonywanej nieeksplicytnie z siłą illokucyjną nieadekwatną do siły czynności procesowej jest wystarczające uznanie, po uwzględnieniu treści propozycjonalnej wypowiedzi, iż uczestnik intencjonalnie dąży do spowodowania (zaistnienia) pewnego stanu rzeczy, niezależnie od tego, czy o to „prosi”, „wnosi”, tego „żąda” itd.

4.2. Ustalanie i upewnianie się w zakresie sensu dokonanej czynności

Dokonywanie czynności procesowych w ramach rozprawy sądowej, a co za tym idzie kontaktu bezpośredniego, sprzyja zarówno stosowaniu mechanizmów wskazanych w tytule niniejszego fragmentu, jak i ich rozpoznawaniu przez zewnętrznego obserwatora, gdyż przybierają one postać konkretnych wypowiedzi, jak w poniższych przykładach.

Rozpocznijmy od przywołania następującego dialogu:

Przewodniczący: „Dobrze, a proszę powiedzieć, Pan nie złożył w terminie odpowiedzi na pozew, proszę powiedzieć jakie jest Pana stanowisko w sprawie, Pan kwestionuje twierdzenia zawarte w pozwie, czy Pan zgadza się z nimi?”

Pozwany: „Tak, zgadzam się (…) jestem w stanie to wszystko przyjąć na siebie, bo i tak to...”

Przewodniczący: „Pan uznaje powództwo? W całości?”

Pozwany: „Tak”.

Dialog ten stanowi przykład zastosowania w procesie identyfikacji czynności procesowej mechanizmu ustalania sensu dokonywanej czynności. Uwzględniając dotychczas omówione mechanizmy uniwersalne oraz mechanizm obecnie omawiany, proces identyfikacji czynności procesowej dokonywanej przez pozwanego można by przedstawić następująco:

Źródło: opracowanie własne.

W ramach analizy przedstawionej w powyższej tabeli 5., mechanizm ustalania sensu czynności procesowej został umiejscowiony przed momentem dokonania interpretacji niestandardowej, czyli momentem ostatecznego zidentyfikowania czynności uczestnika jako czynności procesowej określonego typu. Działania przewodniczącego podejmowane przed ustaleniem z pozwanym sensu dokonywanej przez niego czynności nie pozwalają przyjąć, że ostatecznie zidentyfikował on czynność procesową⁵⁵. Niewątpliwie jednak przewodniczący dokonał wstępnej identyfikacji czynności uczestnika jako czynności procesowej danego typu (świadczy o tym założenie stawianego pozwanemu pytania).

Przeanalizujmy jeszcze inny dialog uczestników postępowania:

Powód: „Podtrzymuję [złożone wnioski] Wysoki Sądzie i chciałbym jeszcze uzupełnić te swoje zeznania,
z uwagi na to, że (…) otrzymałem odpowiedź pozwanej, w związku z tym chciałem króciutko…”

Przewodniczący: „Pan chce złożyć pismo, czy Pan chce być przesłuchany?”

Powód: „Nie, bo ja pisma nie pisałem żadnego”

Przewodniczący: „Czyli Pan by chciał, żeby sąd jeszcze raz Pana przesłuchał?”.

Źródło: opracowanie własne.

W powyższym przypadku analiza procesu identyfikacji czynności procesowej uczestnika przebiegała podobnie jak we wcześniejszym przykładzie i również uwidoczniła zastosowanie mechanizmu ustalania sensu czynności procesowej. Przykład ten wykazuje jednak pewne swoistości. Po pierwsze, ustalając sens czynności, przewodniczący uwzględnił w założeniu pytania do powoda dwie typologicznie różne czynności procesowe, ograniczając w ten sposób, przynajmniej komunikacyjnie, „wybór” sensu dokonywanej czynności. Po drugie, przewodniczący dodatkowo upewnił się, co do wskazanego przez powoda sensu czynności zapewne z uwagi na to, że wypowiedź powoda była niekonkluzywna („Nie, bo ja pisma nie pisałem żadnego”).

Na zakończenie niniejszego podpunktu poddajmy analizie dialog uczestników postępowania, w ramach którego został wykorzystany mechanizm upewniania się w zakresie rozpoznanego sensu czynności uczestnika:

Świadek: „Wysoki Sądzie, dzisiaj to mi się nie udało tam z pracą, czy przepustkę…?”

Przewodniczący: „W naszym sekretariacie proszę żeby Pan (…) to pani sekretarz Panu wszystko tu wynotuje, co jest potrzebne do potwierdzenia obecności, bo to o to chodzi, tak? Dobrze.”

Źródło: opracowanie własne.

Wypowiedź świadka z powyższego dialogu, poprzez którą dokonywał on czynności procesowej danego typu, była dla tej czynności podwójnie nieeksplicytna. Nie tylko bowiem jej kształt słowny nie kierował bezpośrednio na właściwy poziom konwencjonalizacji (czyli poziom czynności procesowej), ale również ustalenie treści propozycjonalnej wymagało szczególnych zabiegów interpretacyjnych, uwzględniających kontekst sytuacyjny wypowiedzi (wszak mowa w niej o „przepustce”, a nie o „potwierdzeniu stawiennictwa na rozprawie”). Pomimo to, czynność świadka została przez przewodniczącego zidentyfikowana jako wniosek o potwierdzenie stawiennictwa na rozprawie, o czym świadczy działanie przewodniczącego polegające na udzieleniu informacji, w jaki sposób świadek może takie potwierdzenie uzyskać. Dodatkowe pytanie przewodniczącego o sens czynności zostało skierowane do świadka już po jej identyfikacji jako czynności procesowej danego typu. Zasadniczo więc mechanizm polegający na upewnianiu się w zakresie sensu podejmowanych przez uczestników postępowania czynności, jest „uruchamiany” po zakończeniu procesu identyfikacji tych czynności jako określonych czynności procesowych. Decyzja o jego użyciu świadczy jednak o braku pewności, w pewnym stopniu, w zakresie przyjętego rozstrzygnięcia. Natomiast wynik zastosowania tego mechanizmu modyfikuje poziom akceptacji tego rozstrzygnięcia przez podmiot identyfikujący daną czynność. W tym sensie mechanizm ten jest w sposób oczywisty związany z procesem identyfikacji czynności konwencjonalnych (w tym procesowych).

5. Podsumowanie

Proces identyfikowania określonych czynności, jako czynności konwencjonalnych danego typu, jest złożonym procesem myślowym, który, jak każdy inny proces myślowy, jest narażony na błędy poznawcze i inferencyjne⁵⁶. Choć w rzeczywistości przebiega on raczej w sposób błyskawiczny i bezrefleksyjny (dzięki długiemu treningowi socjalizacyjnemu związanemu z uczestnictwem w komunikacji), to można na podstawie pewnych założeń opracowanych w nauce, a także uzewnętrznionych elementów tego procesu wskazać określone mechanizmy, które są w jego ramach wykorzystywane.

Opisane w artykule mechanizmy mają różną specyfikę i pełnią odmienne funkcje w procesie identyfikacji czynności procesowych. Mechanizm interpretacji standardowej jest opisywany w pragmalingwistyce jako uniwersalny dla interpretacji aktów mowy, z uwagi na to że jest uruchamiany po zapoznaniu się z kształtem słownym wypowiedzi. W procesie identyfikacji czynności uczestników postępowania, jako czynności procesowych danego typu, wyznacza on sposób dalszej interpretacji z uwzględnieniem reguł określonych na poziomie systemu prawnego. W przypadku czynności dokonywanych nieeksplicytnie (a takie były przedmiotem rozważań w niniejszym artykule) proces identyfikacji jest zapośredniczony poprzez rozpoznanie poziomu aktu mowy na podstawie interpretacji standardowej. W przypadku wypowiedzi eksplicytnych (zob. przykłady w przypisie 3) interpretacja standardowa kieruje bezpośrednio na poziom czynności procesowej. Z kolei na mechanizm wyjaśniania intencjonalnego zwraca się uwagę zarówno w pragmalingwistyce (w odniesieniu do aktów mowy), jak i w ogólnej teorii prawa (w odniesieniu do czynności konwencjonalnych). W odniesieniu do procesu identyfikacji czynności procesowych pozwala on rozstrzygnąć, w szczególności po uwzględnieniu treści propozycjonalnej wypowiedzi, z jaką intencją działa uczestnik i czy jest ona wystarczająca do dokonania czynności procesowej określonego typu.

Mechanizmy ustalania i upewniania się w zakresie sensu dokonywanej czynności konwencjonalnej przybierają postać różnokształtnych wypowiedzi współtworzących zdarzenie komunikacyjne będące emanacją procesu identyfikacji danej czynności konwencjonalnej (w tym czynności procesowej). Skorzystanie z tych mechanizmów świadczy natomiast o braku pewności w zakresie sensu identyfikowanej czynności, natomiast wynik ich zastosowania pozwala te wątpliwości rozwiać.

Zarówno proces identyfikacji czynności procesowych jako całość, jak i omówione w niniejszym artykule mechanizmy wykorzystywane w ramach tego procesu, nie wyczerpują oczywiście całego spektrum zagadnień dotyczących identyfikacji czynności procesowych (nie mówiąc już o identyfikacji czynności konwencjonalnych w ogólności). Zwłaszcza że rozważane w artykule zagadnienia odnoszą się do czynności procesowych dokonywanych ustnie (w ramach kontaktu bezpośredniego w trakcie rozprawy)⁵⁷. Wystarczy powiedzieć, że wnikliwej analizy wymagają te zagadnienia, które w opracowaniu zostały wyłącznie zarysowane, np. proces ustalania treści propozycjonalnej wypowiedzi. Rozważania zawarte w artykule, choć przedmiotowo ograniczone, pozwalają jednak na uporządkowanie pewnych terminów używanych również w doktrynie i orzecznictwie (niekiedy dość bezrefleksyjnie), przez przypisanie im określonych znaczeń, odniesień, a ich desygnatom – określonych funkcji w opisywanych procesach. Pozwalają także na częściowe objaśnienie, w jaki sposób różnokształtne wypowiedzi nieprofesjonalnych uczestników postępowania sądowego są identyfikowane jako dokonanie czynności procesowej określonego typu. Natomiast fakt, że niektóre mechanizmy zostały w artykule opisane jako uniwersalne dla procesu identyfikacji czynności konwencjonalnych w ogólności (a co najmniej tych dokonywanych za pomocą kodu językowego), określa potencjalny zakres przyszłych rozważań.

Identification of Procedural Acts Performed at the Trial: Considerations in the Context of the Actual Utterances of Non-professional Participants of Court Proceedings