Język tekstu: polski

Opublikowano: Numer 2(47)/2026, s. 120-124.

Liczba pobrań: 21

DOI: https://doi.org/10.36280/AFPiFS.2026.2.120

Tekst jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.

Język tekstu: polski

Opublikowano: Numer 2(47)/2026, s. 117-119.

Liczba pobrań: 29

DOI: https://doi.org/10.36280/AFPiFS.2026.2.117

Tekst jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.

Dr Mateusz Pękala
Uniwersytet Ignatianum w Krakowie

Język tekstu: polski

Opublikowano: Numer 2(47)/2026, s. 112-116.

Liczba pobrań: 24

DOI: https://doi.org/10.36280/AFPiFS.2026.2.112

Tekst jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.

Najnowszy numer obejmuje artykuły poświęcone Pascalowskim rozważaniom o prawie i sprawiedliwości, determinizmowi i wolnej woli w doktrynie prawa karnego, filozofii pracy Stanisława Brzozowskiego, nomosowi podatków globalnych, wnioskowaniu heurystycznemu w praktyce sądowej oraz ryzykom interwencji behawioralnych bez odpowiedniego zaplecza empirycznego.

Zapraszamy do lektury!

Abstrakt w języku polskim:

Interwencje Nudge zyskały na znaczeniu jako narzędzia regulacyjne oparte na podstawach empirycznych w zakresie procesu podejmowania decyzji. Udane interwencje behawioralne wymagają rygorystycznego przygotowania, w tym starannie zaprojektowanych randomizowanych badań kontrolowanych (RCT) i badań pilotażowych, aby zapewnić osiągnięcie oczekiwanych efektów. W praktyce jednak wiele z tych działań nie przynosi zamierzonych rezultatów. W niniejszym artykule dokonano analizy kluczowych determinant takich niepowodzeń, ze szczególnym uwzględnieniem kwestii związanych z projektowaniem i jakością badań, częstym stosowaniem podejścia „kopiuj-wklej”, a nawet całkowitym pominięciem badań przygotowawczych. W konsekwencji, wadliwe implementacje wywołują szereg zastrzeżeń dotyczących legitymacji regulacji behawioralnych. Krytycy argumentują, że nudge jest wykorzystywany do nadużywania władzy przez technokratów, służy do tworzenia fasadowych działań rządowych, które nie są skuteczne w rozwiązywaniu problemów regulacyjnych lub, co gorsza, jest instrumentem w rękach niewykwalifikowanego aparatu władzy. Wadliwe wdrożone interwencje behawioralne prowadzą do szeregu niepożądanych konsekwencji, jak na przykład wywołanie efektów ubocznych regulacji lub efektu odwrotnego do zamierzonego. Analizując te systemowe niedociągnięcia, niniejszy artykuł oferuje krytyczną ocenę związku pomiędzy podejściem wywodzącym się z ekonomii behawioralnej, a praktyką regulacyjną, wzywając do wprowadzenia kontroli procesów wdrażania nudge w celu ochrony ich wiarygodności i skuteczności.

Słowa kluczowe: nudge, RCT, interwencja behawioralna, regulacje oparte na badaniach naukowych, implementacja, nadużycie władzy

Język artykułu: angielski

Opublikowano: Numer 2(47)/2026, s. 92-111.

Liczba pobrań: 28

DOI: https://doi.org/10.36280/AFPiFS.2026.2.92

Tekst jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.

Abstrakt w języku polskim:

Wnioskowanie heurystyczne oznacza skrócone i uproszczone rozumowanie. Jak pokazały badania Daniela Kahnemana i Amosa Tversky’ego, heurystyki wydawania sądów obecne są stosunkowo często w myśleniu ludzkim, pomimo że mogą prowadzić do pewnych błędów poznawczych. Stąd wydaje się wysoce prawdopodobne, że mogą być obecne również w rozumowaniach sędziów podczas stosowania prawa i wydawania rozstrzygnięć sądowych. W związku z tym niniejszy artykuł jako punkt wyjścia przyjmuje tezę, że w działalności judykatywy w Polsce można zaobserwować myślenie heurystyczne. Celem przeprowadzonych rozważań jest zweryfikowanie tak postawionej tezy poprzez empiryczne znalezienie przykładów orzeczeń, w których rozstrzygnięcie zostało wydane w sposób heurystyczny, oraz wyjaśnienie, jakie konsekwencje z tego wynikają. Przeprowadzony wywód został usystematyzowany w następujący sposób. W pierwszej części rozważań przedstawione zostanie wnioskowanie heurystyczne, aby in genere wyartykułować cechy, których poszukiwać należy in concreto w orzeczeniach sądowych dla stwierdzenia obecności tego sposobu rozumowania. Druga część artykułu zawiera analizę wybranych orzeczeń, które postrzegać można przez pryzmat myślenia heurystycznego, jako świadectwo jego obecności w praktyce stosowania prawa polskiego. Natomiast dalsza część wywodu koncentruje się na skutkach, jakie analizowane rozstrzygnięcia mające heurystyczny charakter pociągają za sobą dla materii, w ramach której zostały wydane. Wreszcie w końcowym fragmencie przeprowadzona analiza służy poczynieniu kilku refleksji na temat ogólnej dopuszczalności i przydatności wnioskowania heurystycznego w praktyce stosowania prawa przez sądy.

Słowa kluczowe: heurystyka, wnioskowanie, rozumowanie, heurystyki wydawania sądów, stosowanie prawa przez sądy, przebicie, orzekanie

Język artykułu: polski

Opublikowano: Numer 2(47)/2026, s. 75-91.

Liczba pobrań: 29

DOI: https://doi.org/10.36280/AFPiFS.2026.2.75

Tekst jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.

Abstrakt w języku polskim:

Celem badań było przeprowadzenie analizy możliwości wykorzystania pojęcia nomos do lepszego zrozumienia koncepcji inkorporacji podatków globalnych, a także zachęcenie badaczy zainteresowanych tą tematyką do spojrzenia na propozycję wprowadzenia takich podatków z perspektywy powstałej dzięki użyciu narzędzi odmiennych od tradycyjnych ujęć ius i lex. Analiza może pomóc zrozumieć szerokie możliwości otwierające się przed badaczami dziedzin zdominowanych przez praktyków wynikające z wykorzystania konceptu nomos do tworzenia topografii takich dziedzin prawa. Artykuł porusza problemy badawcze związane z możliwością stworzenia nomosu podatków globalnych. W szczególności poszukuje odpowiedzi na pytanie czy koncepcja taka byłaby pomocna w projektowaniu i inkorporowaniu takich podatków w sposób bardziej sprawiedliwy i zgodny z oczekiwaniami interesariuszy. Podstawowa teza stanowi, że pojęcie nomos może pozwolić na lepsze zrozumienie całej złożoności koncepcji podatków globalnych w ich współczesnym wymiarze i może być pomocna przy tworzeniu fundamentów ich ewentualnego funkcjonowania. Wartość poznawcza wyników badań przejawia się w zrozumieniu roli nomosu w projektowaniu i interpretacji podstawowych kwestii podatków globalnych, w szczególności w zakresie wypracowania uniwersalnych zasad sprawiedliwości. W sytuacji kryzysu tradycyjnych koncepcji podnosi się konieczność poszukiwania alternatywnych podejść, a artykuł wykazuje potencjał nomosu do kształtowania ładu podatkowego związanego z daninami globalnymi. Badania mają charakter wstępny i potwierdzają konieczność prowadzenia dalszych, pogłębionych analiz.

Słowa kluczowe: nomos, światowy ład podatkowy, podatki globalne, suwerenność podatkowa

Język artykułu: polski

Opublikowano: Numer 2(47)/2026, s. 59-74.

Liczba pobrań: 25

DOI: https://doi.org/10.36280/AFPiFS.2026.2.59

Tekst jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.

Abstrakt w języku polskim:

Polski model ustrojowy opiera się na wyrażonej w art. 4 Konstytucji zasadzie suwerennej władzy Narodu. Tak jednoznaczne określenie suwerena okazuje się jednak problematyczne w praktyce oraz bywa krytykowane przez istotną część doktryny. Celem artykułu jest propozycja zmiany polskiego modelu suwerenności Narodu, dokonana na podstawie filozofii pracy Stanisława Brzozowskiego. Poprzez analizę jego tekstów filozoficznych zaproponowane zostają sposoby implementacji najważniejszej wartości w jego myśli – ludzkiej pracy – do ustroju państwowego. W artykule przedstawiono test regulacji prawnych, umożliwiający ich ocenę w świetle stosunku do suwerena rozumianego przez pryzmat filozofii pracy, a zatem – wytwórcy lub pracownika. Suwerenem jest ten, którego życie nie zależy od uwarunkowań przyrodniczych, kto potrafi samodzielnie narzucać światu swoją wolę – czyli wytwórca. W pismach Brzozowskiego kategoria ta posiada niezwykle szeroką definicję, odróżniającą ją od pozycji robotnika w tekstach marksistowskich. Pozwala to zaliczyć do osób wykonujących pracę także osoby samozatrudnione, pracowników sektora publicznego oraz osoby zatrudnione na stanowiskach niezwiązanych bezpośrednio z produkcją, co znacząco poszerza krąg osób zaliczanych – według propozycji opartej na esejach Brzozowskiego – do grupy sprawującej władzę suwerenną. Artykuł stanowi oryginalną interpretację filozofii pracy S. Brzozowskiego, zawierającą propozycję jej zastosowania w nauce o państwie i teorii prawa – obszarach dotychczas rzadko poruszanych w kontekście tej filozofii.

Słowa kluczowe: Stanisław Brzozowski (1878-1911), filozofia pracy, zasada suwerenności narodu, suweren

Język artykułu: polski

Opublikowano: Numer 2(47)/2026, s. 41-58.

Liczba pobrań: 27

DOI: https://doi.org/10.36280/AFPiFS.2026.2.41

Tekst jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.

Abstrakt w języku polskim:

Celem artykułu jest przedstawienie stanowisk prezentowanych w polskiej doktrynie prawa karnego odnośnie do determinizmu i wolnej woli. Wydaje się, że w doktrynie przeważa podejście inkompatybilistyczne oraz libertariańskie. Natomiast w artykule przyjmuję pozycję kompatybilistyczną, inspirowaną koncepcją M.S. Moore’a wyłożoną w jego książce pt. Mechanical Choices.

W tekście bronię tezy, że odpowiedzialność karna daje się utrzymać niezależnie od prawdziwości bądź nieprawdziwości determinizmu. Obrona tej tezy wymagała odniesienia się do konkretnych argumentów pojawiających się w polskiej doktrynie prawa karnego. Na ich podstawie wyodrębniłem główne stanowiska przedstawicieli doktryny, tj.: a) stanowisko, zgodnie z którym determinizm wyłącza sens prawa karnego; b) stanowisko, zgodnie z którym istnieje „dobry” częściowy determinizm oraz „zły” skrajny determinizm; c) stanowisko, zgodnie z którym determinizm nie jest uzasadniony w świetle zdrowego rozsądku; d) stanowisko, zgodnie z którym indeterminizm, bardziej niż determinizm, możliwy jest do przyjęcia w orzecznictwie sądowym; e) stanowisko opisujące determinizm w kontekście wolnej woli, bez wartościowania i oceniania.

Konkluduję, że wbrew inkompatybilizmowi przebudowanie podstaw odpowiedzialności karnej nie byłoby bynajmniej konieczne, nawet jeżeli uznać, że świat jest deterministyczny, zaś stanowiska a)-d), po głębszej analizie, mogą zostać osłabione – jeżeli nie odrzucone.

Słowa kluczowe: determinizm, wolna wola, kompatybilizm, prawo karne

Język artykułu: polski

Opublikowano: Numer 2(47)/2026, s. 22-40.

Liczba pobrań: 33

DOI: https://doi.org/10.36280/AFPiFS.2026.2.22

Tekst jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.

Abstrakt w języku polskim:

Celem artykułu jest ukazanie idei państwa oraz jego realności w filozofii Błażeja Pascala, myśliciela XVII wieku. Autorka przybliża epokę, w której żył Pascal, zwracając uwagę na zmianę postrzegania rzeczywistości, czyli przeniesienie akcentu z przedmiotu na podmiot poznania, czyli na człowieka. Efektem tego było odwrócenie wielowiekowych tendencji, czyli wyniesienie epistemologii nad ontologię, co pociągnęło za sobą upadek teocentryzmu na rzecz antropocentryzmu. Rozwój badań naukowych, charakterystyczny dla wieku XVII, opierał się na zaufaniu do rozumu i badań empirycznych, co również wpłynęło na wyniesienie statusu człowieka. Wszystkie te tendencje nie były obojętne w filozofii Pascala. W dalszej części artykułu ukazane zostały jego rozważania nad sprawiedliwością i siłą oraz napięciem pomiędzy nimi. Przedstawiona została również rola prawa, które Pascal wywodzi ze zwyczaju, czyli kaprysu władcy. Prawo opierające się na naturze ludzkiej nie jest doskonałe, chociaż ma takie aspiracje. Pascal wskazywał na konieczność posiadania, zarówno w aspekcie jednostkowym jak i społecznym, punktu odniesienia, którym powinien być Bóg Biblii. Dzięki niemu człowiek wie jak podejmować dobre decyzje i jak wypełniać prawo. Państwo doskonałe jest nierealne, wbrew optymizmowi epoki ufającej rozumowi, jednakże z drugiej strony konieczne i używane przez samego Boga. W połączeniu ze zdeprawowaną ludzką naturą, która wymaga korekty oraz dyscypliny, niedoskonałe prawo stanowi narzędzie w ręku Boga i pełni boską rolę. Doskonały porządek wynikający z doskonałego prawa nie zaistnieje na świecie, ale to właśnie przez to niedoskonałe, ludzkie prawo Bóg czyni porządek w sercu człowieka. Refleksja Pascala na temat państwa jest próbą znalezienia harmonii między władzą a człowiekiem, prawem a moralnością, co czyni jego koncepcję aktualną w kontekście debat na temat legitymizacji władzy i praworządności.

Słowa kluczowe: racjonalizm, empiryzm, sprawiedliwość, siła, prawo, państwo, Bóg

Język artykułu: polski

Opublikowano: Numer 2(47)/2026, s. 7-21.

Liczba pobrań: 30

DOI: https://doi.org/10.36280/AFPiFS.2026.2.7

Tekst jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.