Interdyscyplinarność i integracja zewnętrzna nauk prawnych w świetle postmodernistycznej krytyki

„(...) Postmodernistyczna postawa intelektualna proponuje nam wieczne poszukiwanie, permanentny wybór pomiędzy na równi uzasadnionymi i zarazem nieuzasadnionymi interpretacjami rzeczywistości. W Derridiańskim ujęciu sprawiedliwość – centralna kategoria myślenia prawniczego – staje się czymś w rodzaju horyzontu, za którym ustawicznie gonimy, lecz którego nigdy nie osiągniemy. (...) Postmodernizm istotnie może być atrakcyjną politycznie alternatywą dla skostniałej intelektualnie rzeczywistości. Ale myślenie prawnicze musi opierać się właśnie na skostnieniu, na standaryzacji, bez której nie można urzeczywistniać skromnej sprawiedliwości «tu i teraz» – a tylko takiej się od nas oczekuje. Być może w tym właśnie uwidacznia się jedna z podstawowych różnic pomiędzy polityką i prawem: to raczej praktyka polityczna koncentruje się wokół pojęcia sprawiedliwości jako horyzontu, jako wiecznie „nie osiąganego” ideału życia społecznego. Prawnicy realizują o wiele skromniejsze zadanie: urzeczywistniają osiągalną sprawiedliwość w konkretnych ludzkich relacjach (...)”. Artur Kozak

„Filozofia (...) może dostarczyć politykom tylko argumenty, metody dyskutowania, ale nie może stać się ostateczną podstawą rozstrzygnięć. Skoro wszystkie światopoglądy na poziomie publicznym są równouprawnione, to uzyskanie zdecydowanej przewagi przez jeden z nich i utworzenie filozofii niejako państwowej, publicznej musi być rezultatem przemocy (...). Drogą dyskursu publicznego społeczeństwo nie może racjonalnie wybrać ostatecznego poglądu metafizycznego i pochodzącej od niego wersji polityki. (...) Podobne zjawiska zarysowują się w prawie i jego instytucjach. Obok religii prawo jest jednym z nielicznych, zwartych i kontynuowanych dyskursów logocentrycznych. Przedwcześnie byłoby ogłaszać koniec prawa, ale z pewnością chwieje się przekonanie o teoretycznym i filozoficznym sensie działań prawników”.

Marek Zirk-Sadowski

1. Wątpliwości związane z pojmowaniem ponowoczesności

Znajdujemy się dzisiaj w punkcie przełomowym. W ostatnich latach jesteśmy świadkami, posługując się językiem T.S. Kuhna, „zmiany paradygmatu” w teorii prawa1. Sytuacja ta ma kilka przyczyn. Przede wszystkim istotny wpływ na kierunki dociekań filo-

1 T. Kuhn, Struktura rewolucji naukowych, Warszawa 2001.

zoficznoprawnych w polskiej ogólnej refleksji nad prawem miały przemiany ustrojowe polskiej transformacji w 1989 r. Nauka zrzuciła kaganiec politycznego zadekretowania paradygmatu marksistowskiego, naturalistycznego, „odetchnęła pełną piersią”, zaczęła się rozglądać i dostrzegać paradygmaty alternatywne, często antynaturalistyczne. Z wymienionym czynnikiem zbiegła się kolejna przyczyna. Ze znacznym opóźnieniem do polskiej humanistyki dotarł postmodernizm. Stosunkowo szybko został włączony również do rozważań filozoficznoprawnych. Wpłynął zarówno na sposób pojmowania prawa, ocenę warunków możliwości jego poznania, jak i ocenę funkcji i celów prawa.

Celem rozważań w niniejszym artykule będzie zastanowienie się nad skutkami przenikania światopoglądu postmodernistycznego do ogólnej refleksji nad prawem dla przedsięwzięć interdyscyplinarnych i dla procesów integracji zewnętrznej nauk prawnych. Spróbuję odpowiedzieć na pytanie, czy dla postmodernistów integracja zewnętrzna nauk jest w ogóle do pomyślenia? A jeśli nie, to co oferują oni w zamian? Jak zmieni się charakter poszukiwań interdyscyplinarnych? Czy możliwe są przedsięwzięcia „postdyscyplinarne”, a więc jak będzie wyglądać działalność naukowa, kiedy uznamy brak uprawomocnienia dla tradycyjnie rozumianych dyscyplin naukowych? Dla celów egzemplifikacji będę odwoływał się do procesów integracji zewnętrznej nauk prawnych z naukami politycznymi.

Najbardziej rozbudowaną i spójną koncepcję integracji zewnętrznej nauk prawnych w literaturze polskiej przedstawił K. Opałek w serii monografii i artykułów². Dla jasności wywodu przyjmuję rozumienie tego pojęcia przez powoływanego autora. Według K. Opałka pojęcie „integracji nauk” możemy rozumieć trojako: po pierwsze, jako dążenia do ujednolicenia badań prowadzonych w obrębie różnych nauk, po drugie, jako dążenia do koordynacji badań i po trzecie, jako dążenia do współpracy poszczególnych dyscyplin. Procesy współpracy bywają również nazywane w literaturze „badaniami interdyscyplinarnymi” (interdisciplinary research)³. Przez pojęcie „integracji zewnętrznej nauk prawnych” będę zatem rozumiał procesy ujednolicania badań prowadzonych przez nauki prawne i inne nauki, procesy koordynacji badań zachodzące pomiędzy prawoznawstwem a innymi naukami oraz współpracę nauk prawnych z innymi⁴. Tłem dla niniejszego artykułu jest bez wątpienia spór między naturalizmem i antynaturalizmem w naukach społecznych i prawnych⁵. Na użytek niniejszych rozważań przyjmuję nieco upraszczające założenie, że nurty pozytywizmu prawniczego, jurysprudencji analitycznej i marksistowskiej teorii prawa wpisują się w paradygmat modernistyczny. Wpisanie postawy ponowoczesnej w paradygmat antynaturalistyczny jest mocno kon-

trowersyjne. Wydaje się, że światopogląd postmodernistyczny znajduje się poza tymi podziałami. W znacznej mierze zatem, pisząc o modernizmie w teorii prawa, można odwołać się do cech naturalizmu. Jeśli chodzi o postmodernizm, to odwoływanie się do charakterystyki antynaturalizmu jest dosyć ryzykowne, pomimo że w wielu miejscach krytyka modernizmu i naturalizmu przeprowadzana przez autorów ponowoczesnych oraz autorów pozostających w obrębie jednego z paradygmatów antynaturalistycznych jest bardzo podobna. Problem, dlaczego mówienie o „paradygmacie postmodernistycznym” jest tak kontrowersyjne, stanie się jasny w toku dalszych refleksji o ponowoczesnej krytyce tradycyjnej metodologii. Tutaj kwestia ta wymaga jedynie zasygnalizowania.

Postmodernizm jest raczej krytyczną diagnozą rzeczywistości, także naukowej, a nie próbą budowania nowego wzorca, czy tym bardziej wpisywania się we wzorce zastane. Określenie „paradygmat” wiąże się z reżimem właściwym dla tradycyjnej metodologii naukowej i to właśnie odróżnia postawę ponowoczesną od różnych paradygmatów antynaturalistycznych, które proponują alternatywy dla metodologii modernistycznej i oświeceniowej⁶.

Powyższe intuicje zdają się potwierdzać rozważania L. Morawskiego. Twierdzi on mianowicie, że jeśli zestawimy ze sobą spory modernistów i postmodernistów oraz naturalistów i antynaturalistów, widać pomiędzy tymi kierunkami wyraźne podobieństwa⁷. Dotyczą one, według tego autora, afirmacji bądź krytyki Oświecenia oraz pozytywizmu filozoficznego i prawnego. Nie możemy jednak lekceważyć wyraźnych różnic. Spór naturalistów z antynaturalistami swój początek miał w XIX wieku i dotyczy głównie możliwości wykorzystania metod nauk przyrodniczych w humanistyce, a więc jest to spór w przeważającej mierze metodologiczny. Spór modernistów i postmodernistów rozpoczął się dopiero w latach siedemdziesiątych XX wieku i wykracza daleko poza same problemy metodologiczne. Dotyczy przede wszystkim podstawowych wartości, kultury, sztuki, języka, struktury samego społeczeństwa, wizji porządku polityczno-prawnego⁸. O ile postmoderniści, podobnie jak antynaturaliści, kwestionują możliwość przeniesienia metod nauk empirycznych na grunt nauk społecznych i humanistyki, o tyle w przeciwieństwie do tych ostatnich nie proponują w zamian żadnego innego instrumentarium naukowego czy paradygmatu⁹. Kwestia ta będzie przedmiotem mojej baczniejszej uwagi w dalszej części artykułu. Modernizm niesie za sobą spójny i uniwersalny program badawczy. Obóz krytyków nowoczesności nie jest podobnie homogeniczny i dlatego, według L. Morawskiego, bardziej celowe byłoby mówienie raczej o „postmodernizmach”, czy różnych nurtach w obrębie postmodernizmu¹⁰. Nie ma czegoś takiego jak spójny postmodernistyczny obraz świata czy program badawczy. Poszczególne nurty ponowoczesności tworzą odmienne narracje, obrazy, wizje, teorie. Uniwersalność i rygor metodologiczny jest obcy postmodernizmom. W najlepszym wypadku tworzy się „cząstkowe programy badawcze”,

nierzadko ze sobą sprzeczne, badające przygodne „lokalności”¹¹. Odnosząc powyższe obserwacje do badania przygodności i lokalności polityczno-prawnych, musimy poważnie zastanowić się nad możliwością aplikacji do tego celu, nowoczesnej u swego źródła, koncepcji integracji zewnętrznej nauk prawnych. Jeśli chcemy prowadzić namysł nad sferą z pogranicza prawa i polityki, to poważnej rekonceptualizacji wymagają podejmowane przez nas wysiłki interdyscyplinarne. Historycznie rzecz ujmując, pozytywizm prawniczy, inspirowany pozytywizmem filozoficznym oraz modernistycznym spojrzeniem na metodologię nauk, stworzył warunki dla procesów integracji zewnętrznej. Późniejsze, konkurencyjne paradygmaty antynaturalistyczne proponowały odmienną metodologię humanistyki. Postmodernizmom bliższy jest z kolei anarchizm metodologiczny w wydaniu P. Feyerabenda¹². „Postmodernizmy” i paradygmaty antynaturalistyczne podały w wątpliwość możliwość i celowość procesów integracji zewnętrznej nauk.

Przedstawiona w mojej pracy perspektywa historyczna jest adekwatna nie tylko do kontynentalnej kultury prawnej civil law. Bardzo podobne obserwacje poczynił G. Minda w odniesieniu do anglosaskiej kultury prawnej common law. Zauważył on, że po kilku dekadach prac interdyscyplinarnych nie sposób nie zauważyć, jak teorie ekonomii, socjologii, filozofii czy antropologii „zainfekowały” akademickie pisanie i myślenie o prawie¹³. Warto w tym miejscu zatrzymać się chwilę na słowie „zainfekować”, gdyż jego użycie, zamiast bardziej neutralnego, jak chociażby „wpłynąć”, jest bardzo symptomatyczne dla kondycji ponowoczesnej. Patrząc z perspektywy postmodernizmu, owe przedsięwzięcia interdyscyplinarne czy integracyjne nie są postrzegane w kategoriach współpracy równorzędnych partnerów, która prowadzi do ubogacenia wiedzy i stwarza możliwość zbadania i opisania problemów granicznych, tylko w kategoriach „aktów agresji”, „kolonializmu” czy właśnie „infekowania” i „zatruwania”. Dążenia do unifikacji wiedzy poprzez wymianę myśli i ujednolicanie teorii między poszczególnymi dyscyplinami, a także dążenia do unifikacji samej jurysprudencji zostały przerwane przez postmodernistyczne „teorie” prawa. G. Minda wyróżnia pięć takich głównych nurtów: law and economics, critical legal studies, feminist legal theory, law and literature oraz critical race theory. Różniły się mocno od siebie, każdy z nich kładł nacisk na inny aspekt badania prawa, inny sposób jego poznawania, inną funkcję w społeczeństwie czy relację ze sferą polityki. Łączyło je jednak krytyczne podejście do tradycyjnej, modernistycznej jurysprudencji, uważającej za naturalne i nieuchronne integrowanie swoich badań z innymi dyscyplinami. Jak zauważa

G. Minda, ich powstanie i wzajemna rywalizacja przyczyniły się do znacznej różnorodności w obrębie jurysprudencji oraz jej wewnętrznej fragmentaryzacji¹⁴. Sceptyczny wobec zastanej rzeczywistości badawczej, postmodernistyczny nastrój tych ruchów w poważny sposób wpłynął na sposób badania prawa. Przedstawiciele ponowoczesnej jurysprudencji odwrócili się od interdyscyplinarnych metodologii w kierunku mniej deterministycznych i skromniejszych sposobów poznania i interpretacji prawa i zjawisk politycznych. Ów „zwrot interpretacyjny” zbiegł się z zainteresowaniem możliwością zastąpienia prawd fundamentalnych, transcendentalnych wartości czy neutralnych, obiektywnych koncepcji prawa (które wydają się być warunkiem sine qua non skutecznych procesów integracji zewnętrznej nauk prawnych) bardziej pluralistycznymi, kontekstualnymi, nieesencjalistycznymi interpretacjami prawa i polityki, modelami stosowania prawa, właściwymi dla rozwiniętego, ponowoczesnego multikulturalnego społeczeństwa¹⁵.

2. Rekonstrukcja cech postmodernizmu

O postmodernizmie w ogólności¹⁶ i o postmodernizmie w odniesieniu do prawa¹⁷ napisano przez ostatnie dziesięciolecia całe tomy. Nie jest moją ambicją powtarzanie tych rozważań, które dla pełnego przedstawienia niezwykle złożonych przyczyn i niejednoznacznego charakteru przemian ponowoczesności wymagałyby obszernych monografii. Chciałbym jedynie w sposób możliwie najbardziej szkicowy i ogólny naświetlić najczęściej podnoszone cechy charakterystyczne dla różnych nurtów myśli ponowoczesnej. Chciałbym położyć akcent na te cechy analizowanego światopoglądu, które mają szczególne znaczenie dla analizy problematyki integracji zewnętrznej nauk oraz interdyscyplinarności. Mam tutaj na myśli zwłaszcza postmodernistyczną epistemologię i ponowoczesną „metodologię nauk”.

Przede wszystkim sam postmodernizm jest tak kontrowersyjnym i niejednoznacznym zjawiskiem, że bywa ujmowany w najróżniejszy sposób. W zależności od afiliacji filozoficznej, ideologicznej, czy dyscypliny, w obrębie której pracuje autor (o postmodernizmie piszą zarówno artyści, literaci, jak i kulturoznawcy, literaturoznawcy, filozofowie, socjologowie, politologowie czy przedstawiciele nauki prawa), zwraca on uwagę

na różne cechy charakterystyczne tego ruchu, przedstawia różne interpretacje i oceny znaczenia postmodernizmu w historii myśli naszego kręgu kulturowego. Właściwie jedyną wspólną konstatacją, co do której zgadza się większość autorów, jest stwierdzenie trudności w definiowaniu postmodernizmu¹⁸. Jeżeli spotkamy w literaturze jakieś syntetyczne i mieniące się wyczerpującymi, zupełnymi i uniwersalnymi definicje czy poglądy, dość szybko dojdziemy do wniosku, iż są one formułowane przez autorów krytycznych wobec ponowoczesności. Mają one charakter zwykle mocno upraszczający i służą przygotowaniu sobie gruntu pod atak skierowany z pozycji wrogich postmodernizmowi, któremu zresztą kategoria „uniwersalności”, obiektywnego znaczenia pojęć czy definicji oddających istotę rzeczy była po prostu obca. Autorzy ponowocześni unikają jak ognia tworzenia koherentnego, uporządkowanego i jednolitego nurtu, paradygmatu czy programu badawczego. Za niecelowe uważali zwykle tworzenie zamkniętych czy ścisłych definicji¹⁹. W innym wypadku powieliliby błędne w ich mniemaniu postępowanie krytykowanych przez siebie modernistów. Użyteczne jest tu wyróżnienie za L. Morawskim postmodernizmu jako etapu w rozwoju społeczeństw, który rozpoczął się w latach siedemdziesiątych XX w., oraz jako istniejących w tej epoce prądów i nurtów myślowych²⁰. Właściwsze dla analizy znaczenia postmodernizmu dla procesów interdyscyplinarnych jest to drugie rozumienie. „Postmodernizmem” będę zatem nazywać ogół nurtów filozoficznych, artystycznych, literackich, architektonicznych, socjologicznych, prawniczych i innych, które powstały i rozwinęły się w Europie i w Ameryce w drugiej połowie XX w., charakteryzujących się określonymi cechami. Niektóre źródła podają, że termin ten został użyty po raz pierwszy w 1949 r. w odniesieniu do architektury. Inne, że dopiero w 1964 r. przez F. Jamesona²¹. Na bardzo nieuchwytny charakter terminu „postmodernizm” wskazuje G. Minda. Według niego niemożliwe jest uchwycenie znaczenia tego słowa za pomocą standardowych słowników czy strategii interpretacyjnych. Skoro ponowoczesność ogłasza „koniec wielkich narracji”, jak można opisać tak szeroką formację intelektualną, jaką jest postmodernizm²²? G. Minda charakteryzuje go raczej nie jako „wielką narrację”, tylko „kondycję”, „stan estetyczny” i „intelektualny styl”, akceptujący sprzeczności i paradoksy, które odnajduje

Nowy światopogląd odnosił przywoływany autor również do fragmentu kultury, jakim jest prawo. Ponowoczesność sygnalizuje odchodzenie od interpretacji, u podstaw której leży wiara w uniwersalne Prawdy czy „fundacjonalne” teorie. Odwraca ona uwagę badaczy od „rządów prawa”, praworządności czy „państwa prawnego”, kwestionując wiarę w to, że istnieją jedne i słuszne „rządy prawa” czy jedna generalizowalna, uniwersalna wielka teoria prawa. Jak już było wspomniane, postmodernizm jest w znacznej mierze „estetyczną praktyką” i kondycją, która sprzeciwia się „Wielkim Teoriom”. W zamian ponowocześni krytycy tradycyjnej jurysprudencji używają lokalnych strategii rozwiązywania problemów na znacznie mniejszą i skromniejszą skalę²⁴. Podnoszą nowe kwestie odnośnie do relacji między prawem, polityką i kulturą²⁵. Proponują nową, interpretatywną estetykę, aby zrekonceptualizować stosowanie prawa²⁶.

Chciałbym przystąpić do zapowiadanej wyżej charakterystyki cech wspólnych dla wielu postmodernizmów. Ze względu na wspomnianą niemożliwość ujęcia postmodernizmu w sztywne ramy definicji, na użytek dalszych rozważań będzie przydatne, aby w oparciu o te cechy charakterystyczne zastanowić się nad kształtem możliwych przedsięwzięć interdyscyplinarnych. Podstawą moich poniższych przemyśleń będzie charakterystyka dokonana przez A. Sulikowskiego²⁷. Uprzedzając omówienie kolejnych cech, chcę zwrócić uwagę, że wiele z nich jest poprzedzona przedrostkiem „de-”, „anty-” bądź poprzedzona słowem „odrzucenie”. Oznacza to, że często różne nurty ponowoczesności są tylko krytyką modernistycznego status quo. Jak wspomniałem, rzadko proponowano nowe uporządkowane rozwiązania czy programy.

Przede wszystkim należy podkreślić, że postmodernizm w rewolucyjnym wręcz zakresie zakwestionował klasyczną epistemologię. Odrzucony został kartezjanizm i koncepcja podmiotu zdolnego do obiektywnego poznania otaczającego go świata. Podmiot nie jest wyabstrahowany z rzeczywistości, która go otacza, nie jest w stanie wznieść się do „punktu widzenia znikąd”²⁸. Nowa koncepcja podmiotu sytuowała go tak wyraźnie w świecie, który kształtował go poprzez wytworzone uprzednio narracje. Opowieści te mają charakter historyczny, a więc czasowy i przygodny. Wyprowadzić z tego należy wnioski istotne z punktu widzenia analizowanych procesów integracji zewnętrznej nauk prawnych. Metodologie, narzędzia poznania świata są zatem kształtowane przez przygodności i historyczne zbiegi okoliczności. Skoro obrazy świata, w tym świata prawa i świata polityki, są tak chwilowe, zmienne i przygodne, to nie może być mowy o powstaniu żadnych trwałych teorii dotyczących tych sfer ludzkiej działalności, żadnych uniwersalnych Prawd, adekwatnych do prawa i polityki w różnym czasie i miejscu, któ-

re mogłyby być przedmiotem przedsięwzięć integracji zewnętrznej nauk prawnych²⁹. Analogicznie, historycznie zmienne są narzędzia poznania świata. Badaniu przez naukę prawa i nauki polityczne mogą podlegać jedynie historycznie zmienne obrazy prawa i polityki oraz sposoby ich postrzegania. Refleksję możemy prowadzić jedynie nad lokalnymi tradycjami, lokalnymi systemami prawnymi, lokalnymi politycznościami, i to za pomocą kruchych, często tworzonych ad hoc narzędzi badawczych. Z tym wszystkim związana jest kolejna cecha wielu postmodernizmów – antyfundamentalizm, czyli brak możliwości zbudowania obiektywnie prawdziwych sądów o rzeczywistości.

Z wymienionymi wyżej cechami wiąże się kolejna, najważniejsza z punktu widzenia procesów integracji zewnętrznej nauk prawnych – antyscjentyzm. Jak pisze A. Sulikowski:

„[według postmodernistów – J.Ł.] nauka usystematyzowana, posegregowana i zamknięta w sztywnych okowach oświeceniowej metodologii jest wynikiem historycznej przypadkowości, mód i chaotycznego ścierania się poglądów. Dowodzi tego wzajemna nieprzystawalność wyników badań różnych gałęzi wiedzy wyznających różne paradygmaty. Prawda pojmowana klasycznie jest fikcją, tak jak fikcją jest idea jednej rzeczywistości oczekującej na opisanie”.

Powyższa konstatacja jest fundamentalna dla krytycznej analizy procesów integracji zewnętrznej nauk prawnych z perspektywy postmodernistycznej. Dlatego konsekwencjami tego rysu myśli ponowoczesnej zajmę się w kolejnej części rozważań. Teraz chciałbym krótko omówić pozostałe cechy.

Z antyscjentyzmem związana jest dekonstrukcja, czyli burzenie zastanych teorii i prawd, podważanie twierdzeń o otaczającym nas świecie. Pokazuje ona, że owe prawdy i teorie nie są one obiektywne i bezzałożeniowe, ale arbitralne i przygodne, realizujące często partykularne interesy osoby je formułującej. Dekonstrukcja ujawnia ukryte w nich presupozycje, milczące przesłanki, uwikłania. Naturalną jej konsekwencją jest odrzucenie metafizyki. Nie ma żadnego stałego i pewnego źródła prawdy o świecie, a więc również o prawie i polityce, a wszystkie systemy metafizyczne, jakie zna historia filozofii, są przygodne i arbitralne. Wiąże się z powyższym ponowoczesny antydemarkacjonizm, a więc zacieranie wszelkich granic i linii demarkacyjnych, które zostały wcześniej ustanowione w naszej kulturze. Dotyczy to oczywiście również linii demarkacyjnych w nauce, w metodologii nauk, czy granic pomiędzy dyscyplinami i przedmiotami ich zainteresowań³⁰. Dlatego również tej cechy nie wolno tracić z pola widzenia, analizując procesy integracji zewnętrznej nauk prawnych. Zamazaniu bowiem ulegną granice pomiędzy tymi dziedzinami nauki, które miałby podlegać przedsięwzięciom integracyjnym³¹.

3. Wpływ postmodernizmu na integrację zewnętrzną nauk prawnych

W tym miejscu należy postawić dwa pytania. Po pierwsze, jaki obraz prawa i nauki prawa wyłania się z powyższej charakterystyki światopoglądu i kondycji postmodernistycznej.

Po drugie, co będzie związane również z odpowiedzią na pierwsze pytanie, jakie to wszystko ma konsekwencje dla procesów integracji zewnętrznej nauk prawnych. Refleksjom i problematyzacjom dotyczącym tych zagadnień będą poświęcone moje rozważania w tej części artykułu. Szukając odpowiedzi na pytanie dotyczące obrazu oraz statusu prawa i prawoznawstwa, należy zwrócić uwagę, że postmodernizm wraz ze swoją pochwałą lokalności, przygodności, sprzeciwem wobec imperialnej opresji „wielkich narracji”, wyraźnie postuluje autonomię prawa jako zjawiska kulturowego, dyskursu prawniczego oraz refleksji nad prawem wobec innych dyskursów, subświatów i lokalności.

Jak zauważa A. Bator, ponowoczesność jest szczególnie czuła i wrażliwa na wspominane wyżej akty opresji różnych dyskursów i metanarracji³². Przedsięwzięcia integracji zewnętrznej nauk prawnych w zasygnalizowanym wyżej kształcie byłyby właśnie imperialnym aktem opresji, mieszaniem się jednej dyscypliny, jednej lokalności w drugą. Taki akt przemocy nie byłby niczym uzasadniony. Wobec tego podnosi się argumenty o autonomii nauki prawa³³. Jak zauważa dalej przywoływany autor, nauka prawa ma pełne prawo, aby „mówić własnym głosem”. Głosem własnym, a nie zapożyczonym z innych dyskursów, słowników czy narracji. Uznaniu tego faktu musi towarzyszyć jednak równocześnie uznanie tekstów nauki prawa za rodzaj jedynie lokalnej narracji. Lokalnej, zarówno jeśli chodzi o różne nurty w ramach teorii i filozofii prawa (różne odłamy pozytywizmu i normatywizmu, iusnaturalizmy, realistyczne szkoły prawa i inne), jak i wobec poszczególnych szczegółowych nauk prawnych³⁴. Byłby to poważny argument przeciwko integracji wewnętrznej nauk prawnych. Uważam, że do dwóch powyższych wymiarów „lokalności” należałoby dodać jeszcze trzeci, „zewnętrzny”. Teksty nauki prawa byłyby zatem lokalną narracją również wobec dyskursów prowadzonych przez inne nauki, z którymi prawoznawstwo potencjalnie mogłoby współpracować. Uznanie takiej lokalności dyskursu prawniczego prowadzi do akcentowania autonomii nauki prawa i podawałoby w wątpliwość próby integracji zewnętrznej nauk prawnych z innymi dyscyplinami³⁵.

Odnosząc te rozważania do integracji nauk prawnych z naukami politycznymi, należy zauważyć, że podobne ponowoczesne myślenie prowadzi nas w sposób nieunikniony do uznania autonomii prawa wobec polityki i autonomii nauki prawa wobec nauk politycznych. Instytucje stosujące prawo, sądy, tworzą własny, lokalny autonomiczny dyskurs. Podobnie dzieje się w sferze polityki. Próba mieszania i ujednolicania tych dyskursów byłaby podobnym aktem agresji. Językowa autonomia prawa wobec języka polityki implikuje autonomię nauki prawa wobec nauk politycznych. Ustawodawca, który jako ciało kolegialne – parlament przynależy w znacznej mierze do świata polityki, jest traktowany w świecie i dyskursie prawniczym jako „ciało obce”, wrogie prawu. Również na gruncie klasycznego pozytywizmu prawniczego podobna autonomia jest zakładana, choć zupełnie inaczej uzasadniana. Zgodnie z takim myśle-

Natomiast jeśli chodzi o drugie z wyżej postawionych pytań, tj. jakie konsekwencje dla procesów integracji zewnętrznej nauk prawnych ma ponowoczesna autonomia prawa i refleksji nad prawem w rozumieniu ontologicznym i epistemologicznym oraz omówione cechy postmodernizmu (odrzucenie kartezjanizmu i metafizyki, historyzm, antyfundamentalizm, antyscjentyzm, dekonstrukcja czy antydemarkacjonizm). Zasadnicze konsekwencje są, moim zdaniem, trzy. Po ich przedstawieniu, odwołam się do literatury, by pokazać dowody na poparcie moich tez.

Po pierwsze i najważniejsze, postmodernizm ukazał fikcję jednej rzeczywistości, która oczekuje na opisanie z różnych perspektyw stosowanych przez poszczególne nauki. To właśnie założenie istnienia jednej rzeczywistości, tylko oczekującej na obiektywne poznanie, było warunkiem koniecznym dla powodzenia procesów integracji zewnętrznej nauk prawnych. Leżało ona u podstaw Wilsonowskiej koncepcji „konsiliencji”, „jedności wiedzy”, która mogła być osiągnięta właśnie dzięki przedsięwzięciom integrującym ze sobą poszczególne nauki. Ponowoczesne odrzucenie metafizyki i kartezjanizmu sprawiło, że integracja zewnętrzna nauk prawnych jest niemożliwa.

Po drugie, postmodernistyczna dekonstrukcja obnażyła arbitralność, przypadkowość i przygodność granic pomiędzy dyscyplinami. Skoro postmodernistyczny antydemarkacjonizm nie uznaje ścisłych granic pomiędzy dyscyplinami, które „podzieliły się” przedmiotami badań, a owe linie demarkacyjne uznaje za historyczne, nieuzasadnione i zmienne, to niemożliwy staje się długofalowy plan procesów integracji zewnętrznej nauk (w tym prawnych).

Po trzecie wreszcie, skoro poszczególne dyscypliny „mówią” autonomicznymi, lokalnymi dyskursami, a więc metody i wyniki badań różnych dziedzin są do siebie nieprzystawalne, to tak naprawdę nie ma czego ze sobą integrować.

Najistotniejszym rysem postawy postmodernistycznej w kontekście integracji zewnętrznej nauk prawnych jest antyscjentyzm. Jak już wspomniałem, nauka w takim kształcie, w jakim mogłaby podlegać sztywnym procesom integracji, jest koncepcją na wskroś modernistyczną i - według postmodernistów – fałszywą. Owo „usystematyzowanie, segregacja i zamknięcie w sztywnych okowach postmodernistycznej metodologii” nie jest wyrazem obiektywnej słuszności, tylko wyrazem chwiejnego, przygodnego klimatu intelektualnego danej epoki. Metodologie nauk i kształt samych nauk podlegają renegocjacjom, modom, zmianom paradygmatów³⁷.

Ponowoczesna dekonstrukcja pokazuje, że nauki wcale nie są obiektywne. Wykorzystując narzędzia m.in. socjologii wiedzy i nauki oraz teorii krytycznej, widzimy uwikłanie pozornie neutralnej nauki w różne gry interesów, presupozycje, ukryte prze-

słanki, ukryte pragnienia samych naukowców, fobie czy frustracje. Na innym poziomie postmodernizm pokazuje, że taka koncepcja nauki prowadzi do negatywnych skutków w sferze społecznej czy politycznej. Jak pisze A. Sulikowski, „w nauce nie ma miejsca na refleksję bezzałożeniową i apragmatyczną, a taka refleksja byłaby zresztą niemożliwa i niepotrzebna”³⁸.

Jak zauważa A. Szahaj, w postmodernistycznej optyce nauka traci swoją wyjątkową pozycję. Nie odkrywa teraz obiektywnej rzeczywistości, ale jest jedynie „jedną z równorzędnych gier językowych”³⁹. Z metod przez nią stosowanych nie wynika jakaś obiektywna „racjonalność”, która jest w istocie arbitralnym konstruktem i opresją oświeceniowego Rozumu. Naukowcom wcale nie jest łatwiej poznać „Prawdę”, która rozumiana jako „zgodność wypowiadanego sądu z rzeczywistością” po prostu nie istnieje⁴⁰. W tym kontekście na paradoksalny rys myśli ponowoczesnej ściśle w kontekście nauki prawa uwagę zwraca L. Morawski. Ponowoczesne „teorie” prawa krytykują pozytywizm prawniczy za „konserwatyzm metodologiczny”, przyjęcie wewnętrznego punktu widzenia, co powoduje hermetyzację i izolację nauki prawa wobec innych nauk, tkwienie w archaicznej metodologii w stanie nieodpowiadającym gwałtownie zmieniającemu się światu. Z drugiej strony, jak wielokrotnie już podkreślałem, postmodernizm nie proponuje w zamian żadnego alternatywnego programu, który mógłby ową współpracę nauki prawa z innymi naukami skutecznie prowadzić⁴¹. Należy pamiętać, że jest to pewne wyostrzenie tez, by łatwiej i wyraźniej wytłumaczyć stanowisko postmodernistyczne. Nie wolno nam popadać w drugą skrajność. Nie możemy tracić z pola widzenia, że w postmoderniści nie kwestionują obecności nauki, naukowego języka czy sensowności naukowego poznania. W języku naukowym powinny być budowane teorie interpretacji, mają one mieć jedynie charakter lokalny i nie przejawiać uniwersalistycznych roszczeń⁴². Postmodernistyczna praktyka badawcza dotykająca kilku dyscyplin nosi miano studiów „postdyscyplinarnych”⁴³.

Podsumowując, chcę postawić pewną mocną tezę. Uważam, że postmodernistycznie nastawieni teoretycy prawa (przy założeniu, że będą myśleli jedynie w kategoriach właściwych dla ponowoczesności) w ogóle nie mogą zrozumieć, czym jest „integracja

zewnętrzna nauk”. Byłby to zresztą niemożliwe do wyrażenia w ich „słowniku”⁴⁴. Pojęcie „integracji” jest uwikłane w słownik „oświeceniowy”, „modernistyczny” i „naturalistyczny”, który opisuje naukę jako strukturę, uporządkowaną w odrębne, autonomiczne segmenty (dyscypliny) z wyraźnie zarysowanymi granicami przedmiotowymi i metodologicznymi. Ponowoczesny słownik mówi o przedsięwzięciach interdyscyplinarnych w kategoriach „lokalności”, lokalnych narracji, przygodności dyskursów, często niewspółmiernych i nieprzekładalnych⁴⁵. Dla zilustrowania stosunku ponowoczesności do procesów interdyscyplinarnych w nauce posłużę się pewnymi plastycznymi metaforami. Jedna będzie dotyczyła integracji zewnętrznej, a druga przedsięwzięć interdyscyplinarnych prowadzonych przez postmodernistycznych badaczy. Wyobraźmy sobie hotel, w którym poszczególne apartamenty są ściśle od siebie oddzielone, ale wszystkie razem składają się na jeden gmach. Okna hotelu zamieszkiwanego przez przedstawicieli różnych dyscyplin naukowych wychodzą na jedną stronę. Mają oni trudności z porozumiewaniem się, gdyż ściany budynku są grube i dźwiękoszczelne, a drzwi od poszczególnych pokoi pozamykane. Goście hotelowi stoją na balkonach swoich apartamentów z lornetkami i innymi przyrządami pozwalającymi na bardziej precyzyjną i dokładniejszą obserwację otaczającego ich świata. W oddali wpatrują z zaciekawieniem w pewien tajemniczy przedmiot, który chcą poznać i opisać. Mają jednak trudności z identyfikacją tego przedmiotu, nie są w stanie dojrzeć wielu szczegółów. Dwuwymiarowość spowodowana spojrzeniem tylko z jednej perspektywy również nie ułatwia sprawy. Poszczególne elementy otoczenia zasłaniają fragmenty oglądanego przedmiotu. Obserwatorzy znajdują się na różnych piętrach i patrzą na ów obiekt z różnych perspektyw za pomocą innych narzędzi. Widzą więc z różną dokładnością odmienne części tego przedmiotu. Nawet gdyby obserwatorzy mogli się ze sobą porozumieć, mieliby z tym poważne trudności, gdyż okazałoby się, że mówią w zupełnie innych językach. W naszym obrazie integracja zewnętrzna nauk prawnych polegałaby na wprowadzeniu takich zmian w budynku hotelu oraz samych gości, aby umożliwić i ułatwić im komunikację. W pierwszej kolejności należałoby otworzyć drzwi i zlikwidować niepotrzebne ściany, w dalszej umożliwić komunikację i wymianę obserwacji oraz doświadczeń między obserwatorami. Działania integracyjne polegałyby zatem na wypracowywaniu wspólnego języka między nimi oraz zaplanowaniu wspólnych obserwacji z balkonów położonych w różnych częściach budynku hotelu. Wydaje się, iż można zaryzykować stwierdzenie, że dopiero taka sytuacja pozwoliłaby na najpełniejszy opis i być może trafną identyfikację obserwowanego przedmiotu. Hotel zamieszkiwany przez przedstawicieli poszczególnych dyscyplin, którzy, komunikując się ze sobą, zajmowali się integracją zewnętrzną nauk, charakteryzuje się prostą, użytkową, modernistyczną bryłą i strukturą. Budynek hotelu zamieszkiwany przez postmodernistów, zajmujących się spontanicznymi ponaddyscyplinowymi inicjatywami, pod względem architektonicznym jest zupełnie inny. Kiedy budowałem metaforę owego hotelu, w wyobraźni miałem zdjęcie budynku, utrzymanego w ponowoczesnym stylu architektonicznym, znajdującego się na okładce jednej z książek o postmodernizmie w prawoznawstwie⁴⁶. Jak pisze o nim M. Błachut: „Zatrzymany na zdjęciu z okładki budynek

to rezultat projektu wymierzonego w symbole modernistycznej architektury, w symbole, które łączy estetyka racjonalnej maszyny, abstrakcyjnej, chłodnej i pozbawionej ozdób płaszczyzny, konceptu przekraczającego kulturowe granice (...). W wizerunku tego budynku uwagę przyciągają (...) nieostre, (...) płynne kontury; zlane ze sobą i powyginane kondygnacje; rozmyty, nieco niewyraźny obraz całości (...). Kształty budynku utrudniają jego opis, bo z różnych stron przedstawiają się nam inaczej. Wreszcie okna. Zwrócone na różne strony, ale jednocześnie skonstruowane tak, że z żadnego z nich nie można spojrzeć „na lewo i prawo”. Jeden „punkt widokowy” zamyka perspektywę i nie daje całego obrazu, a z sąsiedniego okna zobaczymy już coś innego”⁴⁷. Moim zdaniem, w obliczu chaosu architektonicznego i przestrzennego oraz wyjątkowych, nieprzystawalnych do siebie perspektyw powstających z wyglądania przez owe okna, niezwykle utrudniona jest komunikacja oraz podejmowanie ewentualnych prób integracji zewnętrznej. Możemy co najwyżej opowiedzieć sobie nawzajem nasze odmienne i wyjątkowe historie i narracje, wysłuchać ich... i spróbować się zrozumieć. Kończąc rozważania w tej części, chcę je dopełnić jeszcze kilkoma tak lubianymi przez postmodernistów metaforami, które przywołał w swojej pracy A. Szahaj⁴⁸. Autor odnosił je do ogólnej charakterystyki postmodernistycznego nastawienia. Ja natomiast chcę spróbować popatrzeć na nie przez pryzmat postmodernistycznych sposobów poznawania świata i gromadzenia wiedzy oraz badań przekraczających granice jednej dyscypliny.

Pierwszą metaforą jest metafora „gabinetu luster”, w którym zwierciadła są poustawiane naprzeciw siebie. Odbicia nawzajem „odsyłają do siebie”, a odbijany przedmiot staje się coraz mniejszy, aż w końcu całkowicie niknie. Podobnie postmodernistyczne teksty odsyłają tylko do siebie, a nie do zewnętrznej, obiektywnej rzeczywistości, którą miałyby opisywać. Drugą metaforą jest metafora „rafy koralowej”, na której w sposób chaotyczny i nieuporządkowany osadzają się osady wapienne, aż w końcu rafa staje się autonomicznym bytem, a kolejne osady odkładają się jeden na drugim. Kolejną jest metafora „kłącza”, które jest amorficzne, splątane, bez wyraźnej sztywnej podstawy czy usztywniającej, głównej struktury. Ostatnią, czwartą jest metafora „rozpleniania się”, niezależnego od nas i zaskakującego nas. Podobnie rozprzestrzeniają się teksty kulturowe, wiedza i dyskursy.

4. Quo vadis Interdyscyplinarności?

W końcowej części moich rozważań należy zadać pytanie o przyszłość interdyscyplinarnych przedsięwzięć w nauce. Jak starałem się wykazać, modernistyczny i naturalistyczny model integracji zewnętrznej nauk prawnych wydaje się niemożliwy do pogodzenia z ponowoczesną krytyką tradycyjnej metodologii nauk prawnych. W świetle tych faktów warto postawić pytanie: dokąd zmierza interdyscyplinarność? Gdy analizuje się przemiany myślenia w humanistyce i naukach społecznych, może się wydawać, że powrót do modernistycznego status quo ante nie wchodzi w grę. Aby się o tym przekonać, wystarczy pobieżny rzut oka na historię nauki. Czy zatem ponowoczesność jest tylko chwilową modą, która przeminie równie szybko, jak się pojawiła, czy na trwałe zagości w naszym myśleniu? Zbytnią zuchwałością byłaby próba snucia podobnych prognoz.

Chciałbym jednak pozwolić sobie na chwilę swobodnej refleksji i kilka ostrożnych hipotez. Walka pomiędzy różnymi koncepcjami trwa, trudno przewidzieć, jak długo. Warto jednak zapytać o możliwy „krajobraz po bitwie”. Podobne przewidywania były już w ostatnich latach czynione na gruncie europejskiej i anglosaskiej filozofii prawa. Użyteczne dla przyszłości badań interdyscyplinarnych są rozważania A. Kozaka o „postponowoczesnej koncepcji prawa”⁴⁹. Owa koncepcja stanowi próbę przewidzenia tego, co okrzepnie, kiedy przejdzie już postmodernistyczna zawierucha. Postponowoczesna teoria prawa ma być „wewnętrzna”, „autonomiczna” i „pozytywna”, a postponowoczesne prawo ma charakteryzować się: „indywidualizmem”, „instytucjonalnością”, „podmiotowością” i „odpowiedzialnością”, „deliberatywnością” oraz „uzasadnioną przezornością”⁵⁰.

Odnosząc powyższe rozważania do kwestii przyszłości przedsięwzięć interdyscyplinarnych, chcę zaakcentować jedną z wymienionych wyżej cech postponowoczesnej teorii prawa, mianowicie jej autonomiczność. Autonomiczność teorii prawa umożliwia otwarcie teorii na „konkurencyjne uniwersa znaczeń, ale nie po to, by zaliczyć praktykę prawniczą do jakiejś szerszej kategorii, lecz po to, by ją uprawomocnić wobec społecznego otoczenia w jej wewnętrznie racjonalnych formach”⁵¹.

Należy zauważyć, że owo „zaliczenie praktyki prawniczej do jakiejś szerszej kategorii” charakteryzowało właśnie modernistyczne i naturalistyczne koncepcje integracji zewnętrznej, które prowadziły do wspominanej wcześniej jedności nauk – „konsiliencji”. Postmodernistyczny backlash z kolei uznawał za niemożliwe jakiekolwiek związki między odrębnymi dyskursami. Postponowoczesna teoria prawa wydaje się pewnym „złotym środkiem”. Widzi ona konieczność i możliwość dialogu i współpracy z innymi „uniwersami znaczeń”, czym nawiązuje w umiarkowany sposób do modernistycznego myślenia. Jednocześnie jednak wyraźnie podkreśla autonomię myślenia prawniczego, której to otwarcie się teorii prawa „na zewnątrz” może się przysłużyć, legitymując jej odrębność. Co należy wyraźnie podkreślić, przysłuży się jedynie wtedy, gdy otwarcie teorii prawa na inne uniwersa znaczeń nie przyczyni się pod ich wpływem do zmian w subświecie prawa. Prawo jest zatem autonomicznym subświatem, który powstał w wyniku instytucjonalizacji. Rządzą nim odmienne reguły i dlatego zasady wypracowane w innych subświatach są nieprzekładalne w pełni dla prawa. Pobrzmiewa w tym wyraźnie piętno odciśnięte przez postmodernizm⁵². Wyjściem jest dialog i rozmowa, a nie uniwersalizujące, sztywne przenoszenie reguł z jednego subświata do drugiego. Taka konstatacja sprawia, iż ponownie i gruntownie powinniśmy przemyśleć kształt przedsięwzięć integrujących prawo z innymi „subświatami”.

Mniej zdecydowane, „bardziej miękkie” stanowisko proponuje w literaturze M. Zirk- Sadowski. Zadaje on pytanie „co po postmodernizmie, co po ostatecznej kompromitacji wielkich narracji?⁵³”, nie odpowiadając w sposób jednoznaczny, snuje jedynie kilka hipotez. Jedną z możliwych odpowiedzi jest zaproponowana przez R. Rorty’ego koncepcja demokracji jako okresu „wielkiej konwersacji”, która będzie mogła nastąpić po pozbyciu się metafizyki. W takim wypadku wydaje się, że przedsięwzięcia inter- czy postdyscyplinarne odbywałyby się na zasadzie przygodnych porozumień ad casum. Inną propozycją formułowaną przez M. Zirk-Sadowskiego jest taka analiza ekonomiczna, która nie opiera się na filozofii utylitaryzmu, nie szuka w nim uprawomocnienia, a więc nie opiera się na wielkiej metanarracji. Jeszcze innym stanowiskiem jest antyfundacjonalistyczna filozofia interpretacji S. Fisha, o którym będzie jeszcze mowa. Opiera się ona na retoryce, w której nie może być mowy o prawdzie, w klasycznym rozumieniu „sądu zgodnego z rzeczywistością”. W takiej rozmowie nie ma mowy o ostatecznych i słusznych argumentach. W taki sposób też chyba będą rozmawiać ze sobą przedstawiciele różnych specjalności, posługujący się różnymi słownikami. Ewentualne próby wspólnego dojścia i „odkrycia Prawdy” są na starcie skazane na nieporozumienie. Możemy jedynie prowadzić ze sobą niekonkluzywne rozmowy. Wszystkie te przypuszczenia powoływany Autor kończy refleksją, że jeśli postmodernistyczna jurysprudencja w ogóle jest możliwa, to może być tylko „pewną praktyką stale dekonstruującą w sobie momenty metanarracyjne”⁵⁴.

Problem interdyscyplinarności jest obecnie bardzo żywo dyskutowany na gruncie filozofii, humanistyki i nauk społecznych. W tych rozmowach biorą udział przedstawiciele różnych dyscyplin, z różnych części świata, w tym oczywiście prawnicy. Jako przykład niech posłuży polemika W. Małeckiego, polskiego teoretyka literatury, z S. Fishem, amerykańskim teoretykiem prawa i literaturoznawcą, zajmującym się między innymi filozofią interpretacji pozostającą w duchu neopragmatyzmu⁵⁵. S. Fish krytykuje dogmatyczną interdyscyplinarność, „religię interdyscyplinarności”, jak sam ją nazywa, ale nie kwestionuje konieczności prowadzenia rozważań przekraczających granice jednej dyscypliny⁵⁶. Mówiąc najkrócej, „religią interdyscyplinarności” jest, według tego Autora, zastąpienie przekonania, że dyscypliny są jednorodnymi, ideologicznie neutralnymi bytami, z których każdy zajmuje się wyjaśnianiem fragmentu rzeczywistości, myśleniem o nich jako o „przygodnych «grab bags» pełnych różnych elementów, trzymanych razem tylko dzięki konceptualnemu ekwiwalentowi ogrodzenia z metalowego drutu na kurzych fermach, albo dzięki chwilowym, zmieniającym się politycznym i ekonomicznym aliansom⁵⁷”. Innymi słowy, według takiego myślenia granice między dyscyplinami są sztucznie nakreślone i powinny zostać zniesione. Poprzez taki rewolucyjny gest będziemy mogli osiągnąć prawdziwą inter-, lub nawet kontrdyscyplinarną perspektywę⁵⁸.

Dla S. Fisha zatem każda dyscyplina, aby móc nosić takie miano, musi wyraźnie odróżniać się od innych dyscyplin. Aby tak się stało, każda z nich musi być spójnym bytem, który służy określonemu celowi badawczemu. Ów cel badawczy jest specyficzny dla danej dyscypliny i to jemu podporządkowane są wszystkie narzędzia i elementy określonej dziedziny. Konkluzja takich poglądów jest, według W. Małeckiego, następująca: nie możemy być „interdyscyplinarni” tak, by „usiąść” pomiędzy kilkoma metodologicznymi krzesłami i w ten sposób nie służyć mistrzowi żadnej dyscypliny. Nie uda nam się dzięki temu uratować pogoni za wiedzą jako taką, która nie będzie krępowana przez kajdany metod danej dyscypliny. Niemożliwe jest także służenie kilku dyscyplinom jednocześnie. Każde przedsięwzięcie interdyscyplinarne przyjmuje jedną z trzech postaci. Pierwszą możliwością jest tworzenie nowej, zupełnie nieznanej wcześniej dyscypliny naukowej. Innym wyjściem jest wzięcie udziału w zaanektowaniu jednej dyscypliny przez inną. Trzecia opcja, pośrednia, polega na inkorporacji niektórych tylko elementów jednej dyscypliny przez inną⁵⁹.

Próby załagodzenia sporu między modernizmem a postmodernizmem podejmuje się w literaturze L. Morawski. Według niego, mimo fundamentalnych różnic między tymi światopoglądami, można przyjąć taką perspektywę, by postrzegać je jako komplementarne, a nie, jak to się tradycyjnie ujmuje, jako sprzeczne. Próba godzenia zwaśnionych stron przez przywoływanego autora opiera się na stwierdzeniu, że dzisiejszy świat nie może obejść się zarówno bez „nowoczesnych nauk empirycznych” i bez logiki formalnej, jak i bez namysłu nad sferą wartości i ideałów, którą ożywiła postmodernistyczna krytyka obiektywności i braku wartościowania w nauce. Według niego, nasza działalność powinna się opierać zarówno na stawianiu sobie określonych celów, w czym pomogą nam postmoderniści, jak i na dobieraniu do tych celów odpowiednich środków, w czym z kolei specjalizują się moderniści. W ten sposób właśnie te programy są ze sobą komplementarne⁶⁰. Kwestią dyskusji i namysłu jest to, jak w świetle tez L. Morawskiego i R. Rorty’ego, z którego rozważań korzystał, wyglądać mają przedsięwzięcia interdyscyplinarne. Nie podejmuję się definitywnej odpowiedzi na to pytanie. Intuicja podpowiada mi jednak, że w takiej „zmiękczonej ponowoczesnymi wartościami” metodologii no-

woczesnej będzie miejsce na procesy integracji zewnętrznej nauk prawnych. Być może w trochę mniej sztywnym kształcie. Może będą one bardziej refleksyjne i ukierunkowane na wartości i konkretne ludzkie sprawy, potrzeby i wymogi polityki? Taka wizja interdyscyplinarności, a raczej wspomnianej wcześniej „postdyscyplinarności” jest mi najbliższa. Uważam, że o ile, jak już wspomniałem, integracja zewnętrzna nauk w kształcie zaproponowanym przez K. Opałka czy J. Wróblewskiego w dzisiejszych warunkach nie jest możliwa, to sama idea jest jak najbardziej aktualna i warta podjęcia. Po „oczyszczeniu” jej z mocnych metafizycznych i metodologicznych założeń warto podjąć w jej duchu rozmowę o problemach leżących na granicy kilku dyscyplin. Być może w trakcie rozmów na zasadzie konsensusu przedstawiciele różnych nauk – narracji, wyposażeni w różne „słowniki”, dojdą do przygodnego, chwilowego porozumienia dotyczącego metod i sposobów namysłu nad interesującymi ich wspólnie problemami? Nigdy nie możemy tego wykluczyć.