Uwagi o wydawaniu sądów moralnych przez sędziów społecznych w polskim procesie karnym

1. Wprowadzenie

Instytucja sędziów społecznych (ławników) cieszy się niemałym zainteresowaniem nauki prawa, a także nauk filozoficznych. Badacze zwrócili uwagę na szereg zalet udziału obywateli w wymiarze sprawiedliwości. Są to m.in.: przeciwdziałanie rutynie sędziów zawodowych, budowa zaufania między społeczeństwem a sądami, czy wzbogacenie procesu sądowego stosowania prawa o doświadczenie i wiedzę obywateli³, zwłaszcza z dziedzin, których sędzia często nie zna⁴. Wzmacnianie składów orzekających obywatelami służy ponadto legitymizacji społecznej wymiaru sprawiedliwości⁵. Przedstawiciele nauki prawa uwypuklali również funkcję kontrolną, polegającą na wywieraniu wpływu na sędziów zawodowych tak, aby lepiej przygotowywali się do sprawy⁶. Andrzej Murzynowski, jeden z niestrudzonych orędowników instytucji sędziów społecznych, podkreślał, że udział ławników jest elementem demokratyzacji struktury sądów karnych i wpływu opinii publicznej na proces wyrokowania⁷.

Wskazanych, nader licznych zalet instytucji sędziów społecznych od kilkunastu lat prawodawca faktyczny zdaje się nie dostrzegać⁸. Bądź dostrzega je, lecz przedkłada ponad nie inne wartości⁹. Barbara Janusz-Pohl trafnie skonstatowała, że w rezultacie kolejnych nowelizacji przepisów Kodeksu postępowania karnego¹⁰ doszło do „marginalizacji dyrektywy ławniczej obsady sądu”. Oto bowiem w wyniku nowelizacji procedury karnej ławnicy mają kompetencję do orzekania w sprawach karnych wyłącznie w sprawach o zbrodnie. Zasiadają oni również w składach sędziowskich decydujących o ułaskawieniu¹¹. Udział sędziów społecznych w rozstrzyganiu spraw karnych jest jednak stosunkowo niewielki. Jak dowodzą wyniki miarodajnych badań empirycznych z dużą rezerwą do udziału ławników w procesie karnym podchodzą również sędziowie zawodowi¹². Z badań empirycznych dotyczących udziału ławników przeprowadzonych na początku XXI w. przez Adriannę Bartnik wynika, że sędziowie społeczni nie cieszyli się uznaniem i szacunkiem sędziów zawodowych¹³. Niechęć prawodawcy faktycznego do udziału obywateli w sprawowaniu wymiaru sprawiedliwości i idące w ślad za tym eliminowanie ich z procesu wyrokowania nie zwalnia jednak z obowiązku badania tej formy partycypacji obywatelskiej. Co więcej, wolno żywić nieśmiałą nadzieję, że publikacje wskazujące na potencjał tkwiący w obywatelach i możliwość wykorzystania go w praktyce sądowego stosowania prawa mogą stwarzać atmosferę przychylną dla szerszego otwarcia wymiaru sprawiedliwości na sędziów społecznych.

2. Sędzia społeczny z perspektywy filozofii publicznej

W niniejszym opracowaniu rola ławnika jest postrzegana z perspektywy filozofii publicznej.

Stawia ona ważne pytanie o faktyczne powiązania między porządkiem prawnym oraz między obywatelami osadzonymi w światach życia, jak również o zmianę zastanego porządku tak, aby był normatywnie legitymizowany. Ważnym postulatem filozofii publicznej jest włączenie obywatela w procesy decyzyjne, a zatem partycypację obywatelską¹⁴. Przyjmując tę optykę filozoficzną, sędzia społeczny powinien angażować się w proces wyrokowania, a także dążyć do zmian praktyki wymiaru sprawiedliwości. Umożliwienie obywatelom współdecydowania o treści wyroków wydawanych przez sądy jest oznaką traktowania ich przez prawodawcę faktycznego jako podmiotów prawa, które biorą udział w jego stosowaniu. Alternatywą jest nieakceptowalne uznanie

obywatela wyłącznie za adresata normy kompetencyjnej, który musi podporządkować się decyzjom wydawanym przez sędziów zawodowych. Wyroki wydawane wyłącznie przez profesjonalnych sędziów, podobnie jak prawo pozytywne, mogą jawić się obywatelowi jako obce¹⁵. Dobrze obrazuje to następujący passus pochodzący z Zasad filozofii prawa Georga W.F. Hegla:

Jeśli znajomość prawa, wskutek właściwości tego, co stanowi ustawę w całym jej zasięgu, a następnie znajomość procedury rozpraw sądowych i możliwość dochodzenia prawa staje się własnością pewnego wyodrębniającego się (także dzięki terminologii, która dla tych o czyje prawo chodzi, jest językiem obcym) stanu, to członkowie społeczeństwa obywatelskiego, którzy w zdobywaniu środków utrzymania zdani są na swoją własną działalność, na swoją własną wiedzę i wolę, trzymani są jako obcy nie tylko w odniesieniu do tego, co jest ich najbardziej osobistą i własną rzeczą, ale także w odniesieniu do zawartego w tym pierwiastka substancjalnego i rozumowego w odniesieniu do prawa, i oddani zostają pod kuratelę, a nawet w pewnego rodzaju poddańczą zależność od stanu. Jeśli mają nawet prawo być obecni w sądzie cieleśnie, przyjść na własnych nogach (in iudicio stare), to jest bardzo mało, jeśli nie mają w nim być obecni duchowo, ze swoją własną wiedzą, a prawo, które stało się ich udziałem, pozostaje dla nich zawsze zewnętrznym losem¹⁶ (pogrubienie – P.M.).

3. Wydawanie sądów moralnych przez sędziów społecznych w procesie

sądowego stosowania prawa

Po garści uwag wstępnych pora przejść do tytułowego zagadnienia. Na wstępie należy zauważyć, że w polskim procesie karnym sędzia społeczny oraz sędzia zawodowy mają takie same kompetencje do rozstrzygania spraw karnych. Jest to rezultat przyjęcia reguły, według której składy orzekające powinny wspólnie decydować o winie i karze¹⁷. Sędziowie społeczni nie są podporządkowani sędziom zawodowym. W określonej sytuacji procesowej można wyobrazić sobie przegłosowanie sędziego zawodowego¹⁸. Zatem zarówno na sędziach społecznych, jak i na sędziach zawodowych spoczywa obowiązek wydania decyzji w sprawie sądowej¹⁹, choć konsekwencje ich bierności czy prze-

wlekłości są odmienne²⁰. Niniejszy artykuł ogniskuje się wokół jednej z istotnych form wpływania na treść wyroku, mianowicie wydawania sądów moralnych.

Wydawanie sądów moralnych jest konieczne w procesie ustalania przez sąd, czy doszło do przekroczenia normy sankcjonowanej, a także jaką karę należy wymierzyć na podstawie normy sankcjonującej. Odwoływanie się do ocen moralnych w procesie sądowego stosowania prawa może być wyraźne bądź w sposób dorozumiany zlecone władzy sądowniczej przez prawodawcę. Prawodawca nadając przepisowi postać klauzuli odsyłającej upoważnia organ stosujący prawo do sięgnięcia do pozasystemowych, z reguły moralnych, norm, ocen i wartości²¹. Przykładem takiej klauzuli jest społeczna szkodliwość czynu²². Ocenianie czy wartościowanie jawi się jako czynność konieczna, choćby z uwagi na otwartość semantyczną języka prawnego. W języku prawnym na przykładzie Kodeksu karnego²³ mamy do czynienia z terminami otwartymi. Ich zakres denotacji nie jest jednoznaczny. Tworzą one obszar luzu interpretacyjnego²⁴. Grzegorz Maroń wskazał na konieczność uwzględniania ocen moralnych w wykładni operatywnej takich terminów jak: znieważa, treści pornograficzne czy ocen moralnych w trakcie szacowania stopnia społecznej szkodliwości²⁵. Oceny moralne są nieodzowną częścią wartościowania czynu ludzkiego w procesie wyrokowania. Ocena zachowania człowieka obejmuje zarówno czynniki przedmiotowe, jak i podmiotowe, w tym intencję i motywację²⁶. Wydawanie sądów moralnych jest także konieczne na etapie wyboru rodzaju sprawiedliwej kary i kształtowania jej wymiaru²⁷.

Gdzie umiejscowić wydawanie sądów moralnych w procesie sądowego stosowania prawa? Przyjmując optykę Jerzego Wróblewskiego, sądowe stosowanie prawa składa się zasadniczo z czterech etapów, a mianowicie: 1) ustalenia normy obowiązującej w znaczeniu dostatecznie określonym na potrzeby rozstrzygnięcia; 2) uznania za udowodniony fakt na podstawie określonych materiałów; 3) subsumpcji faktu uznanego za udowodniony oraz 4) wiążącego ustalenia konsekwencji prawnych faktu uznanego za udowodniony²⁸. Podczas ustalania konsekwencji prawnych faktu uznanego za udowodniony możemy mieć do czynienia z sytuacjami, w których norma prawna wyznacza minimum bądź maksimum. Rola organu procesowego zależy od tego, w jakim stopniu kryteria te wyznaczają powzięcie decyzji. Jeśli nie są wyznaczone jednoznacznie, wówczas rolą sądu jest wybór spośród możliwych konsekwencji. Ustawodawca może postawić sąd w sytuacji, w której norma wyznacza konsekwencje organowi stosującemu prawo na podstawie reguł słuszności, sprawiedliwości²⁹. Konieczność wartościowania moralnego może pojawić się na różnych etapach stosowania prawa. Jak już wcześniej zauważono, jest ono nieodzowne na etapie wykładni prawa, gdy sędziom przychodzi mierzyć się z interpretacją norm zawierających zwroty nieostre. Niekiedy ocenianie moralne łączy się z ustalaniem faktów, jak w sytuacji, w której fakt jest tak określony w przepisie prawa, że wymaga dokonania oceny szacującej wymierzającej odpowiedni stopień, zakres, siłę wystąpienia danego faktu np. ustalania motywacji sprawcy – z niskich pobudek. Oceny te mogą być zrelatywizowane do jakiegoś społecznie uznawanego systemu wartości³⁰. Wartościowanie moralne jest nieodzowne na etapie ustalania wiążących konsekwencji np. wymiaru kary.

4. Kompetencje moralne sędziów społecznych

Mogą pojawiać się wątpliwości, czy jednak nie należałoby pozostawić wartościowania moralnego wyłącznie sędziom zawodowym, co stanowiłoby z kolei argument za eliminowaniem sędziów społecznych ze składów orzekających. Otóż nic bardziej błędnego.

Po pierwsze, nie ma podstaw, aby przyjąć, że sędziowie zawodowi wyróżniają się wyższymi kompetencjami moralnymi niż obywatele. Zawodowe sprawowanie wymiaru sprawiedliwości nie musi prowadzić do osiągnięcia dojrzałości moralnej czy znacznego rozwinięcia kompetencji moralnych³¹. Wydawanie osądów moralnych nie jest zastrzeżone dla wybranych elit. Sędzią moralnym może być, jak zauważył John Rawls, każda osoba przeciętnie inteligentna posiadająca wiedzę dotyczącą otaczającego ją świata, zdolna do wyrażania swojej opinii. Sędzia moralny powinien rozważać za i przeciw oraz być otwarty na inne punkty widzenia, a także być gotowy na zrewidowanie swojego stanowiska. Jest także świadomy swoich preferencji moralnych i stara się nimi kierować.

Co więcej, ma również świadomość wpływu uprzedzeń na podejmowane decyzji³². Te warunki postawione przez J. Rawlsa są możliwe do spełnienia nie tylko przez sędziów zawodowych.

Nie wydaje się, aby okres socjalizacji zawodowej sędziów profesjonalnych skoncentrowany wokół nauki praktyki zawodowej sprzyjał rozwojowi zdolności wydawania osądu moralnego. Socjalizacja oznacza wszakże przejmowanie wzorców zachowań, przekonań i postaw wobec reguł moralnych z zewnątrz od otoczenia i autorytetów. Zakłada zatem dostosowanie i konformizm, a nie autonomiczny rozwój orientacji moralnej, niezależnej od presji społecznej³³. Oczywiście w wymiarze sprawiedliwości ideałem nie powinien być absolutny nonkonformizm zarówno sędziów zawodowych, jak i społecznych, polegający na niebraniu pod uwagę stanowiska sądów wyższych instancji czy ugruntowanych standardów ocen bądź wykładni prawa i całkowitej odporności na poglądy sądów wyższej instancji. Przeciwnie. Podążanie ścieżkami utartymi przez orzecznictwo wyższej instancji jest ważne dla zapewnienia wartości, jaką jest jednolitość orzecznictwa sądowego, Radbruchowskiego bezpieczeństwa prawnego czy akcentowana przez J. Wróblewskiego wartość w postaci przewidywalności treści decyzji sądowej³⁴. Jednakże konformizm umożliwiający realizację tych wartości jest też zagrożeniem dla swobody sędziowskiej w zakresie wydawania sądów moralnych. Warto przy tym zauważyć, że konformizm jako postawa z moralnego punktu widzenia jawi się jako dyskusyjny z dwóch powodów. Po pierwsze, jak zauważyła Barbara Chyrowicz kontrowersyjna jest sama rezygnacja z własnych przekonań moralnych i przejmowanie sądów osób trzecich. Po drugie, przejmowanie innych poglądów może oznaczać zgodę na działania ocenione jako moralnie naganne³⁵. Tworzenie przeciwwagi dla konformizmu sędziów zawodowych jest jedną z racji przemawiających za dopuszczeniem do głosu sędziów społecznych w sprawach wymagających moralnego wartościowania. Wydaje się, że aktywność sędziego społecznego może istotnie wzbogacić dyskurs sądowy o sądy moralne, wolne od wpływów konformizmu wzmacnianego przez funkcjonowanie w hierarchii instancyjnej. Ponadto nie sposób nie dostrzec też znaczenia konfrontacji rozmaitych sądów moralnych w procesie sądowego stosowania prawa. Wagę konfrontowania się z sądami moralnymi wydawanymi przez innych ludzi i poddawaniu ich rewizji dostrzegł Alasdair MacIntyre. Filozof zauważył, że jako formułujący sądy moralne zawsze narażamy się na błędy, niekiedy intelektualne. Polegają one na wykraczaniu poza doświadczenie lub na nieugruntowanych uogólnieniach, czasem zaś błędy moralne są rezultatem nadmiernego wpływu naszych upodobań i awersji do poszczególnych jednostek lub polegają na projektowaniu na określoną sytuację pewnej nieuświadomionej fantazji lub wykazywaniu niewrażliwości albo sentymentalizmu dotyczącego cierpienia. Błędy intelektualne jakie popełniamy są zatem zdaniem filozofa zakorzenione w błędach moralnych. Alasdair MacIntyre zaproponował, aby testować naszą zdolność do moralnych rozważań i sądzenia w różnych sytuacjach poprzez poddawanie naszych argumentów i sądów krytycznemu sprawdzaniu przez sumiennych innych, na których można polegać. Na innych ludziach nie zawsze można polegać, a niektórzy

z nich mogą utwierdzać nas w naszej skłonności do błędu. Z tych powodów potrzebujemy relacji społecznych, w których i przez które nasze rozważania i sądy praktyczne są poddawane stałemu i systematycznemu krytycznemu kwestionowaniu³⁶.

Nie trzeba szeroko argumentować, że konsekwencje błędu w rozumowaniu moralnym mogą być fatalne, zwłaszcza dla stron postępowania, ale także dla dobra wymiaru sprawiedliwości oraz jego autorytetu. Zarówno sędziowie zawodowi, jak i niezawodowi ponoszą odpowiedzialność moralną za nieznajomość (ignorancję), która doprowadziła do wydania błędnego rozstrzygnięcia. Jak zauważyła B. Chyrowicz wiedza jest moralnie doniosła. Za jej zawiniony brak ludzie powinni ponosić odpowiedzialność³⁷. Brak wiedzy należnej jest zaniedbaniem, które nie zwalnia z odpowiedzialności moralnej za działanie, pod warunkiem że była to wiedza osiągalna jak zauważył Akwinata przywołany przez B. Chyrowicz. Wielość głosów padających w procesie deliberacji moralnej, w tym głosów obywatelskich, zmniejsza ryzyko wydawania orzeczenia właśnie w warunkach nieznajomości (ignorancji)³⁸. Wydanie decyzji poprzedzonej debatą sędziowską, w której wybrzmiewają również głosy sędziów społecznych reprezentujących różne etyczności może zmniejszać ryzyko wydawania orzeczenia jako rezultatu ignorancji. Trzeba mieć też oczywiście na względzie, że kolegialne wydawanie decyzji samo w sobie nie jest gwarancją wydawania lepszych decyzji niż w składzie jednoosobowym³⁹. Za wzbogacaniem dyskursu sądowego o sądy moralne sędziów społecznych przemawia również konieczność uwzględniania w procesie sądowego stosowania prawa Arystotelesowskiej kategorii epieikeia (słuszności)⁴⁰. Aby wyjaśnić na czym polega epieikeia, należy wyjść od spostrzeżenia Stagiryty, że wszelkie prawo jest ogólne, a istnieją takie rzeczy, o których nie można wydać trafnego lub prawidłowego osądu w sposób ogólny. Błąd nie tkwi bowiem w ustawie, lecz w naturze rzeczy, gdyż taka jest od samego początku materia rzeczy⁴¹.

Epieikeia polega na praktycznym korygowaniu prawa. Wpisuje się w legalizm pożądany od sędziów. Jak zauważa bowiem Włodzimierz Galewicz zasadniczo uznaje się słuszność pewnej reguły prawnej. Jednak w pewnych sytuacjach, traktowanych jako wyjątkowe, w niedwuznaczny sposób przekracza się tę regułę – naruszając ją lub odstępując od niej. Co istotne, czyni się to kierując się poczuciem sprawiedliwości⁴². Epieikeia to zasada słusznych wyjątków. Jej przedmiotem jest pewien sposób postępowania, który W. Galewicz określił mianem czynienia prawnych wyjątków lub praktycznym korygowaniem prawa⁴³. Dobrym przykładem stosowania tej kategorii w procesie orzekania sądowego jest postulowana przez Martę Nussbaum konieczność uwzględniania w procesie kształtowania kary okoliczności związanych z drogą życiową podsądnego i pewnej łagodności w osądzaniu. Jak zauważył Jacek Hołówka, Marta Nussbaum odwołuje się do wyobraźni sędziego, ale po to, aby sędzia wyobraził sobie, że to on sam stoi przed sądem⁴⁴. Świat Epieikeia, jak wskazała filozofka, to: świat niedoskonałych ludzkich wysiłków i złożonych przeszkód w czynieniu tego, co dobre, świat, w którym ludzie czasem z premedytacją postępują źle, czasem też ich szyki psuje niewiedza, namiętność, bieda, złe wychowanie lub najróżniejsze przeszkody związane z konkretnymi okolicznościami. To świat, w którym złe rzeczy są czasem po prostu złe, czasem bardzo złe, lecz czasem – i to częściej, jeśli przyjrzeć się temu uważniej – nieco mniej złe, biorąc pod uwagę trudności, na jakie natrafia człowiek w swoich staraniach, aby postępować właściwie⁴⁵. Autorka obficie czerpiąca z tradycji antycznej, zwłaszcza stoickiej, proponowała sędziom orzekającym podejście „narracyjno-medyczne”. Co ono oznacza? Dostrzeżenie przeszkód, z jakimi boryka się sprawca przestępstwa, jako przedstawiciel swojej kultury, płci, miasta czy państwa, ale przede wszystkim jako przedstawiciel rodzaju ludzkiego⁴⁶. Wydaje się, że łatwiej o taką perspektywę w procesie osądzania, jeśli w składzie orzekającym znajdują się przedstawiciele społeczeństwa reprezentujący różne wrażliwości i doświadczenia, niezwiązani tak silnie jak sędziowie zawodowi pewnymi utartymi standardami orzekania.

5. Deliberacja a wydawanie sądów moralnych

Jakie warunki powinno spełniać wydawanie sądów moralnych przez sędziów społecznych? Sędzia społeczny i sędzia zawodowy powinni rozstrzygać problemy wymagające namysłu moralnego w drodze deliberacji, która powinna mieć miejsce w trakcie narady sędziowskiej.

Deliberacja, jak zauważył Piotr W. Juchacz, wymaga zaistnienia co najmniej trzech elementów: 1) elementarnej kompetencji uczestnika wynikającej z zapoznania się z materiałem zagadnienia;

2) sformułowania własnego stanowiska będącego rezultatem refleksji, namysłu nad problemem; 3) obywatelskiej debaty, w której wszystkie propozycje mają szansę być uargumentowane i przedyskutowane⁴⁷. Ważnym warunkiem prowadzenia deliberacji dotyczącej zagadnień wymagających osądu moralnego jest kompetencja do słuchania innych. Jak zauważyła Karolina M. Cern: Chodzi tutaj o takie słuchanie innych, którzy również posługują się argumentami, iż owocuje to odnoszeniem się do nich właśnie przez pryzmat wysuwanych przez nich argumentów a nie czynników dla dyskusji irrelewantnych. Słuchanie argumentów innych ludzi zakłada bowiem otwartość na nie, a dokładniej gotowość do zmiany własnego stanowiska, sądu czy opinii w sytuacji, gdy inne argumenty, niż nasze będą ważniejsze, słuszniejsze⁴⁸. Jest to więc komunikacyjno-dyskursywne słuchanie. Wbrew pozorom, właśnie zderzenie się z rozmaitymi argumentami uczestnika dyskursu może być wyzwaniem zarówno dla sędziów społecznych, jak i zawodowych. Jak zauważył Georg Lind większość ludzi ma problem z wysłuchaniem racji oponenta, zaś dodatkowa ocena przytoczonych przezeń argumentów jawi im się jako niewykonalna. Autor powołując się na miarodajne wyniki badań psychologicznych wskazał, że większość ludzi dąży do zasymilowania argumentów zgodnych z własnym stanowiskiem⁴⁹. Ponadto wydawanie sądów moralnych powinno być oparte na nieustanie rozwijanej kompetencji sędziego, a nie na emocjach, intuicjach czy uprzedzeniach bądź tzw. zdrowym rozsądku. Wymierzanie sprawiedliwości, czemu służy wydawanie sądów moralnych wymaga praxis. Zauważał to już Gustav Radbruch, co obrazuje następujący passus: Spośród wszystkich cnót sprawiedliwość najmniej polegać może na intuicji. Nie można jej pozostawić uczuciu i nieuczonemu sumieniu (…). Sprawiedliwość zakłada abstrakcję dwojakiego rodzaju: wymaga ona postawienia się w cudzym położeniu, i właśnie dlatego także potraktowania tego położenia w kategoriach ogólnych. Owo przeniesienie i generalizacja wymagają zaś nie tylko znacznego dystansu do własnych emocji, lecz także zdolności osądu teoretycznego (zakładającego poczucie sprawiedliwości obiektywnej (das Gefühl für objektive Gerechtigkeit)). Zdolność taką trudno osiągnąć bez ćwiczeń⁵⁰. Wydawanie sądów moralnych wymaga zatem pewnych umiejętności, które określa się mianem kompetencji moralnej. Kompetencja moralna to zdolność do podejmowania decyzji i wydawania sądów, które są moralne (tzn. oparte na pryncypiach wewnętrznych

oraz zgodne z tymi sądami⁵¹). Kompetencja sądzenia moralnego obejmuje jednak więcej, aniżeli indywidualną zdolność refleksji. Należy do niej bowiem również zdolność dyskursu moralnego⁵². Moralna kompetencja może być użyteczna w różnych sferach życia⁵³. Mogą one być z powodzeniem rozwijane zarówno przez sędziego społecznego, jak i zawodowego.

Obywatel demokratyczny, jak zauważył G. Lind, powinien być zdolny do zaakceptowania i operowania argumentami jako środkami rozwiązywania konfliktów, operowania powszechnie zaakceptowanymi poglądami, orientacjami ewentualnie pryncypiami moralnymi w celu oszacowania argumentów⁵⁴. Ewa Nowak i Georg Lind zauważyli, że: „Uniwersalne zasady moralne, poszczególne prawa i wolności są materią zbyt skomplikowaną, aby można ją było pozostawić naiwnej interpretacji i zastosowaniu przez obywateli demokratycznego państwa. Obywatele potrzebują wyższego rzędu kompetencji sądzenia moralnego i kompetencji dyskursywnych”⁵⁵. Zgodnie z metodami adaptującymi 6 typów orientacji moralnych Lawrence’a Kohlberga (gdzie każde dwa sąsiadujące ze sobą typy reprezentują poziomy: przedkonwencjonalny – oparty na strachu, autorytecie czy konformizmie, konwencjonalny – oparty na regułach społecznych, w tym na prawie oraz postkonwencjonalny – oparty na konsensusie społecznym lub uniwersalnych pryncypiach)⁵⁶ wartość osądu i decyzji może mieć różną jakość moralną wypływającą z jakości uzasadnienia według tych orientacji. Najwyższą wartość będą mieć sądy, decyzje, rozstrzygnięcia mające uzasadnienia postkonwencjonalne, które jednak mogą też uzasadniać (legitymizować) konwencje prawne. Obywatele i profesjonalne podmioty uosabiają tę samą kompetencję zdolną to różnicować i mogą osiągać równie wysoką lub niską kompetencję moralną. Rozwiązanie trudnych problemów orzeczniczych w praktyce sądowej będzie wymagało sięgnięcia po argumentację moralną właśnie z poziomu postkonwencjonalnego. Jak zauważyła Anna Malitowska, według ujęć odwołujących się do Lawrence’a Kohlberga, kompetencja do wydawania sądów moralnych charakteryzuje się tym, że dysponujący nią jest w stanie rozwiązywać dylematy moralne, które są nierozwiązywalne na poziomach wcześniejszych. Jest to możliwe, ponieważ tego rodzaju argumentacja stawia pod znakiem zapytania obowiązujące społecznie normy i wartościowania, przekraczając horyzont świadomości społecznej, treści dyktowane przez zdrowy rozsądek czy konwencje społeczne⁵⁷. Pewnym zagrożeniem dla jakości deliberacji moralnej z udziałem obywateli-sędziów społecznych może być zastępowanie sądów moralnych opartych na zasadach moralnych przyjętych przez autora sądu – uprzedzeniami, stereotypami czy obiegowymi opiniami. Istnieje bowiem niebezpieczeństwo, że miejsce racjonalnych sądów moralnych wydawanych przez sędziów społecznych zajmą emocje, uprzedzenia czy opieranie się na autorytecie. Na problem mylenia emocji czy uprzedzeń żywionych przez członków społeczeństwa z przekonaniami moralnymi zwracał uwagę Ronald Dworkin w pracy Biorąc

prawa poważnie dyskutując z tezami Patricka Devlina. Filozof przedstawiał słabości postaw moralnych społeczeństwa, dyskutując z moralizmem prawa proponowanym przez P. Devlina. Przekonująco wykazał, że to co ma uchodzić za przekonania moralne w istocie jest powtarzaniem cudzych przekonań, a także osobistej reakcji emocjonalnej czy uprzedzeń⁵⁸. Wydaje się, że może temu przeciwdziałać podwyższanie kompetencji moralnej zarówno sędziów społecznych, jak i zawodowych.

Można się zastanawiać, czy sądy moralne sędziów społecznych są w dostatecznym stopniu komunikowalne, zwłaszcza wobec społeczeństwa, czyli mówiąc językiem analitycznej teorii prawa – adresatów kompetencji przysługującej sędziemu społecznemu. Na pewno walorem jest to, że sędzia społeczny ma prawo i obowiązek ujawnić swój głos w toku narady sędziowskiej na równi z innymi sędziami zawodowymi. Karl Popper krytykował – z liberalnego punktu widzenia – opinię publiczną, która z racji swojej anonimowości jest władzą nieponoszącą odpowiedzialności. Może ona stać się w swoich zinstytucjonalizowanych formach władzą despotyczną⁵⁹. Nie ma takich obaw w przypadku stanowiska wyrażonego przez obywatela w toku narady nad treścią orzeczenia. Należy jednakże zauważyć, że sędziowie społeczni są w zasadzie zwolnieni z obowiązku przedstawiania racji swojego rozumowania moralnego wobec adresatów wydanego orzeczenia. Specyfiką sądów moralnych jest ich roszczenie do obiektywnej słuszności. Dokonując oceny moralnej nie tylko wyraża się swoją postawę wobec określonego faktu, ale także implikuje, że istnieją racje uzasadniające takie przeżycie, które są wystarczające do tego, aby sąd ten został uznany przez każdą racjonalną jednostkę⁶⁰. Innymi słowy, tego rodzaju sądy mają roszczenie do powszechnej ważności, co oznacza, że mają dotyczyć nie każdorazowo ocenianego działania, lecz wszystkich do niego podobnych i zgodzić się powinny nań wszystkie inne (wolne od przesądów) osoby wydające sądy⁶¹. Sędziowie społeczni nie mają niestety okazji, aby przekonywać innych obywateli o słuszności wyrażonych sądów moralnych, które legły u podstaw wydanego orzeczenia. Motywowanie wydanego rozstrzygnięcia przez sędziego społecznego należy do wyjątków⁶². Należy zwrócić uwagę, że nawet w przypadku złożenia zdania odrębnego ławnik nie ma obowiązku motywowania swojego stanowiska (art. 114 § 3 k.p.k.)⁶³. Co więcej, z punktu widzenia budowania odpowiedzialności sędziego społecznego za orzeczenie, zwłaszcza przed społeczeństwem, które reprezentuje, wysoce dyskusyjne jest zwolnienie go z obowiązku podpisania orzeczenia (art. 115 § 2 k.p.k.)⁶⁴. Warto zatem rozważyć

rewizję obowiązujących norm prawnych w kierunku wzmocnienia komunikowalności wyników rozumowania moralnego sędziów społecznych.

6. Zakończenie

Istotnym wkładem sędziów społecznych w wyrokowanie jest wydawanie sądów moralnych. Są one konieczne w procesie sądowego stosowania prawa, co obrazują wskazane wyżej przykłady. Potencjał obywateli zdolnych do wydawania racjonalnych sądów moralnych jest argumentem za wzmocnieniem składów orzekających za pomocą ławników.