O normatywnych (abstrakcyjno-generalnych) i sytuacjonistycznych rozumieniach zasad współżycia społecznego

1. Klauzule generalne, występujące w tekstach prawa pozytywnego, rodzą wiele proble-

mów natury teoretycznej i praktycznej. Są to zarówno problemy o charakterze ogólnym, związane z wszelkiego rodzaju klauzulami generalnymi, jak i problemy o daleko mniejszym stopniu ogólności, dotyczące danej tylko klauzuli bądź też klauzul określonego typu czy rodzaju.

Gdy chodzi o wprowadzoną swego czasu do postanowień prawa polskiego klauzulę: „zasady współżycia społecznego”, pewne zagadnienia z nią związane należą od dziesiątków lat do problemów znanych nauce prawa i judykaturze, pewne zaś są problemami nowymi, specyficznymi dla tej tylko klauzuli. Dyskusja zapoczątkowana z chwilą pojawienia się owych „zasad” w ustawodawstwie i z różną intensywnością trwająca aż po dzień dzisiejszy w niektórych kwestiach doprowadziła do wyjaśnienia pewnych problemów, w niektórych zaś kontrowersje wyraźnie rysują się nadal. W artykule niniejszym pragnę zająć się omówieniem jednego z tych właśnie problemów spornych, a mianowicie pewnym aspektem samego rozumienia „zasad współżycia społecznego”. W celu wprowadzenia w meritum zagadnienia najlepiej będzie, jeżeli już na wstępie przedstawione zostaną dwie przeciwstawiane sobie koncepcje, jakie w podjętej tu kwestii znalazły swój wyraz w piśmiennictwie i w orzecznictwie sądowym.

2. Autorzy reprezentujący pierwszą z dwu przeciwstawnych koncepcji akceptują rozu-

mienie zasad współżycia społecznego jako „norm społecznych”¹ i piszą, że „są to [...] normy regulujące zasady zachowania się jednostki”², normy zawierające „wskazania

odnoszące się w szczególności do postawy jednostki wobec pracy, własności społecznej, rodziny, do humanizmu socjalistycznego, wzajemnego stosunku interesów osobistych i społecznych, internacjonalizmu, patriotyzmu”³, że zasady współżycia społecznego to „zespół norm, norm o uzasadnieniu aksjologicznym”⁴, „zespół norm”⁵, które „wchodzą do prawa obowiązującego jako rodzaj swoistej »klauzuli generalnej«”⁶.

Autorzy akceptujący omawiane rozumienie zasad współżycia społecznego podkreślają wyraźnie, że – ich zdaniem – są to „ugruntowane” „reguły postępowania ludzkiego”⁷, „utarte reguły postępowania między ludźmi”, które „wskazują, jak należy postępować”⁸ [wszystkie podkreślenia w tekście pochodzą ode mnie – J.N.]. Jedni autorzy charakteryzują zasady współżycia społecznego w kategoriach „norm”, inni w kategoriach „reguł”. Jest to różnica wyłącznie natury terminologicznej, gdyż obydwie nazwy („norma i „reguła”) używane są w tym samym znaczeniu, a o rygoryzm terminologiczny w ogóle tu nie chodzi. Nader też wielu autorów w omawianym kontekście nazwami „reguła” i „norma” posługuje się zamiennie. Konsekwencją przedstawionego rozumienia zasad współżycia społecznego jako zespołu „norm” bądź „reguł” zachowania są expressis verbis formułowane wymogi, że „sąd winien precyzyjnie formułować zasady współżycia społecznego, na które się powołuje”⁹, że „organ państwa musi [...] zawsze ustalić in concreto zasady współżycia społecznego. Organ stosujący prawo musi więc [...] ustalić treść odpowiednich zasad współżycia społecznego.”¹⁰. Mocno akcentuje się, „by sąd orzekający precyzował wszelkie zasady, na jakie się powołuje”¹¹, by zasady te „konkretyzował”¹², „skoro bowiem art. 5 k.c. odsyła do owych zasad, to [...] obowiązkiem sądu powołującego się na ten przepis jest wskazanie normy moralnej czy innej dyrektywy, na której oparł on swoje rozstrzygnięcie w danej sprawie”¹³. Jest oczywiste, że bardzo nieraz kategorycznie formułowane wymogi, iż sąd w wypadkach powoływania się na zasady współżycia społecznego „winien” bądź nawet „musi” zawsze dokładnie sprecyzować, skonkretyzować czy wskazać poszczególną już normę- -zasadę współżycia i że jest to jego „obowiązkiem”, nie są wymogami narzuconymi przez postanowienia prawa pozytywnego, lecz pochodzą od tych autorów bądź glosatorów, którzy zasady współżycia społecznego rozumieją jako zbiór czy zespół określonych „norm” lub „reguł” postępowania. Ale też i nic w tym chyba dziwnego, że tak kategorycznie nieraz formułowane postulaty wskazywania poszczególnych norm-zasad współżycia bywają zgłaszane. Skoro autorzy ci akceptują rozumienie zasad współżycia społecznego jako zbioru czy zespołu norm bądź reguł zachowania, skoro – w ich rozumieniu – na całokształt zasad współżycia społecznego składają się poszczególne reguły (normy) zachowania, to całkiem naturalne i w pewnym sensie zrozumiałe wydają się

ich żądania, by zawsze wskazywano, która z owych reguł w danym wypadku znalazła zastosowanie bądź też została „naruszona”.

Rozumiejąc zasady współżycia społecznego jako zbiór (zespół) odpowiednich norm zachowania, zajmując też stanowisko, że możliwe jest wskazanie, o którą regułę-zasadę współżycia w poszczególnym przypadku chodzi, łatwo już o krok jeszcze dalszy. Skoro owe zasady są rozumiane jako „utarte” lub „ugruntowane” reguły postępowania, bądź też nawet tylko są one rozumiane jako reguły zachowania zgodnie postulowane na gruncie naczelnych założeń aksjologicznych danej doktryny, skoro można też wskazać – jak się tu przyjmuje – o którą regułę-zasadę współżycia w poszczególnym, indywidualnym przypadku chodzi, tym samym możliwe staje się ich skatalogowanie. Postulat sporządzenia katalogu owych zasad pozostaje w wyraźnym związku z akceptowanym sposobem ich rozumienia. Niektórzy autorzy niekiedy postulują, by opracować taki właśnie katalog zasad¹⁴ albo „katalog podmiotów proklamujących zasady współżycia”¹⁵.

3. Zupełnie odmienne rozumienie zasad współżycia społecznego występuje w drugiej

z wspomnianych na wstępie koncepcji. Rozumienie to znalazło swój typowy wyraz zarówno w niektórych orzeczeniach Sądu Najwyższego z dziedziny prawa pracy, jak i w literaturze prawniczej (głównie z zakresu prawa pracy).

„Zastosowanie zasad współżycia społecznego [...] pozostaje w nierozłącznym związku z całokształtem okoliczności każdej, indywidualnie ocenianej, konkretnej sprawy”, gdyż „wymienione zasady wyznaczają podstawy, granice i kierunek ich zastosowania w wyjątkowych sytuacjach rozstrzyganej sprawy. Nie można więc w oderwaniu od stanu faktycznego danej sprawy formułować ogólnych dyrektyw co do stosowania tych zasad. Mogą one bowiem stanowić podstawę dokonania korektury w ocenie nietypowej sytuacji konkretnej, nie nadającej się do ogólnego abstrakcyjnego unormowania prawnego.”¹⁶. „Nie można bowiem trwale oznaczyć, w oderwaniu od okoliczności danej sprawy, pierwszeństwa dóbr czy wartości chronionych przez stosowanie zasad współżycia społecznego w PRL – przed innymi, w zakresie nie unormowanym konkretnie przepisami prawa.”¹⁷. Chodzi tu o „koncepcję zasad współżycia społecznego jako pojęcia […] zawierającego w sobie całokształt nie dających się wyspecyfikować, kryteriów, które wyznaczają granice, kierunek i podstawy sędziowskiej oceny całokształtu okoliczności danego przypadku”¹⁸. Ewentualna „obiektywizacja mierników, zawartych w  pojęciu zasad współżycia społecznego w PRL, w żadnym razie nie może i nie powinna wyrażać się w próbach formułowania »poszczególnych« zasad współżycia. Takie próby, zmierzające do »uściślenia« i »konkretyzacji« zasad współżycia obracałyby się przeciw intencji ustawodawcy, prowadziłyby bowiem do tego, że zwroty niedookreślone, zawierające odesłanie do zasad współżycia społecznego w PRL, stawałyby się [...] zwrotami »dookreślonymi«, straciłyby swą – zamierzoną przez ustawodawcę – elastyczność i ograniczyłyby, bądź nawet zlikwidowały, pole przeznaczone dla udziału oceny sędziowskiej

w ferowaniu wyroków. Z niedookreślonością zwrotów odsyłających do zasad współżycia społecznego w PRL i z natury rzeczy ogólnym sformułowaniem pojęcia »zasady współżycia społecznego w PRL« trzeba się więc nie tylko pogodzić, ale należy również docenić wartość przepisów zawierających te zwroty.”¹⁹.

Widząc potrzebę wprowadzania klauzul generalnych do tekstów prawa pozytywnego, klauzul „zawierających upoważnienie na rzecz sędziego do dokonywania ocen w sprawach, w których nie można orzec trafnie li tylko w oparciu o literę prawa”²⁰, owe klauzule, z „zasadami współżycia społecznego” włącznie, traktowane są jako „korektura prawa” dokonywana wówczas, gdy prawo „niedomaga na skutek ogólnego sformułowania”²¹. Zasady te mają umożliwiać ocenę, „co w konkretnym przypadku jest słuszne i prawe, co zaś niegodne społecznej aprobaty wyrażonej ustami sędziego”²². Autorom kładącym nacisk „na ścisły związek każdorazowej oceny, dokonywanej w świetle zasad współżycia społecznego, z całokształtem okoliczności rozpatrywanego przypadku” właściwe jest przeświadczenie, „że nie ma w życiu dwóch przypadków jednakowych, zwłaszcza zaś gdy chodzi o przypadki nietypowe, to jest takie, które wymykają się spod oceny dokonywanej wyłącznie w świetle ogólnej normy postępowania wyrażonej w przepisach prawa i wymagają sięgnięcia po kryterium »zasad współżycia społecznego w PRL«”²³. „Aby taki nietypowy przypadek rozstrzygnąć naprawdę sprawiedliwie, trzeba całokształt okoliczności tego przypadku poddać ocenie w świetle sędziowskiego poczucia słuszności, które umówiliśmy się nazwać »zasadami współżycia społecznego w PRL«”, zaś „ocena sędziowska indywidualnego, nietypowego przypadku nie zawiera i nie może zawierać jakichś ogólnych dyrektyw postępowania, jest ona bowiem adresowana tylko do określonych, zindywidualizowanych podmiotów i określonej, zindywidualizowanej, nietypowej sytuacji. W tym sensie oceny sędziowskie, odwołujące się do zasad współżycia, nie mogą służyć do formułowania dyrektyw o charakterze ogólnym, choćby nawet częstotliwość dokonywania takich ocen w jakiejś kategorii spraw była znaczna.”²⁴. Stąd też wyraźny sprzeciw w odniesieniu do postulatów, by sąd, gdy rozstrzyga spór z powołaniem się na zasady współżycia społecznego, „wskazywał, jaką konkretnie zasadę współżycia naruszono, albo jaka konkretnie zasada współżycia powinna być przestrzegana. Są to postulaty chybione, sprzeczne z istotą rzeczy, zmierzają bowiem do konkretyzowania i formalizowania tego, co z natury swej nie powinno być formalizowane i upodabniane do norm prawa pozytywnego z wszystkimi ujemnymi skutkami niedoskonałości najbardziej nawet doskonałych norm.”²⁵. Mniemam, że przytoczone tu wypowiedzi, zaczerpnięte z orzecznictwa sądowego i z opracowań naukowych, są tak jasne, iż nie wymagają żadnych dopowiedzeń. Przedstawiony obecnie sposób rozumienia zasad współżycia społecznego można umownie nazwać rozumieniem wyraźnie sytuacjonistycznym. Sposób rozumienia owych zasad, o którym była mowa uprzednio (w punkcie 2), zasługiwałby zaś na miano rozumienia wyraźnie normatywnego. Występujące między nimi różnice są widoczne aż

nadto. Są to koncepcje krańcowo przeciwstawne. Pomiędzy autorami zajmującymi tak przeciwstawne pozycje toczy się określona polemika²⁶.

4. Występują również koncepcje o charakterze pośrednim, bardziej lub mniej zbliżone

do któregoś z ujęć zajmujących miejsce na dwu przeciwstawnych biegunach. Co więcej, różne publikacje tych samych nawet autorów wykazują pewne wyraźnie widoczne odchylenia od poglądów głoszonych uprzednio. Koncepcji tych ani spraw wiążących się z modyfikacją poglądów tego czy innego autora nie będę tu jednak omawiał, gdyż nie wzbogacają one omawianej problematyki, co nie znaczy, że z jakichś innych punktów widzenia nie zasługują one na uwagę.

5. Co więc o obydwu zreferowanych wyżej, wyraźnie przeciwstawnych rozumieniach,

zasad współżycia społecznego i o występującej tu kontrowersji można by powiedzieć? W omawianym kontekście wielką wagę zyskuje stwierdzenie, że na pytanie, o jakiego to rodzaju normy (reguły) czy oceny chodzi, gdy prawo „odsyła” do zasad współżycia społecznego, od obu „stron” wiodących spór uzyskujemy zgodną odpowiedź, że zasady te – najkrócej już mówiąc – to po prostu moralność, przede wszystkim moralność lub tp. Jak trafnie ujął to jeden z autorów, „filiacja zasad współżycia społecznego z zasadami moralności nie budzi wątpliwości (w tej mierze nie ma sporów)”²⁷ i dlatego właśnie tak zgodnie na to pytanie odpowiadają zarówno zwolennicy sytuacjonistycznego, jak i normatywnego rozumienia omawianych zasad. Bliższa egzemplifikacja tego stwierdzenia wydaje się zupełnie zbędna, gdyż chodzi tu o sprawy powszechnie znane i wielokrotnie omawiane w piśmiennictwie²⁸. To samo odnosi się i do orzecznictwa, które nie raz wprost powoływało się na moralność²⁹, a jeżeli nie, to do wniosku tego prowadzi rekonstrukcja poglądów tam wyrażanych³⁰.

Jest przy tym obojętne, jak jest ujmowana sama już relacja zasad współżycia społecznego do moralności (bądź na odwrót: relacja moralności do zasad współżycia). Jedni piszą wprost, że zasady współżycia społecznego to po prostu „normy (zasady)

moralności w ich zastosowaniu do postępowania ludzi w określonych, konkretnych okolicznościach”³¹. Drudzy stwierdzają, że oceny moralne pozostają w ścisłym czy nawet „najściślejszym związku z zasadami współżycia społecznego”³² i uznają zarazem „teoretyczną możliwość sprowadzenia tych zasad wprost do zasad moralnych”³³. Trzeci traktują zasady współżycia jako „reguły odrębne, ale bardzo ściśle powiązane z pewną grupą reguł moralności”, jako „wynikające z [...] reguł moralności postulaty”³⁴. Inni mówią o zasadach współżycia jako o zespole norm, „norm o uzasadnieniu aksjologicznym”³⁵, podkreślając, że owe wartości naczelne danego systemu aksjologicznego to przede wszystkim, głównie (jeżeli nie jedynie) wartości moralne³⁶. Jeszcze inni przez omawiane zasady rozumieją obyczaje wyrastające na ideowym podłożu moralności i dodają, że w zasadach tych „przejawiają się [...] normy moralności”³⁷, że „zastosowanie do poszczególnych wypadków ogólnej zasady postępowania wymaganej przez moralność [...] przejawia się w tak zwanych regułach socjalistycznego współżycia”³⁸.

Przytoczone wypowiedzi wyraźnie wskazują, że niezależnie od tego, jak ujmowana bywa sama relacja zasad współżycia społecznego do moralności, rzecz cała wprost bądź nieco pośrednio sprowadza się do moralności, że zasady współżycia społecznego to po prostu moralność bądź też moralność jest czynnikiem przesądzającym treść owych zasad współżycia. Dokonane ustalenia w  pełni wystarczają do celów niniejszego opracowania i w związku z tym pomijam wszelkie kwestie, omawiane gdzie indziej, wiążące się z bliższym określeniem relacji zasad współżycia do moralności³⁹.

6. Skoro sprawa przedstawienia się w ten sposób, że zasady współżycia społecznego

to po prostu moralność bądź też moralność jest czynnikiem przesądzającym treść omawianych zasad współżycia, to spór o normatywne czy sytuacjonistyczne rozumienie owych zasad siłą rzeczy sprowadza się do problemu takiego bądź innego rozumienia moralności. I tak też jest w istocie.

Problem rozumienia zasad współżycia nie jest problemem związanym wyłącznie z takimi lub innymi odrębnościami właściwymi jedynie prawu bądź niektórym pojęciom prawnym, gdyż w omawianym wypadku żadna tego rodzaju odrębność w ogóle nie występuje, lecz mamy tu właśnie do czynienia z pewnym przejawem (albo fragmentem) daleko ogólniejszej kwestii, jaką jest rozumienie moralności. Postawieniem przysłowiowej kropki nad „i” jest tu stwierdzenie, że tak odmienne sposoby rozumienia zasad współżycia społecznego są skutkiem przyjęcia czy akceptowania odmiennych rozumień moralności. Jak wiadomo, rozumienie moralności rodzi różnego rodzaju problemy przejawiające się w postaci określonych kontrowersji, odmienności stanowisk, punktów widzenia, sposobów podejścia itp.

Mając na względzie problematykę podjętą w niniejszym opracowaniu doniosłość zyskują dwa rozumienia moralności.

7. Pierwsze z nich bywa określane mianem „etyki norm”⁴⁰, „etyki reguł”⁴¹, „moralności

imperatywnej lub normatywnej”⁴², „doktryny imperatywnej”⁴³, „teorii deontologii reguł moralnych”⁴⁴ czy „pryncypializmu etycznego”⁴⁵.

W koncepcjach tych (posługuję się liczbą mnogą, gdyż omawiane rozumienia wykazują pewne zróżnicowanie) moralność jest rozumiana normatywnie jako pewien zbiór⁴⁶ maksym⁴⁷, imperatywów⁴⁸, reguł⁴⁹, norm⁵⁰, bądź zasad⁵¹ postępowania, formułowanych w postaci określonych wypowiedzi powinnościowych⁵² bądź też w postaci wypowiedzi, które bez zmiany ich zakresu zastosowania i treści normowania można stosunkowo łatwo przeformułować i nadać im taką postać. W dokonywanych charakterystykach podkreśla się, że moralność jest tu rozumiana jako moralność obowiązków⁵³ nakładanych przez odpowiednie nakazy bądź zakazy postępowania. Wspomniane normy, reguły, maksymy czy zasady moralne są rozumiane jako nakazy lub zakazy o cechach ogólności i abstrakcyjności⁵⁴. Znaczy to, że w pewnych sytuacjach zawsze należy postępować w pewien sposób, narzucony i wyznaczony przez normę moralną⁵⁵. Ujęcie normatywne słabiej bądź mocniej wiąże się z pewnym rygoryzmem moralnym⁵⁶. Jeżeli zarazem formułowany jest wymóg lub nakaz bezwzględnego i bezwarunkowego stosowania się do owych reguł, norm bądź zasad moralnych, jak znalazło to na przykład swój wyraz w przykładowo zazwyczaj powoływanej w tym kontekście etyce Immanuela Kanta⁵⁷, mamy do czynienia z przypadkiem (lub z przypadkami) pełnego, krańcowego rygoryzmu moralnego. Rygoryzm bardziej albo mniej umiarkowany, rozluźniony występuje wówczas, gdy od nakazu postępowania zgodnego z sztywno sformułowanymi zasadami, regułami lub normami moralnymi w jakimś zakresie dopuszczane są pewne wyjątki.

Może dziać się to tak, że samym normom (regułom, zasadom itp.) moralnym nadaje się sformułowania przewidujące pewne wyjątki (np. zawsze należy czynić to a to, poza okolicznościami A, B, C...)⁵⁸, albo też tak, że w pewnych wypadkach (ale tylko w pewnych) podmiotowi znajdującemu się w sytuacji konfliktowej pozostawiona zostaje możliwość samodzielnej oceny, czy odstępstwo od postanowień normy jest „usprawiedliwione” przez okoliczności czy też nie⁵⁹. I w jednej, i w drugiej sytuacji przypadki oceniane jako „typowe” objęte są obowiązkiem postępowania zgodnego z normą, zaś w przypadkach „nietypowych” usprawiedliwienie znajdują zachowania odmienne od wyznaczonego przez normę. Normy moralne, wyjąwszy pewne liczniejsze bądź mniej liczne sytuacje oceniane jako nietypowe, oczywiście nadal pełnią tu funkcję wyznaczników sposobu postępowania i kryterium oceny zachowania podmiotów⁶⁰. Z normami tymi wiązany jest wymóg ich przestrzegania, a zachowania zgodne z nimi zyskują aprobatę moralną. I tutaj występuje określony rygoryzm, ale nie jest to już rygoryzm bezwzględny, ponieważ nie obejmuje on przypadków „nietypowych”, w ten czy w inny sposób wyłączonych z zakresu zastosowania danej normy. Ogólnie można powiedzieć, że póki jakaś norma jest uznawana za normę obowiązującą, póty wiązany jest z nią rygor (wymóg) przestrzegania jej postanowień, rygor zrelatywizowany przynajmniej do zakresu przypadków ocenianych jako dla danej normy „typowe”. Niezależnie jednak od tego, czy w tych lub innych koncepcjach rygoryzm dotyczący przestrzegania norm moralnych osiąga swą pełnię, czy też występuje on w wersji w jakiś sposób ograniczonej bądź złagodzonej, i w jednym, i w drugim przypadku mamy do czynienia z moralnością rozumianą normatywnie jako zbiór norm, reguł, maksym bądź zasad postępowania o cechach generalności i abstrakcyjności. Charakterystyki moralności jako zbioru „norm”, „reguł”, „maksym”, „imperatywów” bądź „zasad” postępowania nie kryją w sobie żadnych różnic merytorycznych, ponieważ wszystkie te określenia z reguły są używane zamiennie, a urozmaicona jest jedynie terminologia, sam sposób mówienia. Niektórzy autorzy dopatrują się jednak pewnych różnic między „zasadami” moralnymi a poszczególnymi już „normami” czy „regułami”. „Zasady” moralne są wówczas rozumiane jako maksymy lub reguły naczelne, fundamentalne, będące podstawą pozostałych reguł moralnych⁶¹. „Przez »zasady« rozumiem takie dyrektywy etyczne – pisze jeden z autorów – które stoją »na czele« systemu etycznego, są do innych dyrektyw już niesprowadzalne. Przez »normy« natomiast rozumiem takie dyrektywy etyczne, które w celu swego usprawiedliwienia odwołują się do zasad (zasady) systemu etycznego.”⁶². Rozróżnienie „zasad” moralnych i „zwykłych” norm moralnych, jeżeli „zasady” te są rozumiane w przedstawiony sposób, żadnego elementu tak rozumianej hierarchii norm nie pozbawia cech normatywności, gdyż wspomniane „zasady” i w tym wypadku są rozumiane jako pewne dyrektywy postępowania, a mianowicie jako naczelne normy moralne⁶³. Warto może przypomnieć, że normatywne pojmowanie moralności, występujące pod nazwami etyki reguł, norm itp., dopiero w XIX wieku wysunęło się na plan pierwszy, przed inne koncepcje etyki⁶⁴. W żadnym

więc wypadku nie można go traktować jako rozumienia wyłącznie czy jedynie możliwego ani jako jedynie „dopuszczalnego” czy „właściwego”, gdyż równolegle z rozumieniami normatywnymi występowały i nadal współwystępują rozumienia zupełnie odmienne.

8. Przeciwieństwem normatywnych rozumień moralności są jej rozumienia „sytuacjoni-

styczne”, ponieważ taką najczęściej nadaje im się nazwę⁶⁵.

Na gruncie sytuacjonistycznego pojmowania moralności każdy akt wartościowania moralnego, każdy akt wyboru moralnego jest rozumiany jako akt o charakterze moralnie twórczym⁶⁶. Podkreśla się, że są to wybory samodzielne i konkretne⁶⁷. Wspomniana i ważna tu cecha „konkretności” wyboru moralnego rozumiana jest w ten sposób, że rozstrzygnięcia moralne, dokonywane na użytek działań i ocen, są ferowane w sytuacjach wymagających uwzględniania wszystkich odrębnych i specyficznych cech każdego poszczególnego przypadku, a nadto dokonywane są w sytuacji, wobec której dany podmiot staje i w jakiej sam się znajduje⁶⁸. Wybór moralny wymaga wyczerpującego uwzględnienia wszelkich okoliczności wiążących się z danym przypadkiem⁶⁹. Podkreśla się, że w zróżnicowanych, konkretnych sytuacjach, wymagających dokonania wyboru moralnego, jednorazowo i w sposób niepowtarzalny w grę wchodzą określone wartości, określone hierarchie wartości i określone, niepowtarzalne relacje występujące między owymi wartościami⁷⁰. Przywiązując podstawowe znaczenie do: a) uwzględniania właściwości zróżnicowanych przecież sytuacji wyboru moralnego, z jakimi mamy do czynienia w poszczególnych wypadkach, b) uwzględniania w procesie oceny wszelkich odrębnych i szczególnych cech przedmiotu oceny, c) liczenia się z doniosłymi w danej właśnie sytuacji wartościami, ich wzajemną niepowtarzalną relacją oraz ich hierarchią, akcentuje się, że dopiero na tle tak zindywidualizowanego, skomplikowanego przecież konkretnego przypadku możliwy staje się osąd moralny sformułowany w postaci ad usum tego przypadku utworzonej normy konkretno-indywidualnej, co w danym wypadku „jest nakazane, dozwolone lub zakazane”⁷¹. W sytuacjonistycznych rozumieniach moralności jakaś wartość wiązana jest „z refleksyjnością i z podejmowaniem odpowiednich decyzji po wnikliwym rozważeniu alternatyw

– tak, aby wybór wypadł za każdym razem optymalnie w stosunku do specyfiki danej sytuacji lub aby reprezentował najwyższą miarę, na jaką człowieka subiektywnie stać”⁷².

W  klasycznie czystych koncepcjach sytuacjonizmu ocen moralnych ważną rolę odgrywa wyprowadzany wniosek, że procesy oceniania moralnego, procesy wyboru moralnego są tak związane z daną, zindywidualizowaną sytuacją i jej cechami odrębnymi, jej tylko właściwymi, że istnienie jakiegoś „powszechnie ważnego” czy „powszechnie obowiązującego porządku moralnego” (oczywiście odpowiednio nawet zrelatywizowanego), w sensie formułowania, a nawet i prób ustalania takich bądź innych norm czy reguł moralnych o cechach abstrakcyjności i generalności, jest po prostu wykluczone⁷³. Żadna norma moralna, a każda z nich z góry zakłada pewne rozstrzygnięcia, w świetle branych tu pod uwagę czynników, nie może dostarczyć odpowiednich kryteriów w celu dokonania oceny w tak zróżnicowanych sytuacjach. Co najwyżej dopuszcza się tu możliwość uogólnień samych sposobów oceny w sytuacjach tego samego rodzaju⁷⁴, do niczego bowiem nie prowadzi uogólnienie, że w pewnych wypadkach występuje treściowa zbieżność ocen moralnych. Uogólnienie takie niczego dać nie może, ponieważ ze stwierdzenia, że w pewnych sytuacjach, oceny kształtują się zbieżnie (jeżeli rzeczywiście zbieżność taka jest faktem), że kształtują się one tak to a tak, nic przecież nie wynika w kwestii, jak w owych sytuacjach oceniać należy. Tak rozumiana moralność „nie potrzebuje ustanawiać żadnych praw”⁷⁵. Jeżeli zaś w niektórych wersjach sytuacjonizmu moralnego nie neguje się „istnienia” określonych zasad czy maksym moralnych, to zasady te bądź maksymy są rozumiane jako pewien czynnik, który może być pomocą, czasami nawet wielką pomocą w sytuacji rozterki związanej z dokonaniem wyboru moralnego⁷⁶. Nie przypisuje się im jednak „mocy wiążącej”, mocy „ogólnie” czy „powszechnie” wiążącej⁷⁷, gdyż w sytuacjach wyboru moralnego wykazują one jedynie użyteczność ograniczoną⁷⁸ i od dokonania samodzielnego wyboru moralnego nikogo nie zwalniają⁷⁹. Sytuacjonizm ocen moralnych występuje przeciw wszelkiej „dogmatyzacji życia moralnego, rygoryzmowi, sztywnej kodeksowości lekceważącej subtelniejsze różnice między sytuacjami oraz jest opozycją przeciwko pozbawianiu jednostki autonomii w zakresie jej moralnych decyzji”⁸⁰.

9. Mając na uwadze cele niniejszego artykułu mniemam, że podane charakterystyki

normatywnego i sytuacjonistycznego pojmowania moralności w zupełności tu wystarczają. Przeciwstawność omawianych rozumień zarysowała się chyba wystarczająco jasno.

Podejmując próbę jakiegoś ogólniejszego spojrzenia na obydwa przedstawione sposoby pojmowania moralności nie można nie odwołać się do pewnych ustaleń znanych nauce o moralności i w nauce tej uznanych.

Otóż faktem jest, że zjawiska obejmowane mianem moralności spójnej całości nie tworzą⁸¹ i że nie ma jednego, zgodnie choćby tylko akceptowanego rozumienia moralności. Ponadto zaś samo „wyznaczenie granic pojęciu moralności jest już sprawą moralną”⁸², jest sprawą zależną od odpowiednich ocen, a więc empirycznie nierozstrzygalną. „Wielotorowość w samej problematyce moralnej”⁸³ obejmuje – jak sądzę – nie tylko kwestie już wymienione, ale także i sprawy dotyczące różnych możliwych sposobów rozumienia moralności. Jedni pojmują i ujmują ją w kategoriach określonych cnót, inni – obowiązków, wielu rozumie ją heteronomicznie, wielu zaś – autonomicznie, itd. Są też m.in. tacy, którzy rozumieją i ujmują ją normatywnie, oraz tacy, którzy rozumieją ją sytuacjonistycznie. Obydwa ostatnie rozumienia (normatywne i sytuacjonistyczne) stanowiły właśnie przedmiot osobnego zainteresowania. Jeżeli samo „wyznaczenie granic pojęciu moralności jest już sprawą moralną, tak jak wybór sędziów dla rozstrzygnięcia jakiegoś sporu moralnego jest już moralnym akcesem”⁸⁴, a dodam, że ustalenia ujętego tu w cudzysłowy nie kwestionuje nikt, mniemam, że sam sposób rozumienia moralności (normatywny bądź sytuacjonistyczny, o co właśnie chodzi w tym artykule) również jest sprawą moralną, również jest już określonym moralnym akcesem. W konsekwencji zaś sporom o normatywne czy sytuacjonistyczne rozumienie moralności nie przysługuje walor rozstrzygalności empirycznej⁸⁵.

10. Przejdę obecnie do wskazania określonych wniosków, jakie płyną z dotychczasowych

rozważań. Dodam zaś, że są to wnioski wyraźnie jednoznaczne.

A. Przede wszystkim należy wskazać na: a) całkowitą identyczność charakterystyk moralności rozumianej normatywnie i normatywnie rozumianych zasad współżycia społecznego oraz b) całkowitą identyczność charakterystyk moralności rozumianej sytuacjonistycznie i sytuacjonistycznie rozumianych zasad współżycia społecznego. Identyczność ta odnosi się oczywiście zarówno do krańcowych, jak i bardziej umiarkowanych wersji rozumień normatywnych i sytuacjonistycznych.

Nic w tym zresztą dziwnego, skoro zasady współżycia społecznego to po prostu moralność (ethos) bądź też w ten czy w inny sposób do moralności one się sprowadzają (por. wyżej pkt 5). B. Odmienność rozumienia zasad współżycia społecznego jest skutkiem z reguły nieuświadamianego uznania i akceptowania odmiennych rozumień moralności. C. Ponieważ uznanie i akceptacja tego lub innego sposobu pojmowania moralności jest już określonym akcesem moralnym, tym samym i przyjęty sposób rozumienia zasad współżycia społecznego (normatywny albo sytuacjonistyczny) do takiego właśnie, z reguły nieuświadamianego, akcesu moralnego się sprowadza. D. Ponieważ akceptacja normatywnego lub sytuacjonistycznego rozumienia zasad współżycia społecznego jest określonym moralnym akcesem, obydwa te rozumienia (sytuacjonistyczne i normatywne) są na równi „uprawnione” i żadne z nich nie znajduje się w sytuacji ani gorszej, ani lepszej. Ze względu na wszystko

tu przesądzający element akcesu moralnego spory między adherentami normatywnego i sytuacjonistycznego rozumienia owych zasad w ogóle nie są sporami rzeczowymi. Są to spory empirycznie nierozstrzygalne. Dziwić nawet musi, że problem jest traktowany tak, jak gdyby chodziło na przykład o rzeczowy spór „o obroty ciał niebieskich”. E. Tylko ten, kto sam założy, że zasady współżycia społecznego są określonymi normami czy regułami, może domagać się, by sąd w każdym wypadku „imiennie” wskazywał owe zasady oraz może twierdzić (przy przyjęciu jakichś nieujawnionych, dodatkowych jeszcze założeń), że sąd ma „obowiązek” wskazywania odnośnych zasad. Tyle tylko, że założenie to jest kwestią odpowiedniego akcesu moralnego i równie dobrze może ono zostać przyjęte, jak i kompletnie odrzucone. Jedni właśnie je przyjmują, inni odrzucają. F. Tylko ten, kto ujawnia akces na rzecz sytuacjonistycznego rozumienia moralności i zasad współżycia społecznego będzie wskazywał na niemożność formułowania, z powodów przedstawionych w pkt. 3 i 8, jakichkolwiek reguł czy norm. „Zasady” współżycia społecznego będzie rozumiał zaś jako ogólne czy bardzo ogólne kryteria, które nie uchylają potrzeby dokonywania wszechstronnej i najwnikliwszej oceny danego przypadku i nie zwalniają od obowiązku dokonania najtrafniejszego i najsłuszniejszego wyboru moralnego na tle całokształtu okoliczności rozstrzyganego przypadku⁸⁶. I tutaj, oczywiście, wszystko jest kwestią określonego akcesu moralnego, a wchodzące w grę założenia mogą zostać przyjęte bądź odrzucone. Jedni właśnie je przyjmują, inni odrzucają. G. „Zasady współżycia społecznego” to zwrot języka prawnego. Zdajmy więc sobie sprawę z tego, że zwrot ten nie może być rozumiany tylko w jeden, jedyny sposób. Równie możliwe i zasadne jest normatywne rozumienie tych zasad jako zbioru odpowiednich abstrakcyjno-generalnych norm czy reguł zachowania, jak i rozumienie sytuacjonistyczne, kiedy to omawiane „zasady” są pojmowane jako ogólne lub bardzo ogólne kryteria oceny nie uchylające obowiązku dokonywania jak najtrafniejszego wyboru moralnego na gruncie wszelkich okoliczności i odrębności danego przypadku (por. pkt 8). Dla jasności: nic też nie wyłącza możliwości rozumienia zasad współżycia społecznego w taki sposób, w jaki rozumiane są np. „zasady” czy „względy słuszności”⁸⁷.

11. Ze sprawą normatywnego i sytuacjonistycznego (nienormatywnego) rozumienia

zasad współżycia społecznego wiąże się wiele problemów dotychczas nie omawianych. Wypadnie zająć się nimi w dalszych już publikacjach.