Archiwum Filozofii Prawa
i Filozofii Społecznej Journal of the Polish Section of IVR ISSN 2082-3304 Logo Polskiej Sekcji IVR Polska Sekcja IVR ↗

Artykuł naukowy

Problem autonomii prawa w świetle hylemorficznej teorii J.B. Paszukanisa

Autorzy artykułu
  1. Rafał Mańko

The Question of the Autonomy of Law in the Light of E.B. Pašukanis’s Hylomorphic Theory

Archiwum Filozofii Prawa i Filozofii Społecznej, nr 4(41)/2024, s. 91-103

DOI 10.36280/afpifs.2024.4.91 ↗
Numer
nr 4(41)/2024
Strony
91-103
Opublikowano
Język tekstu
polski

polski

Abstrakt

Celem artykułu jest zbadanie stanowiska Jewgienija B. Paszukanisa odnośnie problemu autonomii prawa. Materiałem źródłowym do badań jest monografia J.B. Paszukanisa pt. Ogólna teoria prawa i marksizm (1924), w której zawarł on zręby swojej hylemorficznej teorii prawa, określanej też jako materialistyczna bądź realistyczna. Artykuł rozpoczyna się od rekonstrukcji podstawowych założeń hylemorficznej teorii prawa J.B. Paszukanisa, a następnie przechodzi do kluczowej w jego ujęciu problematyki genezy formy prawnej. W świetle przeprowadzonej analizy, artykuł wykazuje, że istotą prawa w ujęciu J.B. Paszukanisa jest to, iż jest ono formą kształtującą i umożliwiającą stosunki wymiany ekonomicznej, które stanowią jego właściwą materię. Na tym tle artykuł podejmuje problematykę autonomii prawa, wskazując, że należy ją w pracy rozpatrywać w dwóch wymiarach – wewnętrznej autonomii prawa, tj. autonomii prawa względem jego treści, oraz zewnętrznej autonomii prawa, tj. autonomii prawa względem państwa, polityki i ideologii. Gdy idzie o wewnętrzną autonomię prawa, w artykule wskazano, iż relacje formy prawa do jego materii mają – w ujęciu J.B. Paszukanisa – charakter dialektyczny, co skutkuje odrzuceniem przez niego Marksowskiej koncepcji prawa jako „nadbudowy” odzwierciedlającej relacje ekonomiczne w „bazie”. Gdy idzie o zewnętrzną autonomię prawa, Paszukanis zdecydowanie opowiada się po stronie twardej ontologii prawa, opartej o jego hylemorficzną substancję (złożenie materii aktów wymiany i jej formy prawnej), co czyni prawo pierwotnym wobec państwa i polityki oraz istotowo odrębnym względem ideologii. Nie wyklucza to oczywiście ideologiczności prawa, ale – znów wbrew marksistom – Paszukanis nie dopuszcza uznania prawa za zjawisko co do swej istoty ideologiczne.

Słowa kluczowe

  • autonomia prawa
  • ideologia
  • hylemorfizm
  • juryscentryzm
  • forma prawa
  • forma prawna
  • Paszukanis

angielski

Abstract

The purpose of this article is to examine the position of Evgeny B. Pašukanis regarding the problem of autonomy of law. The source material for the research is his monograph entitled The General Theory of Law and Marxism (1924), in which he laid down the framework of his hylomorphic theory of law, also described as materialist or realist. The article begins with a reconstruction of the basic assumptions of Pašukanis’s hylomorphic theory of law and then moves on to the key issue of his views on the genesis of juridical form. In the light of the analysis, the article shows that the essence of law in J Pašukanis’s view is that it is a form that shapes and makes possible the relations of economic exchange that constitute its proper matter. Against this background, the article addresses the issue of the autonomy of law, indicating that it should be considered in two dimensions: the internal autonomy of law, i.e. the autonomy of juridical form in relation to its content, and the external autonomy of law, i.e. the autonomy of law in relation to the state, politics and ideology. When it comes to the internal autonomy of law, the paper points out that the relationship of the form of law to its matter is – in Pašukanis’s view – of a dialectical nature, which results in his rejection of Marx’s conception of law as a ‘superstructure’ reflecting economic relations in the ‘base.’ When it comes to the external autonomy of law, Pašukanis is firmly on the side of a hard ontology of law, based on its hylemorphic substance (the composite of the matter of acts of exchange and its legal form), which makes law primary vis-à-vis the state and politics and essentially distinct from ideology. This does not, of course, exclude the ideological nature of law, but – again contrary to Marxists – Pašukanis does not allow for the recognition of law as an essentially ideological phenomenon.

Keywords

  • autonomy of law
  • ideology
  • hylomorphism
  • juriscentrism
  • juridical form
  • legal form
  • Pašukanis
Pełny tekst PDF Jak cytować

Bibliografia

48 pozycji bibliograficznych

Literatura

  1. Amselek, P. (1964). Methode phénoménologique et théorie du droit. Paris: Librairie générale de droit et de jurisprudence.

  2. Arndt, A. (2021). Rechtsform gleich Warenform? Zur Methode in Paschukanis’ Allgemeine Rechtslehre und Marx ismus. Berlin: Bertz+Fischer.

  3. Bilharinho Naves, M. (2000). Marxismo e direito. Um estudio sobre Pachukanis. São Paulo: Boitempo Editorial.

  4. Bosiacki, A. (2012). Utopia. Władza. Prawo. Doktryna i koncepcje prawne bolszewickiej Rosji 1917–1921. Warszawa: Liber. Wyd. 2.

  5. Chia, E. (2025). On the ‘Relative’ Autonomy of the Modern Form of Law: From Marx and Engels to Althusser. W: Legal Form and the End of Law: Pashukan is’s Legacy. Abingdon -New York: Routledge (w druku). Red. C. Cercel, G.G. Fusco, P. Tacik.

  6. Cywiński, Z. (1987). Społeczno -ekonomiczna interpretacja prawa karnego J.B. Paszukanisa. Uwagi wstępne Nowe Prawo 4, 78-91.

  7. Fusco, G.G. (2025). Legal Subjectivity and Abstraction: Tracing the Past of the Legal Form. W: Legal Form: Pashukanis and the Marxist Critique of the Law, 125-144. Abingdon-New York: Routledge. Red. G.G. Fusco, P. Tacik, C. Cercel

  8. Gromski, W. (2000). Autonomia i instrumentalny charakter prawa. Wrocław: Kolonia Limited.

  9. Harms, A. (2009). Warenform und Rechtsform. Zur Rechtstheorie von Eugen Paschukanis. Freiburg: ça ira Verlag.

  10. Head, M. (2008). Evgeny Pashukanis: A Critical Reappraisal. Abingdon- New York: Routledge.

  11. Hegel, G.W.F. (1969). Zasady filozofii prawa. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe. Przeł. A. Landman.

  12. Hegel, G.W.F. (2011). Nauka logiki, t. II. Warszawa: Państwoe Wydawnictwo Naukowe. Przeł. A. Landman.

  13. Kojève, A. (1981). Esquisse d’une phénoménologie du droit: Exposé provisoire. Paris: Gallimard.

  14. Koons, R.C. (2017). The ontological and epistemological superiority of hylomorphism. Synthese, 198, 885-903.

  15. Korsch, K. (2002). Appendix: An Assessment. W: E.B. Pashukanis, The General Theory of Law & Marxism. New Brunswick: Transactio n Publishers. Przeł. B. Einhorn.

  16. Kozak, A. (1988). Poglądy Jewgenija B. Paszukanisa na istotę prawa. Przegląd Prawa i Administracji 24, 5-17.

  17. Kozak, A. (2002). Granice prawniczej władzy dyskrecjonalnej. Wrocław: Kolonia Limited.

  18. Kozak, A. (2011). Myślenie analityczne w nauce prawa i praktyce prawniczej. Wrocław: Wydawnictwo Uniwerstytetu Wrocławskiego. Red. M. Pichlak.

  19. Kozak, A. (2012). Próba autorekonstrkucji drogi badawczej, czyli Artur Kozak o własnym dorobku. Oprac. M. Pichlak. W: Profesjonalna kultura prawnicza, 185-211. Warszawa: Scholar. Red. M. Pichlak.

  20. Krąpiec, M. (1968). Materia i forma. Ich różne rozmuienie w historii filozofii. Roczniki Filozoficzne, 16,1 55-65.

  21. Kuryłowicz, M. (2008). Symbol prawa ludzkiego. Szkice o prawie rzymskim w utworach Louisa Aragona i Mieczysława Jastruna. Lublin: Wydawnictwo UMCS.

  22. Mańko, R. (2025). Pašukanis on Ideology and the Juridical (A Note on the General Theory of Law and Marxism). W: Legal Form: Pashukanis and the Marxist Critique of the Law, 76 -102. Abingdon -New York: Routledge. Red. G.G. Fusco, P. Tacik, C. Cercel.

  23. Marks, K. (2005). Przyczynek do krytyki ekonomii politycznej. Przedmowa. Warszawa: Studenckie Koło Filozofii Marksistowskiej UW.

  24. Marks, K., Engels F. (1975). Ideologia niemiecka. W: K. Marks, F. Engels, Dzieła, t. 3, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.

  25. Mażewski, L. (2020). Problem obumarcia państwa w myśli twórców marksizmu a istnienie państwa sowieckiego. Kilka uwag o powstaniu klasy panującej w socjalizmie. Z Dziejów Prawa 13: 215-223.

  26. McLoughlin, D. (2025). Exchange or Production? Poulantzas on Legal Form and Pashukanis. W: Legal Form: Pashukanis and the Marxist Critique of the Law, 145-168. Abingdon-New York: Routledge. Red. G.G. Fusco, P. Tacik, C. Cercel Melkevik, B. Marxisme et philosophie du droit. Le cas Pasukanis. Paris: Buenos Books.

  27. Miéville, C. (2005). Between Equal Rights: A Marxist Theory of International Law. Leiden-Boston: Brill.

  28. Mohyluk, M. (2010). Teoria prawa radzieckiego w poglądach wybranych prawników II Rzeczypospolitej. Miscellanea Historico-Iuridica 9, 67- 81.

  29. Obermayr, L.L. (2022). Die Kritik der marxistischen Rechtstheorie: Zur Paschukanis’ Begriff der Rechtsform. Weilers wirst: Velbrück Wissenschaft.

  30. Passinsky, A. (2021). Norm and Object: A Normative Hylomorphic Theory of Social Objects. Philosophers’ Imprint, 5, 1-21.

  31. Paszukanis, J.B. (1985). Ogólna teoria prawa i marksizm. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe. Przeł. L. Lisiakiewicz.

  32. Pichlak, M. (2012a). Aporie teorie, paradoksy praktyki. O wewnętrznych napięciach w obrębie juryscentryzmu. W: Profesjonalna kultura prawnicza, 59-74. Warszawa: Scholar. Red. M. Pichlak.

  33. Pichlak, M. (2012b). Wykaz publikacji naukowych Ar tura Kozaka. W: Profesjonalna kultura prawnicza, 212 -216. Warszawa: Scholar. Red. M. Pichlak.

  34. Pichlak, M. (2014). Artura Kozaka cierpliwość wobec prawa. Filozofia Publiczna i Edukacja Demokratyczna 3(1), 226-242.

  35. Rundstein, S. (2023). Idea prawa. Wybór pism. Kraków: Ośrodek Myśli Politycznej. Red. M. Marszał, P. Szymaniec.

  36. Schiavone, A. (2012). The Invention of Law in the West. Cambridge MA - London: Belknap Press. Przeł. J. Carden, A. Shugaar.

  37. Schimmenti, G. (2023). Marx’s Dissertation in Light of the Value -Form. Historical Materialism, 31(4), 206-230.

  38. Sharlet, R. (1968). Pashukanis and the Commodity Exchange Theory of Law, 1924–1930: A Study in Soviet Marxi st Legal Thought. Niepubl. rozprawa doktorska, Indiana University.

  39. Simpson, W.M.R. (2023). Hylomorphism. Cambridge: Cambridge University Press.

  40. Smith, J.E.H. (2002). Leibniz’s Hylomorphic Monad. History of Philosophy Quarterly, 19(1), 21-42.

  41. Sohn-Rethel, A. (2020). Intellectual and Manual Labour: A Critique of Epistemology. Leiden-Boston: Brill. Przeł. M. Sohn-Rethel. Staśkiewicz, W.

  42. Staśkiewicz, W. (1982). Koncepcja prawa J.B. Paszukanisa – dylematy teorii i praktyki. Państwo i Prawo 8, 41-53.

  43. Sypnowich, C. (1987). The ‘Withering Away’ of Law. Studies in Soviet Thought 4, 305-332.

  44. Von Arx, S. (1997). An Examination of E.B. Pashukanis’s, General Theory of Law and Marxism. Niepubl. rozpr. doktorska, State University of New York.

  45. Wilén, C. (2023). Why Pash ukanis was right: Abstraction and form in The General Theory of Law and Marxism. Capital & Class, 1-23.

  46. Wołodkiewicz, W. (1997). Czy prawo rzymskie przestało istnieć?, Palestra 11-12, 70-74.

  47. Wyszyński, A.J. (1952 ). Zagadnienia teorii państwa i prawa. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.

  48. Zmierczak, M. (2009). Jewgienij Bronisławowicz Paszukanis i jego marksistowska teoria prawa — kilka refleksji krytycznych. Z Dziejów Prawa 20, 587-593.

Informacje o publikacji

Autor i afiliacja

Rafał Mańko

Central European University, Democracy Institute (Budapeszt, Węgry)

Dane wydania

Numer nr 4(41)/2024

Strony
91-103
Opublikowano
DostępOtwarty LicencjaCC BY 4.0 ↗

Jak cytować

Opis bibliograficzny i zweryfikowane formaty eksportowe.

Format AFPiFS

R. Mańko, Problem autonomii prawa w świetle hylemorficznej teorii J.B. Paszukanisa, „Archiwum Filozofii Prawa i Filozofii Społecznej” nr 4(41)/2024, s. 91–103, DOI: 10.36280/afpifs.2024.4.91

Eksportuj dane cytowania