Legal and Political Positivism – Uberto Scarpelli’s Concept

1. Wprowadzenie

Włoska myśl prawnicza XIX i XX w. nie miała samorodnego charakteru, pozostawała bowiem pod wpływem prądów intelektualnych dominujących w ówczesnej Europie. Jednak pozwoliła ona ukształtować się wielu oryginalnym koncepcjom w teorii i filo- zofii prawa. Włochy, wcześniej – przez wieki podzielone na wiele różnych organizmów politycznych – od czasu wcielenia w życie idei risorgimento i zjednoczenia w latach 1859–1870 w jedno państwo, poszukiwały swej nowej tożsamości w szybko zmieniają- cym się otoczeniu społeczno-ekonomicznym. Z jednej strony towarzyszyła temu duma z dokonań starożytnych przodków, a z drugiej troska o stworzenie trwałych podwalin prawno-ustrojowych państwa włoskiego. W nauce prawa ścierały się ze sobą nurty tra- dycjonalistyczne (np. koncepcja prawa naturalnego Antoniego Rosminiego) oraz nurty modernistyczne (np. koncepcje pozytywistyczno-prawne nawiązujące m.in. do poglądów Roberta Ardigò). Jednocześnie pojawiły się nurty krytyczne (np. neokantyzm, neohe- glizm), stanowiące niejako trzecią drogę poszukiwań. Niewątpliwie myśl prawnicza na terenie Italii miała swój specyficzny koloryt, akcentowała bowiem wymiar historyczny fenomenu prawa.

Pozytywizm pojawił się tam – w porównaniu do Francji, Niemiec oraz Wielkiej Brytanii – stosunkowo późno (na przełomie lat 50. i 60 XIX w.), co było związane z trudną sytuacją społeczno-gospodarczą oraz wolniejszym tempem modernizacji. Włoska filozofia pozytywistyczna miała początkowo charakter eklektyczny, korzystając z dorobku Herberta Spencera i w mniejszym stopniu Auguste’a Comte’a2. Czołową postacią jej pierwszej fazy rozwoju był Roberto Ardigò, były ksiądz oraz profesor his- torii filozofii na Uniwersytecie w Padwie. Jego idee stały się inspiracją do powstania pozytywizmu ewolucyjnego (np. Raffaele Schiattarella, Salvatore Fragapane), opartego na założeniu, że wszystkie społeczeństwa ludzkie kształtują się zasadniczo w podobny sposób w danym czasie, zgodnie z ogólnymi prawami ewolucji.

Aplikacji pozytywizmu na gruncie nauk prawnych dokonali m.in. Giuseppe Carle i Luigi Miraglia, odwołując się do historiozofii myśliciela Oświecenia Giambattisty Vica. Niektórzy uczeni (np. Icilio Vanni), reprezentując również stanowisko pozytywistyczne, wyrażali poglądy krytyczne, poszukując alternatywnych koncepcji w stosunku do dotych- czasowej metody ewolucyjnej3.

Na przełomie XIX i XX w. nastąpił kryzys pozytywizmu w Italii, czemu towarzyszyło pojawienie się nowych kierunków. Przy czym do najbardziej wpływowych stanowisk filo- zoficznych, które sytuowały się w opozycji do dotychczas panującego pozytywizmu, były neokantyzm (np. Giorgio Del Vecchio) i neoheglizm (np. Benedetto Croce, Giovanni Gentile).

Po II Wojnie Światowej doszło do istotnych zmian we włoskim życiu intelektualnym, co doprowadziło do kontestacji dotychczas dominującej filozofii idealizmu, łączonej z reżimem faszystowskim. Wtedy miało miejsce tzw. „drugie odrodzenie” prawa natu- ralnego, będące przedmiotem szczególnego zainteresowania przedstawicieli myśli kato- lickiej. Równolegle, zaczął się krystalizować ruch intelektualny zmierzający do podjęcia refleksji nad myślą klasycznego pozytywizmu prawniczego. Ważną rolę odegrał wów- czas m.in. Uberto Scarpelli, uczeń Gioela Solariego, wyrażający stanowisko krytyczne wobec dotychczasowych badań nad prawem. Przypisywał ów fenomen, jakim jest prawo, do sfery praxis, utożsamiając je z aspektem techniki politycznej, zaś sam pozytywizm miał być immanentnie związany z ukształtowaniem i rozwojem organizacji politycznej właściwej dla formy nowoczesnego państwa. Celem niniejszego artykułu jest analiza oryginalnej koncepcji pozytywizmu prawno-politycznego Uberta Scarpelliego w kon- tekście szerszej problematyki autonomii prawa.

2. Debata dotycząca pozytywizmu prawniczego w powojennych Włoszech

Wraz z końcem wojny filozofia idealistyczna, która wiodła prym w okresie rządów Benito Mussoliniego, popadła w kryzys, co doprowadziło do jej podziału na dwa główne nurty, obejmujące odpowiednio: myśl marksistowską oraz spirytualistyczną. Oprócz tego, bardziej wyrazistą reakcją na idealizm było ukształtowanie się świeckiego, racjo- nalistycznie ukierunkowanego nurtu myślenia, określanego mianem neo-oświecenia (neo-illuminismo).

Począwszy od lat 50. XX w. podejmowano wysiłek reinterpretacji podstawowych założeń pozytywizmu prawniczego, w nowych demokratycznych warunkach politycz- nych. Swoistym manifestem programowym tego nurtu był esej Norberta Bobbia Scienza del diritto e analisi del linguaggioz 1950 r., poświęcony nauce prawa i analizie lingwi- stycznej4.

Ówczesna filozofia analityczna czerpała obficie z normatywizmu Hansa Kelsena, adaptując na własne potrzeby podstawowe założenia tej koncepcji. W początkowym okresie swojej pracy naukowej, inspirując się koncepcją H. Kelsena, N. Bobbio ograni- czał zadanie nauki prawa wyłącznie do badania powinności prawnej, czyli norm praw- nych. W jego przekonaniu należało uczynić przedmiotem analizy podstawowe pojęcia prawne oraz strukturę związków logicznych między elementami systemu prawa. Normy prawne nie mają szczególnych cech, które są wyłącznie im właściwe, zaś o normie

prawnej można zasadnie mówić wtedy, gdy należy do systemu prawnego. Normy nie powinny podlegać wartościowaniu, zatem w badaniach nad prawem nie jest potrzebne odwoływanie się do moralności, socjologii czy ekonomii5.

W tym samym czasie również Uberto Scarpelli podjął kroki zmierzające do aplika- cji metody filozofii analitycznej w studiach nad prawem. Jego szczególną zasługą było przybliżenie nauce włoskiej najnowszych trendów anglosaskiej filozofii prawa, zwłaszcza filozofii języka. W swych poszukiwaniach naukowych było mu bliżej do anglosaskiej filo- zofii analitycznej niż pozytywizmu logicznego Koła Wiedeńskiego, duże znaczenie miały prace Herberta L.A. Harta i Richarda M. Hare’a6.W badaniach nad normami prawnymi szkoła analityczna uwypukliła podstawową rolę języka jako systemu znaków używanych w codziennej komunikacji. Ze wskazanego okresu pochodzą takie prace naukowe wło- skiego uczonego, jak Il problema della definizione e ilconcetto di diritto (1955), Contributo alla semantica del linguaggio normativo (1959)7.Tę drugą uznaje się za najbardziej syste- matyczną, wczesną pracę włoskiej szkoły analitycznej, w której to przedstawiono empi- ryczną teorię definicji pojęć prawnych. Definicje pozwalają określić znaczenie wyrażeń językowych, stanowią reguły oparte na korelacji językowych elementów pierwotnych z podstawowymi danymi doświadczenia8.

Przełomowe znaczenie w powojennej refleksji we Włoszech na temat pozytywizmu prawniczego miała międzynarodowa konferencja naukowa w Bellagio we wrześniu 1960 r. Dobór gości uczestniczących w spotkaniu pozwolił podkreślić pewne subtelne różnice między dwoma kierunkami interpretacyjnymi filozofii prawa – włoską i anglo- saską. Debata została podzielona na trzy części. W pierwszej kolejności podjęto próbę scharakteryzowania, co oznacza pojęcie pozytywizmu prawniczego. Następnie poru- szono kwestię historycznego rozwoju pozytywizmu prawniczego, aby na koniec wyjaśnić pojęcia techniczne właściwe dla koncepcji pozytywistycznych9.

Podczas dyskusji ujawniły się różnice dotyczące sposobu rozumienia pozytywizmu prawniczego. Włoscy uczeni uznawali za zasadne posługiwanie się terminem „pozy- tywizm prawniczy” jako wygodnym sposobem ujednolicenia rozmaitych stanowisk antynaturalistycznych, spotykanych w filozofii prawa. Między uczestnikami istniały pewne rozbieżności dotyczące tego, czy koncepcja autonomicznego systemu prawnego pociąga za sobą relatywizm etyczny. Przedstawiciele filozofii anglosaskiej zajmowali stanowisko relatywistyczne, uważając, że kwestia określenia, czym jest pozytywizm prawniczy jest niezależna od charakteru norm moralnych. Natomiast filozofowie włoscy akcentowali znaczenie wartości moralnych dla funkcjonowania systemu praw- nego. Na tym etapie dyskusji poruszono problem przestrzegania prawa i obowiązku prawnego. Uberto Scarpelli wyraził pogląd, że norma prawa stanowionego nie zasłu- guje na posłuszeństwo tylko z tego względu, że jest formalnie prawem. Obowiązek przestrzegania prawa przez obywateli nie może jedynie wynikać z posłuchu wobec

określonych norm prawnych, ale być także oparty na krytycznej refleksji i możliwości kwestionowania niesprawiedliwego prawa¹⁰.

Z kolei przedstawienie historycznych początków pozytywizmu prawniczego w XIX w. nie wywołało żywej dyskusji wśród uczestników. Wygłoszone referaty dotyczyły analizy porównawczej pozytywizmu prawniczego Johna Austina oraz niemieckiej szkoły histo- rycznej (Gustava Hugo, Carla Friedricha von Savigny’ego), myśli Austina i utylitary- zmu (Jeremy’ego Benthama, Johna Stuarta Milla), a także tzw. jurysprudencji pojęć (Begriffsjurisprudenz).

Pojawienie się koncepcji pozytywistycznych było łączone z centralizacją nowoczes- nego państwa w XIX w. i podporządkowaniu w nim istniejących źródeł prawa zgodnie z jednolitym, państwowym systemem prawnym. Postępująca sekularyzacja w świecie zachodnim miała niewątpliwie wpływ na upowszechnienie się w środowisku nauko- wym postaw antymetafizycznych i badań empirycznych. Pozytywizm prawniczy powstał w opozycji do dotychczas dominujących koncepcji prawnonaturalnych¹¹.

Trzecia część rozważań została poświęcona wyjaśnieniu pojęć ściśle związanych z myślą pozytywistyczną. Dyskusja na temat mocy prawnej została zainicjowana przez U. Scarpelliego. Chciał on ustalić znaczenie mocy prawnej i warunki, w jakich uznajemy normę lub system prawny jako obowiązujący. Włoski uczony aprobował tezę, zgodnie z którą norma lub cały system wiąże wtedy i tylko wtedy, gdy zostanie za taki uznany przez konkretną osobę, działającą w obrębie danego systemu. Dokonując oceny, czy jakaś norma jest obowiązująca, należy przede wszystkim odwołać się do postępowania jednostki, posługującej się normami w celu określenia działań i wydawania odpowied- nich sądów dotyczących zachowań¹². Przedstawiona koncepcja wyboru odzwierciedla u U. Scarpelliego sytuację sędziego, który chcąc uniknąć odpowiedzialność za podej- mowane decyzje mógłby stwierdzić, że stosuje jedynie obowiązujące prawo, a w rzeczy- wistości dokonuje on każdorazowo indywidualnego wyboru w zakresie wiążącej normy.

3. Pozytywizm polityczny w ujęciu Scarpelliego

Opisana debata naukowa wkrótce zaowocowała ważnymi publikacjami na temat zagad- nienia pozytywizmu prawniczego, m.in. Sul positivismo giuridico N. Bobbio czy Validity and the Conflict between Legal Positivism and Natural Law A. Rossa. Z kolei w 1965 r. ukazały się dwie ważne prace będące syntezą włoskiej myśli pozytywizmu prawniczego i filozofii analitycznej, w okresie powojennym – Giusnaturalismo e positivismo giuridico N. Bobbia oraz Cos’è il positivismo giuridico U. Scarpelliego¹³. W dalszych rozważaniach należy skupić uwagę na dziele drugiego autora, zwłaszcza przedstawionej w nim intere- sującej interpretacji pozytywizmu prawniczego.

Jednym z ważnych dokonań U. Scarpelliego było ożywienie dyskusji na temat ideo- logicznego wymiaru pozytywizmu prawniczego. Zaproponowana przez włoskiego uczo- nego interpretacja polityczna pozytywizmu prawniczego opiera się na kilku następują- cych założeniach:

a) konieczność dokonania wyboru politycznego na rzecz funkcjonowania określo-

nego systemu prawnego;

b) ścisłe związanie pozytywizmu prawniczego z organizacją nowoczesnego państwa

liberalno-demokratycznego;

c) zaangażowanie polityczne prawników w afirmację i utrzymanie organizacji nowo-

czesnego państwa;

d) przyjęcie Hartowskiego wewnętrznego punktu widzenia w odniesieniu do norm

prawa pozytywnego.

Stanowisko opisywanego autora jest o tyle godne uwagi, że w celu obrony myślenia pozytywistycznego posłużył się argumentami częściej wykorzystywanymi przez krytyków powyższych koncepcji. Klasyczne podejście wyrażało się w akceptacji formalistycznego legalizmu, co implikowało ścisłe podporządkowanie się woli ustawodawcy. W przedsta- wionej perspektywie, w skrajnych przypadkach, prawo mogło stanowić dla rządzących wygodne narzędzie do realizacji celów politycznych, bez względu na sprawiedliwość materialną. Wizja U. Scarpelliego przyjmuje konieczność poszanowania aksjologicz- nego porządku konstytucyjnego, a tym samym afirmacji wyrażonych za jego pośredni- ctwem wartości społecznych. Można powiedzieć, że prawo ma janusowe oblicze – z jed- nej strony ma chronić prawa obywateli i służyć zabezpieczeniu interesów politycznych różnych grup, z drugiej limitować działania organów władzy publicznej.

Jak podkreślił ów autor:

wybór polityczny jest nieodłączny dla pozytywizmu prawnego, ale ten wybór polega na wybo-

rze prawa pozytywnego, zidentyfikowanego przez jego cechy formalne, to jest wybór nauki

prawa i praktyki, która, biorąc pod uwagę prawo pozytywne, jest badana i stosowana wiernie

i niezależnie od jakiegokolwiek osądu wartości¹⁴.

Innymi słowy, decyzja o przyjęciu metody pozytywizmu prawniczego nie ma cha- rakteru apriorycznego, lecz zależy przede wszystkim od dokonania wcześniejszego wyboru politycznego, w którym akceptuje się istnienie systemu prawa pozytywnego. Normy prawne powinny być oddzielone od norm moralnych i poznawane w sposób wolny od wartościowania¹⁵. Powyższe uwagi wydają się trochę paradoksalne, ponieważ zakładają one, że o ile tworzenie prawa przez parlament jest wyrazem afirmacji pew- nych wartości moralno-politycznych, o tyle stosowanie prawa przez organy wymiaru sprawiedliwości ma być obiektywne i bezstronne. Cytując U. Scarpelliego, działalność sędziego powinna zmierzać do „bezstronnego wykonywania niebezstronnego wyboru politycznego prawodawcy”¹⁶.

Pozytywistyczna metoda badania prawa nie jest, według U. Scarpelliego, neutralna aksjologicznie, lecz odwołuje się do dominujących intencji i wartości, mających zasad- niczy wpływ na podejmowane decyzje. W tradycyjnym rozumieniu pozytywizm praw- niczy aspirował do stworzenia podstaw nauki prawa, bazującej na ścisłej metodologii i danych doświadczalnych, podobnie jak nauki przyrodnicze. Według włoskiego myśli- ciela nauka prawa ma zupełnie odmienny charakter, wykazując znaczące różnice w sto- sunku do modelu nauk empirycznych. Przedmiotem badania prawoznawstwa jest zbiór norm prawnych ustanowionych wolą ustawodawcy. Ponadto celem interpretatora jest

ustalenie znaczenia norm, będących wytycznymi dla ludzkich zachowań. Dla prawnika- -pozytywisty normy nie stanowią zwykłych danych naukowych, ale są o tyle szczególne, że wymagają od konkretnej osoby zaangażowania aksjologicznego, tzn. na ich podstawie oceniane są i wartościowane rozmaite zachowania¹⁷.

Gdyby nawet zaakceptować ów naukowy element (w znaczeniu nauki sensu largo) w działalności prawniczej, to jednak nie wyczerpuje to istoty pozytywizmu prawni- czego. Carla Faralli słusznie zauważyła, że Uberto Scarpelli przyczynił się tak naprawdę do przeorientowania modelu pozytywizmu prawniczego z obszaru nauki do obszaru aktywności politycznej.

W tym miejscu można postawić pytanie – takie jak stawia ów autor w tytule swej głównej publikacji – czym jest pozytywizm prawniczy? Według U. Scarpelliego stanowi on „aspekt techniki politycznej w celu osiągnięcia kontroli społecznej poprzez ure- gulowaną produkcję ogólnych i abstrakcyjnych reguł”¹⁸. Działalność naukowa pełni w podanym przypadku rolę służebną wobec zasadniczej funkcji regulującej prawa. W innym miejscu swej pracy podkreśla, że „praca naukowa nad prawem pozytywnym polega na jego zrozumieniu, precyzowaniu i odbudowie w rygorystyczny system (…) w celu służenia woli politycznej, która objawia się w tym prawie pozytywnym, w celu wdrażania dyscypliny stosunków społecznych, do których ta wola polityczna dąży”¹⁹. Ustawodawca posługuje się ogólnymi i abstrakcyjnymi normami do realizacji, za ich pośrednictwem, działań władczych w sferze imperium. Prawo nie jest czymś samowystar- czalnym, ponieważ wchodzi w interakcje z innymi systemami normatywnymi (moralnym, zwyczajowymi, religijnymi) oraz otoczeniem społecznym, ekonomicznym i politycznym.

Rozwój koncepcji pozytywistycznych zachodzi równolegle do przeobrażeń orga- nizacji politycznej nowoczesnego państwa Rola prawników nie sprowadza się jedynie do bycia biernymi obserwatorami istniejącego systemu prawnego, ale powinna wyra- żać się poprzez polityczne zaangażowanie na rzecz afirmacji i utrzymania nowoczes- nego państwa. Pozytywistycznie zorientowany prawnik nie jest naukowcem zamkniętym „w wieży z kości słoniowej”, ale korzystając z instrumentów naukowych dąży do osiąg- nięcia celów politycznych, jakie przyświecają danej zbiorowości ludzkiej²⁰.

Akceptując prawo pozytywne jako ruch naukowy i metodę badawczą, nie należy zapominać, że zależy ono w głównej mierze od oceny natury politycznej i praktycz- nej, która wynika z określonych warunków historycznych, w jakich działają prawnicy²¹. Można stwierdzić, że odzwierciedla się to w codziennej praktyce zawodowej, obejmu- jącej określone postawy, metody i doktryny, powszechnie akceptowane w środowisku prawniczym. Czynności podejmowane przez prawników (np. wykładnia prawa czy sto- sowanie reguł kolizyjnych) nie są schematycznymi działaniami, gdyż stanowią raczej twórcze stosowanie istniejących reguł prawnych²².

Rola prawa pozytywnego w nowoczesnym społeczeństwie jest o tyle relewantna, że obecnie żyjemy w dobie pluralizmu wartości, co implikuje potrzebę ugruntowania rudymentarnych zasad w określonej ludzkiej zbiorowości. Przestrzeganie prawa pozy- tywnego w państwie oznacza podporządkowanie się prawom, które społeczeństwo

ustanawia zgodnie z własnym systemem wartości. Należy przyjąć, że posłuszeństwo prawu stanowionemu to ostatecznie wierność konstytucji, w tym wyrażonej w niej aksjo- logii. Jak pisze U. Scarpelli, wola polityczna wyrażona poprzez prawo stanowione, jest rozumiana jako ukształtowana „przez wartości, wybory, programy i nakazy zachowa- nia, które, wyrażone w określony sposób, mogą, w pewnych warunkach, być przypisane całemu społeczeństwu, mogą być uznane za ogólną wolę społeczeństwa politycznie zorganizowanego”²³. Normy konstytucyjne stanowią podstawę systemu prawa pozytyw- nego, pełnią zarazem funkcje legitymującą i limitującą dla ustawodawcy. Wyznaczają ramy, w jakich określa się kierunki interpretacyjne norm ustawowych oraz ich ewen- tualnych zmian w przyszłości.

W swoich badaniach nad prawem włoski uczony odwołał się do znanego rozróż- nienia H.L.A. Harta na zewnętrzny i wewnętrzny punkt widzenia. Uwzględnienie wewnętrznego punktu widzenia w teorii prawa wyraźnie odróżnia koncepcję Hartowską od tradycyjnego pozytywizmu prawniczego (np. Johna Austina czy przedstawicieli Koła Wiedeńskiego), ograniczającego się jedynie do zewnętrznego punktu widzenia. Reguły prawne mogą być postrzegane z pozycji niezaangażowanego obserwatora, odwołu- jąc się do czystej metody empirycznej, albo z perspektywy uczestnika pewnej grupy społecznej, zajmującego wobec nich (tj. reguł) swoje subiektywne stanowisko²⁴. Według H.L.A. Harta: „można bowiem odnosić się do reguł albo z pozycji jedynie obserwatora, który wcale ich nie akceptuje albo członka danej grupy je akceptującej i stosującej jako wskazówki postępowania”²⁵.W przypadku działalności prawniczej nie mamy do czy- nienia z naukowym, neutralnym, pozbawionym wartościowania podejściem do norm prawnych, gdyż zawsze u prawnika jest obecne jakieś zaangażowanie aksjologiczne, warunkujące sposób odczytywania wypowiedzi normatywnej. Norma nie należy do sfery faktów, jest raczej traktowana jako kryterium oceny ludzkich zachowań, podlega spe- cyficznej interpretacji pozwalającej dokonać wyboru spośród wielu możliwych opcji²⁶.

Pozytywizm polityczny w ujęciu U. Scarpelliego oparty jest na założeniu, że działania podejmowane przez prawników nie są neutralne, ale wymagają uprzedniej akcepta- cji obowiązującego systemu prawnego, czyli właśnie przyjęcia wewnętrznego punktu widzenia. Wypowiedzi normatywne (np. dotyczące mocy wiążącej norm) są w istocie „wewnętrznymi” wypowiedziami, które afirmują istnienie jakieś zasady fundamentalnej (np. Kelsenowskiej Grudnorm czy Hartowskiej rule of recognition), będącej zwornikiem całego systemu. Akceptacja rzeczonej zasady musi wynikać z decyzji politycznej, nie może być usprawiedliwiona skutecznością prawa, gdyż w takim wypadku popadamy w błąd naturalistyczny, tj. to, co powinno być (sfera powinności) nie może być wypro- wadzone z tego, co jest (sfera bytu)²⁷.

Odwołując się do podziału H.L.A. Harta na zewnętrzny i wewnętrzny punkt widze- nia, można powiedzieć za Riccardo Guastinim, że wypowiedzi „wewnętrzne” nie odno- szą się „do” prawa, są to raczej wypowiedzi „w” prawie, a więc zgodne z wcześniej zaakceptowanym systemem norm²⁸. Wybór prawa wynika z uprzedniej decyzji politycz-

nej, która warunkuje na płaszczyźnie aksjologicznej, jakie prawo będzie obowiązywać. Reguły prawne nie są czymś, co istnieje poza jednostką, gdyż wymaga to przyjęcia przez nią postawy krytyczno-refleksyjnej wobec tych reguł.

4. Wnioski

Włoska myśl prawnicza w XX wieku inspirowała się dorobkiem takich uczonych, jak Hans Kelsen, Herbert L.A. Hart czy Alf Ross. W odróżnieniu od większości przed- stawicieli ówczesnego pozytywizmu prawniczego jednym z głównych założeń Uberta Scarpelliego było przeniesienie refleksji na temat pozytywizmu ze sfery nauki do sfery polityki. Współczesny prawnik nie jest bezstronnym, neutralnym obserwatorem życia społecznego, lecz poprzez swoje wybory staje się jego aktywnym uczestnikiem. System prawny jest ludzkim wytworem, a jako taki musi być rozpatrywany przez pryzmat norm, ocen i wartości. Wypowiedzi normatywne są formułowane z wewnętrznego punktu widzenia, co wymaga uprzedniego zaangażowania się danej osoby, przyjęcia określonej postawy krytyczno-refleksyjnej wobec reguł prawnych. Pozytywizm prawniczy znaj- duje swoje uzasadnienie ideologiczne poprzez odwołanie do sfery etyczno-politycznej. Działalność prawnicza polegająca na rekonstrukcji, systematyzacji i interpretacji norm, służy w istocie wyrażeniu woli politycznej społeczeństwa zorganizowanego w nowo- czesne państwo. Normy prawne nie są czymś „zawieszonym” w aksjologicznej próżni, ale każdorazowo pozostają związane z zasadą fundamentalną systemu prawa.

Analizując stanowisko U. Scarpelliego łatwo zauważyć, że odczytuje on pozytywizm prawniczy w zupełnie nowym świetle, odrzucając utrwalone pozytywistyczne aksjomaty. Prawo jest rezultatem celowej aktywności podmiotów wyposażonych w kompetencje prawodawcze, które w ten sposób realizują określone cele polityczne. Włoski myśliciel zwraca uwagę, że:

wybór polityczny jest zatem nieodłącznym elementem praktyki i nauki prawa o orientacji

juspozytywistycznej, które, postrzegając system prawa pozytywnego z wewnętrznego punktu

widzenia, akceptują tę zasadę fundamentalną i działają w systemie zgodnie z wewnętrznymi

kryteriami ważności, opartymi na zasadzie fundamentalnej. (...) Osądy ważności w systemie

prawa pozytywnego zakładają zasadę fundamentalną systemu, a akceptacja tej zasady funda-

mentalnej wiąże się z wyborem politycznym²⁹.

Podporządkowanie się tak stanowionemu prawu należy rozumieć jako lojalność wobec tych praw, które dana zbiorowość ludzka ustanawia dla siebie zgodnie z włas- nymi wartościami.

Legal and Political Positivism – Uberto Scarpelli’s Concept

rules. Legal activity consisting in the reconstruction, systematization, and interpretation of norms essentially serves to express the political will of society organized into a modern state. This political will, expressed through positive law, is understood as shaped by values, choices, programmes, and imperatives of behaviour, which, expressed in a certain way, can, under certain conditions, be attributed to the entire society, can be considered as the general will of a politically organized society. Law is the result of purposeful activity of entities equipped with legislative competences, which thus pursue specific political goals.

Philosophy of Law. An Encyclopedia. London-New York: Routledge.

Falk, R.A., Shuman, S.I. (1961). The Bellagio Conference on Legal

Positivism. Journal of Legal Education,, vol. 14, No. 2.

Faralli C. (2015). La filosofia del diritto contemporanea I temi e le sfide.

Bari: Editori Laterza.

Faralli C. (2016). Legal Philosophy in Italy in the 20th-Century. In Enrico

Pattaro, Corrado Roversi (eds), A Treatise of Legal Philosophy and

General Jurisprudence: Legal Philosophy in the Twentieth Century:

The Civil Law World, vol. 12. Netherlands: Springer.

Guastini, R. (2007). Le « point de vue » de la science juridique, Revue

interdisciplinaire d'études juridiques,no. 2, vol. 59.

Hart, H.L.A. (1998). Pojęcie prawa, tłum. J. Woleński, Warszawa.

Jackson, B.S. (2010). Legal Semiotics and Semiotic Aspects of

Jurisprudence. In Anne Wagner, Jan M. Broekman (eds), Prospects of

Legal Semiotics. Dordrecht-Heidelberg-London-New York: Springer.

Leleno-Czarnak, M. (2021). Aktualność filozofii prawa Herberta Harta

jako krytyki pierwotnego pozytywizmu prawnego oraz jej otwartość na

koncepcję racjonalności praktycznej. Warszawa: Liberi Libri.

Luna, F.M. (2008). La Filosofía del Derecho de Uberto Scarpelli Análisis

del lenguaje normativo y Positivismo Jurídico (tesis doctoral).

Alicante: Universidad de Alicante.

Scarpelli, U. (1965). Cos’è il positivismo giuridico. Milano: Edizioni di

Comunità.

Scarpelli, U. I magistrati e le tre democrazie. Rivista di diritto processuale,

XXV.

Troper, M. (2021). The Italian tradition of legal positivism. In Patricia

Mindus, Torben Spaak (eds.), The Cambridge Companion to Legal

Positivism. Cambridge: Cambridge University Press.