Odczytywanie reguł konstytutywnych z tekstu prawnego. Przykład ułaskawienia

1. Wprowadzenie

Trwający w Polsce od dekady kryzys konstytucyjny uwypuklił m.in. potrzebę rozwinięcia tych koncepcji teoretycznych, które pozwalają rozwiązać problemy interpretacyjne dotyczące prawnych czynności konwencjonalnych. Pojawiające się w przestrzeni publicznej fundamentalne pytania ustrojowe – o ważność orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego wydanych przy udziale tzw. sędziów-dublerów, o skuteczność powołania prezesa TK, o konsekwencje udziału aktualnej Krajowej Rady Sądownictwa w procedurze powołania sędziów czy też o możliwość ułaskawienia osoby przed jej prawomocnym skazaniem – są bowiem w istocie pytaniami o treść reguł konstytutywnych warunkujących ważność tych prawnych czynności konwencjonalnych (dalej: CKPR). Problemy te nie zostały do tej pory rozwiązane w polskim prawoznawstwie. Choć trudno łudzić się, by nawet kompleksowe ich opracowanie było w stanie zapobiec regresowi konstytucyjnemu, to mogłoby ono ułatwić wyjście z kryzysu. Z tego powodu rozwój i większe zoperacjonalizowanie koncepcji czynności konwencjonalnych w prawie jawi się obecnie jako jedno z najważniejszych zadań stojących przed polską teorią prawa.

Przyjmujemy, że cel ten można osiągnąć poprzez większą integrację wskazanej wyżej koncepcji z derywacyjną koncepcją wykładni prawa. Koncepcja czynności konwencjonalnych w prawie i koncepcja derywacyjna rozwijały się do tej pory względnie niezależnie od siebie. W tej pierwszej koncepcji nie zaproponowano, jak dotąd, szczegółowej procedury ustalania na podstawie tekstu prawnego reguł konstytutywnych CKPR, choćby przez odesłanie do dyrektyw przyjmowanych w koncepcji derywacyjnej. Z kolei w derywacyjnej koncepcji wykładni relatywnie niewiele miejsca poświęca się problematyce odczytywania reguł konstytutywnych¹. Konieczne wydaje się więc większe zintegrowanie obu koncepcji, aby było możliwe skuteczne rozwiązywanie problemów interpretacyjnych związanych z CKPR.

Celem artykułu jest poczynienie kroku w tym kierunku. Staramy się wykazać, że to właśnie koncepcja derywacyjna – zwłaszcza przyjmowane w niej pozajęzykowe dyrektywy wykładni – pozwala na odczytanie (odtworzenie, ustalenie) reguł konstytutywnych z tekstu prawnego w sposób metodologicznie usystematyzowany. Choć charakter reguł konstytutywnych powoduje niekiedy, że dla ich odczytania konieczne jest nieco inne postępowanie niż w przypadku norm prawnych, to proces ten nadal da się przeprowadzić zgodnie z dyrektywami koncepcji derywacyjnej. Fakt ten oraz praktyczną użyteczność proponowanej przez nas procedury interpretacyjnej ilustrujemy, odwołując się do instytucji prawnej ułaskawienia. Naszym celem jest jednak w mniejszym stopniu rozstrzygnięcie poszczególnych problemów dogmatycznych, w większym zaś – przedstawienie metod, za pomocą których mogą być rozstrzygane.

W niniejszym artykule traktujemy odtwarzanie reguł konstytutywnych z tekstu prawnego jako proces odrębny od odczytywania norm prawnych z przepisów prawnych, nawet jeśli przebiega on przy użyciu tych samych czy zbliżonych dyrektyw interpretacyjnych. Zakładamy, że nawet jeśli reguły dokonywania CKPR dają się przedstawić jako element zakresu zastosowania normy kompetencyjnej, to w praktyce prawniczej odczytanie tych reguł często następuje bez jednoczesnego ustalenia konsekwencji normatywnych dokonanej czynności.

2. Koncepcja czynności konwencjonalnych w prawie

Pierwsza wersja koncepcji czynności konwencjonalnych w prawie została opracowana w ośrodku poznańskim². Na bazie tych ustaleń – a także m.in. prac Johna R. Searle’a³ i Tomasza Gizberta-Studnickiego⁴ – swoją oryginalną konotacyjną koncepcję reguł konstytutywnych opracował Stanisław Czepita⁵. Jedną z jej głównych zalet jest uwypuklenie tych aspektów reguł konstytutywnych, które są istotne z perspektywy interpretacji tekstu prawnego. Dlatego w dalszych rozważaniach odwołujemy się przede wszystkim do dorobku S. Czepity.

Charakteryzując czynności konwencjonalne⁶, S. Czepita wskazuje na ich cztery zasadnicze cechy. Po pierwsze, substratem materialnym takiej czynności musi być działanie lub zaniechanie człowieka bądź zespołu ludzi, nawet jeśli sama czynność konwencjonalna zostanie przypisana podmiotowi innemu niż człowiek (np. osobie prawnej czy organowi państwa). Po drugie, wspomniane działanie lub zaniechanie odczytuje się jako czynność konwencjonalną jedynie w określonych okolicznościach i gdy zostaną dokonane w określony sposób. Po trzecie, każda czynność konwencjonalna ma włas­ ną nazwę, odmienną od nazwy substratu materialnego takiej czynności. Po czwarte, dla każdej czynności konwencjonalnej można wskazać konsekwencje normatywne jej dokonania⁷.

W ujęciu S. Czepity, adekwatny opis danego typu czynności konwencjonalnej wymaga odwołania się do dwóch rodzajów reguł: 1) reguł konstrukcyjnych, które wyznaczają sposób dokonania czynności konwencjonalnej tego typu oraz 2) reguł

konsekwencyjnych, które będą wyznaczać skutki jej dokonania⁸. Regułami konstytutywnymi będą, według S. Czepity, te spośród powyższych reguł, których naruszenie powoduje, że dana czynność nie jest rozpoznawana jako czynność konwencjonalna określonego typu. Jest więc czynnością nieważną, a jej wytwór jest traktowany jako nieistniejący⁹. Bez sformułowania reguł konstytutywnych – tj. bez konwencjonalizacji ludzkiego postępowania – nie sposób mówić o czynności konwencjonalnej. Z kolei reguły, które nie mają charakteru konstytutywnego, można nazwać regułami formalizacji. Mogą one wskazywać sposób wykonania czynności konwencjonalnej (formalizacja przez wyznaczenie obowiązku) albo normować skutki jej wykonania bądź niewykonania w pewien sposób, inne wszakże niż nieważność tej czynności (formalizacja przez wyznaczenie konsekwencji). Jedna i ta sama czynność może być sformalizowana na oba te sposoby¹⁰.

Jak pisze S. Czepita, regułami konstytutywnymi są te spośród reguł konstrukcyjnych i konsekwencyjnych, które wyznaczają konotację (treść) nazwy czynności konwencjonalnej, tj. taki zespół cech tej czynności, który mamy na myśli, posługując się nazwą czynności konwencjonalnej przy danym jej rozumieniu. Nie każda więc cecha będzie objęta konotacją nazwy czynności konwencjonalnej, nawet jeśli mają ją wszystkie desygnaty danej nazwy: chodzi tylko o takie ich cechy, które są wyznaczone znaczeniem tej nazwy¹¹. Konotacyjna koncepcja reguł konstytutywnych uzmysławia więc, że ustalenie katalogu reguł konstytutywnych dla określonego typu czynności konwencjonalnych „wymaga każdorazowo wskazania, iż chodzi o katalog owych reguł przy takim, a nie innym znaczeniu wyrażenia funkcjonującego w danym języku jako nazwa dla tego typu czynności”¹². Znaczenie to może być kształtowane przez prawodawcę poprzez użycie nazwy w tekście prawym w określonym kontekście, ale – niekiedy w znacznym zakresie – jest też współtworzone przez kulturę prawną¹³.

Stanisław Czepita, podobnie jak wcześniej John R. Searle, przyjmuje, że dany typ czynności konwencjonalnej może być kształtowany przez wiele reguł konstytutywnych. W tym artykule prezentujemy jednak inne spojrzenie na relację pomiędzy czynnościami konwencjonalnymi i regułami konstytutywnymi. Przyjmujemy, że danemu typowi czynności konwencjonalnej odpowiada jedna reguła konstytutywna o następującej postaci:

S stanowi CK pod warunkiem, że: W¹, W², … WN,

gdzie S jest nazwą substratu materialnego czynności konwencjonalnej¹⁴, CK jest nazwą tej czynności, a W¹, W², …, WN określają warunki konstytutywne ważnego dokonania czynności konwencjonalnej. Warunki te mogą mieć charakter kumulatywny albo alternatywny¹⁵. Mówimy przy tym o warunkach (elementach, cechach), które są wyrażone w jednej regule konstytutywnej, a nie są przedmiotem odrębnych reguł konstytutywnych. Takie ujęcie, zakładające usytuowanie warunków konstytutywnych w ramach jednej reguły konstytutywnej, zwiększa operatywność i czytelność projektowanej przez nas procedury interpretacyjnej. Jednocześnie pozwala uwypuklić istotne podobieństwo tej procedury do procesu wykładni, którego celem jest odtworzenie normy prawnej (będącej wszak jednym wyrażeniem).

3. Odczytywanie reguł konstytutywnych – zarys procesu wykładni

3.1. Uwagi wprowadzające

Podstawowe założenia derywacyjnej koncepcji wykładni prawa¹⁶ są powszechnie znane, nie ma więc potrzeby ich referowania. W kolejnym punkcie (3.2) szerzej omawiamy jedynie założenia teoretyczne tych etapów procedury interpretacyjnej, w przypadku których cel wykładni wymusza pewne modyfikacje dyrektyw przyjmowanych w koncepcji derywacyjnej. W tym miejscu przedstawiamy kilka uwag ogólnych odnoszących się do procesu odczytywania reguł konstytutywnych z przepisów prawnych.

W koncepcji derywacyjnej przyjmuje się, że rezultat procesu wykładni stanowi norma prawna, która jest kompletna syntaktycznie i treściowo, a także dostatecznie ujednoznaczniona. Dopiero tak pojmowana norma nadaje się do kwalifikowania zachowań jako podpadających (albo nie) pod jej zakres. Analogiczne założenie można przyjąć w procesie odczytywania z przepisów reguł konstytutywnych. Uznajemy więc,

że rezultatem tego procesu jest reguła, która zawiera wszystkie warunki konstytutywne CKPR danego typu i jest dostatecznie ujednoznaczniona. Dopiero taka reguła pozwala na kwalifikowanie rzeczywistych czynności jako ważnych CKPR danego typu.

Nawet jeśli przyjmiemy, że w toku legislacji prawodawca ostatecznie ustalił wszystkie warunki ważnego dokonania CKPR, tj. zakodował regułę spełniającą ww. warunki do postaci przepisów prawa, to w praktyce przepisy te okazują się zazwyczaj wieloznaczne, a regulacja CKPR skąpa. Stąd z perspektywy interpretatora zawarte w tekście prawnym nazwy CKPR mogą się jawić – w punkcie wyjścia procesu interpretacji – jako nazwy niedookreślone¹⁷. Interpretator, zapoznając się z brzmieniem poszczególnych przepisów, na podstawie swojej wiedzy (w tym wiedzy prawniczej) może zwykle wstępnie wskazać: 1) warunki konstytutywne (konwencjonalizujące), których naruszenie powoduje, że CKPR jest nieważna; warunki te determinują więc rdzeń semantyczny nazwy CKPR danego typu; 2) warunki formalizujące, których naruszenie nie wpływa na ważność CKPR; warunki te, mogące mieć zarówno charakter prawny, jak i pozaprawny (np. zwyczajowy), nie determinują rdzenia semantycznego nazwy; 3) warunki, co do których występuje istotna wątpliwość, czy są konstytutywne, czy nie.

Możemy powiedzieć, że jest to wstępny, intuicyjny etap wykładni¹⁸. W dalszym jej toku interpretator będzie musiał nie tylko rozstrzygnąć ten ostatni dylemat, lecz także zweryfikować wstępną kwalifikację warunków jako konstytutywnych bądź formalizujących. Pozwoli mu to ostatecznie uzyskać kompletną i dostatecznie ujednoznacznioną regułę konstytutywną, którą konwencjonalnie przypisuje się prawodawcy. Tak ujęty proces interpretacji tekstu prawnego nie jest procesem ani algorytmicznym, ani bezrefleksyjnym, choć używane w tym kontekście terminy („odtwarzanie”, „odczytywanie” czy „odkodowywanie”) mogą sugerować co innego. Jak podkreśla Maciej Zieliński, w „procesie wykładni jest bardzo wiele punktów, w których interpretator musi podjąć decyzję. Decyzje te wpływają zarówno na dalszy przebieg interpretacji (pragmatycznej), jak i na końcowy rezultat (tj. na wykładnię apragmatyczną)”¹⁹. Ten złożony, refleksyjny i w pewnym stopniu twórczy charakter interpretacji²⁰ dotyczy także procesu odtwarzania reguł

konstytutywnych. Jego realizacja nie jest przy tym zadaniem łatwym z co najmniej trzech powodów.

Po pierwsze, prawodawca często reguluje CKPR w sposób lakoniczny, wskazując tylko niektóre warunki ważnego ich dokonania. Jedynie z rzadka explicite określa skutki niezrealizowania danego warunku czy też warunki (nie)uznania danego zachowania za czynność mogącą stanowić substrat materialny CKPR danego typu²¹. Powoduje to, że zarówno zbiór warunków dokonania CKPR, jak i skutki ich niezrealizowania są często ustalane przez doktrynę i orzecznictwo – gdzie czasem łatwiej o rozbieżności niż o konsensus.

Po drugie, znaczenie nazw CKPR występujących w tekstach prawnych może zmieniać się w czasie – zarówno wskutek aktywności prawodawcy, jak i ewolucji ich rozumienia w orzecznictwie i doktrynie, czego odbiciem są „odpowiednie zmiany katalogów [warunków – K.G., M.K.] konstytutywnych dla poszczególnych typów czynności konwencjonalnych doniosłych prawnie”²². W koncepcji derywacyjnej zakłada się, że wszystkie czynności interpretacyjne powinny być dokonywane na dany moment interpretacyjny²³. Tylko w stosunku do wybranego momentu interpretacyjnego możemy mówić o dostatecznym ujednoznacznieniu odtwarzanej normy prawnej²⁴. Koncepcja ta jest więc koncepcją dynamiczną, pozwalającą na uchwycenie także wyżej opisanej cechy nazw CKPR.

Po trzecie, reguły konstytutywne CKPR często współtworzą instytucje prawne²⁵. Katalog warunków konstytutywnych powinien być więc ustalany z uwzględnieniem celów i wartości danej instytucji prawnej, danej gałęzi prawa, a nawet całego systemu prawnego. Jak zauważa Neil MacCormick, szczególna rola przypada tu zasadom prawa, które nie tylko pozwalają postrzegać reguły konstytutywne jako całość służącą określonym wartościom czy celom, ale bywają też dla sądów źródłem odkrycia nowych warunków konstytutywnych, niewyrażonych wprost w tekstach prawnych, a także wskazywania wyjątków od reguł wprost sformułowanych przez prawodawcę. Dlatego żaden katalog reguł konstytutywnych nie może być odczytywany jako ostateczna lista wszystkich wymogów koniecznych i wystarczających dla ważności czynności konwencjonalnej²⁶. Jeśli więc ustali się zbiór warunków konstytutywnych CKPR danego typu na określony moment interpretacyjny, to nowe okoliczności i zmiany społeczne mogą spowodować konieczność jego aktualizacji.

By ukazać operatywność koncepcji derywacyjnej dla odczytywania reguł konstytutywnych, poniżej odwołujemy się do przykładu ułaskawienia. Naszym celem nie jest jednak wskazanie pełnego katalogu konstytutywnych warunków dokonania tej czynności, ale pokazanie, że koncepcja derywacyjna może być narzędziem rozstrzygnięcia istotnych problemów interpretacyjnych związanych z czynnością ułaskawienia. Wobec lakoniczności regulacji przedstawiane przez nas argumenty interpretacyjne będą pochodzić w większości z orzecznictwa i literatury przedmiotu. Skupiamy się przy tym na dwóch problemach interpretacyjnych szczególnie eksponowanych w doktrynie prawa²⁷, a które wyrażają się w pytaniach: 1) Czy ułaskawienie może nastąpić z pominięciem procedury uregulowanej w rozdziale 59 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego? (tekst jedn.: Dz. U. z 2024 r., poz. 37, ze zm.; dalej: k.p.k.) 2) Czy możliwe jest ułaskawienie osoby, która nie została prawomocnie skazana?

3.2. Fazy procesu identyfikacji reguł konstytutywnych

Zgodnie z koncepcją derywacyjną proces odczytywania norm prawnych z przepisów prawnych składa się z trzech faz: porządkującej, rekonstrukcyjnej i percepcyjnej²⁸. Fazy te da się też wyróżnić w procedurze odczytywania reguł konstytutywnych, choć ze względu na cel wykładni zakres czynności podejmowanych w dwóch ostatnich fazach będzie nieco odmienny.

W fazie porządkującej weryfikuje się, czy przepisy, które zamierza poddać się wykładni, obowiązują w danym momencie interpretacyjnym, a jeśli tak, to jaki jest ich kształt słowny²⁹. W przypadku wykładni dokonywanej w celu odczytania reguły konstytutywnej w fazie porządkującej wstępnie identyfikuje się więc pulę przepisów, które w danym momencie interpretacyjnym mogą wyrażać składowe tej reguły oraz ustala się ich aktualne brzmienie. Przepisami takimi będą m.in. przepisy, które zawierają nazwę czynności konwencjonalnej, ale nawet formułowane w nich warunki mogą ostatecznie okazać się niekonstytutywne.

Przykład: Czynność konwencjonalna ułaskawienia jest uregulowana: 1) w Konstytucji RP³⁰: art. 139. Prezydent Rzeczypospolitej stosuje prawo łaski. Prawa łaski nie stosuje się do osób skazanych przez Trybunał Stanu.

art. 144. (…) 2. Akty urzędowe Prezydenta Rzeczypospolitej wymagają dla swojej ważności podpisu Prezesa Rady Ministrów, który przez podpisanie aktu ponosi odpowiedzialność przed Sejmem. 3. Przepis ust. 2 nie dotyczy: (…) 18) stosowania prawa łaski (…) 2) w kodeksie postępowania karnego, gdzie regulują ją art. 560–567, zawarte w rozdziale 59 „Ułaskawienie”.

Zgodnie z koncepcją derywacyjną celem fazy rekonstrukcyjnej jest odtworzenie z przepisów prawnych wyrażenia normokształtnego, odpowiadającego formą strukturze normy prawnej, co następuje wskutek dekondensacji oraz usunięcia rozczłonkowania syntaktycznego i treściowego normy w przepisach³¹. W procesie odczytywania reguły konstytutywnej, w fazie rekonstrukcyjnej, z przepisów prawnych odtwarza się wyrażenie, które kształtem odpowiada wzorcowej strukturze takiej reguły. Jak wskazywaliśmy, za taką uznajemy wyrażenie o postaci: „S stanowi CK pod warunkiem, że: W¹, W², … WN”, gdzie S jest nazwą substratu materialnego czynności konwencjonalnej, CK jest nazwą tej czynności, a W¹, W², …, WN określają warunki konstytutywne ważnego dokonania czynności konwencjonalnej. W fazie rekonstrukcyjnej wyrażenie to uzupełnia się więc o te warunki, które są wprost wyrażone w przepisach prawnych i które wstępnie zdają się determinować rdzeń semantyczny nazwy tej czynności konwencjonalnej. Ich katalog w żadnej mierze nie może jednak być uznany za ostateczny. W toku dalszej wykładni może dojść do uzupełnienia reguły o nowe warunki, a także do eliminacji z niej warunków, które wstępnie uznawano za konstytutywne.

Przykład: W przypadku czynności konwencjonalnej ułaskawienia na gruncie powyższych przepisów możliwe jest odtworzenie następującego wyrażenia: „Podpisanie dokumentu (S) stanowi ułaskawienie (CK), pod warunkiem, że: W¹) dokument został podpisany przez prezydenta RP; W²) osoba ułaskawiana nie została skazana przez Trybunał Stanu; W³) prośba o ułaskawienie bądź akta sprawy zostały przedstawione prezydentowi RP przez prokuratora generalnego w oparciu o jedną z procedur uregulowanych w art. 560–567 k.p.k.” Już wstępna lektura art. 144 ust. 2 i ust. 3 pkt 18 Konstytucji RP pozwala ustalić, że warunkiem konstytutywnym ułaskawienia nie jest kontrasygnata prezesa Rady Ministrów.

Celem fazy percepcyjnej jest z kolei ustalenie sensu wyrażenia normokształtnego przez finalne uzgodnienie znaczeń współtworzących go określeń, co pozwala przekształcić to wyrażenie w dostatecznie ujednoznacznioną normę prawną³². W przypadku odczytywania reguły konstytutywnej faza percepcyjna będzie zmierzać do ostatecznego

wyznaczenia zespołu warunków konstytutywnych CKPR danego typu, co może wiązać się zarówno ze wzbogaceniem wstępnego ich katalogu przyjętego w fazie rekonstrukcyjnej o nowy warunek (warunki), jak i z eliminacją z tego zespołu wstępnie przyjętego warunku (warunków). Obok wyznaczenia finalnego zespołu warunków konstytutywnych celem fazy percepcyjnej będzie też dostateczne ujednoznacznienie każdego z nich.

Należy dodać, że zgodnie z konotacyjną koncepcją reguł konstytutywnych, do której nawiązujemy w tym artykule, elementy konstytutywne tworzą treść nazwy czynności konwencjonalnej. Dlatego proces ustalania warunków konstytutywnych nie może się zamykać w ramach czynności fazy rekonstrukcyjnej. Poszczególne warunki konstytutywne tworzą bowiem nie tylko strukturę reguły konstytutywnej, lecz także treść (konotację) nazwy danej CKPR.

Przykład: Zidentyfikowany w fazie rekonstrukcyjnej katalog warunków konstytutywnych czynności ułaskawienia nie jest ostateczny. W fazie percepcyjnej musi on zostać uzupełniony choćby wymogiem odnoszącym się do treści dokumentu, który ze swej istoty (jako wytwór aktu komunikacyjnego) musi mieć jakąś treść. Jest też możliwe, że któryś z już wyróżnionych warunków w toku dalszej wykładni zostanie wykluczony z katalogu warunków dokonywania CKPR. W fazie percepcyjnej dojdzie ponadto do ostatecznego ustalenia znaczenia każdego z warunków konstytutywnych. Przykładowo, w fazie tej rozstrzygnie się, czy treść tego dokumentu może obejmować wyłącznie darowanie całości kary, czy również darowanie jej części lub zmianę na karę łagodniejszą, czy ułaskawienie może dotyczyć wyłącznie sankcji karnych, czy też np. sankcji dyscyplinarnych, a także czy obejmie środki karne, czy jego skutkiem będzie zatarcie skazania itd.

Realizacji celów fazy percepcyjnej będą służyć, tak jak w przypadku odczytywania norm prawnych z przepisów prawnych, dyrektywy: językowe, systemowe i funkcjonalne. Raz jeszcze należy podkreślić, że ich użycie ma prowadzić do dwóch celów: ostatecznego wyznaczenia zespołu warunków konstytutywnych oraz ujednoznacznienia każdego z warunków, który do tego zespołu został zakwalifikowany. Poniżej prezentujemy w zarysie sposób wykorzystania dyrektyw wykładni do ustalenia katalogu warunków konstytutywnych. W związku z ramami artykułu realizację drugiego ze wskazanych celów pozostawiamy do odrębnego opracowania.

3.2.1. Dyrektywy językowe

W derywacyjnej koncepcji wykładni prawa przyjmuje się, że poszczególne pragmatyczne dyrektywy językowe stosujemy w określonej kolejności. Punktem wyjścia jest dla interpretatora definicja legalna³³, do kolejnych dyrektyw (nakazujących uwzględnić cudzą decyzję interpretacyjną, znaczenie w języku prawniczym czy języku ogólnym)

odwołujemy się zaś, gdy zastosowanie poprzedniej dyrektywy okazało się niekonkluzywne³⁴. W ramach interpretacji nastawionej na odczytanie reguły konstytutywnej musimy zidentyfikować warunki konstytutywne CKPR danego typu. Cel ten powoduje, że sposób wykorzystania dyrektyw językowych będzie przedstawiał się nieco inaczej niż w przypadku odtwarzania norm prawnych. Proponujemy w tym zakresie następującą procedurę interpretacyjną: 1) Na wstępie należy ustalić, czy sam prawodawca nie przesądził o charakterze danego warunku. Silnym argumentem za jego konstytutywnością będzie powiązanie jego naruszenia z sankcją nieważności³⁵. Z kolei w sytuacji, w której prawodawca zawarł w tekście prawnym definicję legalną nazwy CKPR albo jej wytworu, wskazanie określonych warunków w jej definiensie będzie silnym argumentem za ich konstytutywnym charakterem³⁶. 2) Jeżeli prawodawca nie przesądził, czy określony warunek ma charakter konstytutywny, to należy zweryfikować, czy w orzecznictwie i doktrynie prawa nie istnieje konsensus w tym zakresie. Nazwy typów CKPR są terminami prawnymi, toteż ich apragmatycznych reguł znaczeniowych należy poszukiwać właśnie w języku prawniczym. Z tej perspektywy ustalenie katalogu warunków konstytutywnych czynności konwencjonalnych jawi się jako jedno z zadań, które powinna wziąć na siebie doktryna prawa³⁷. 3) Zasadniczo, z powodów wymienionych w pkt 2, bezzasadne jest odwoływanie się do języka ogólnego w celu ustalenia zbioru warunków konstytutywnych CKPR. Trudno bowiem oczekiwać, że słowniki języka ogólnego będą zawierać dokładniejsze objaśnienia co do znaczenia określonego terminu prawnego niż doktryna, która zajmuje się precyzowaniem tego znaczenia. Wyjątkiem będą czynności konwencjonalne, które ukształtowały się kulturowo, a rola prawodawcy ograniczyła się do wskazania konsekwencji normatywnych dokonania takich czynności (jak w przypadku przebaczenia z art. 930 k.c.)³⁸.

Przykład: W przypadku ułaskawienia rezultaty wykładni językowej okazują się skromne. Prawodawca nie rozstrzyga charakteru sformułowanych przez siebie wymogów dokonania tej czynności konwencjonalnej. Rozstrzygnięciem takim nie jest treść art. 560 § 2 k.p.k. Przepis ten wskazuje jedynie, że warunkiem konstytutywnym prośby o ułaskawienie jest złożenie wniosku przez osobę upoważnioną. Nie oznacza to jednak, że cała procedura z rozdziału 59 k.p.k. jest elementem konstytutywnym czynności ułaskawienia. „Prawo łaski” to termin prawny, toteż jego reguł znaczeniowych należy szukać w języku prawniczym, nie zaś w powszechnym (ogólnym). W orzecznictwie i nauce prawa nie ustalono jednak w pełni jego znaczenia, tj. nie wskazano do tej pory katalogu konstytutywnych warunków tej czynności konwencjonalnej. Istnieje konsensus co do niektórych elementów ułaskawienia – przyjmuje się w doktrynie, że musi ono wiązać się z korzystnym dla ułaskawianego oddziaływaniem w obszarze prawa represyjnego oraz że akt łaski może obejmować też zatarcie skazania³⁹. Natomiast sporne jest w szczególności to, czy dopuszczalna jest tzw. abolicja indywidualna, tj. ułaskawienie osoby, która nie została prawomocnie skazana. W literaturze obecne są zarówno pozycje, w których abolicję indywidualną jednoznacznie się wyklucza⁴⁰, jak i – rzadziej – publikacje, w których dopuszcza się jej stosowanie⁴¹. Stanowiska Sądu Najwyższego⁴² i Trybunału Konstytucyjnego⁴³ także są w tym zakresie odmienne.

Po uwzględnieniu konsensusu co do treści ułaskawienia określającej skutki normatywne tej czynności wyrażenie sformułowane w fazie rekonstrukcyjnej przybierze postać: „Podpisanie dokumentu (S) stanowi ułaskawienie (CK), pod warunkiem, że: W¹) dokument został podpisany przez prezydenta RP; W²) osoba ułaskawiana nie została skazana przez Trybunał Stanu; W³) prośba o ułaskawienie bądź akta sprawy zostały przedstawione prezydentowi RP przez prokuratora generalnego na podstawie jednej z procedur uregulowanych w art. 560–567 k.p.k.; W⁴) treść dokumentu przewiduje korzystne dla ułaskawianego oddziaływanie w obszarze prawa represyjnego”.

3.2.2. Dyrektywy systemowe

W procesie odczytywania norm prawnych dyrektywy systemowe nakazują tak interpretować tekst prawny, by uzyskane zeń normy nie były niezgodne z normami o wyższej mocy prawnej (dyrektywy systemowe pionowe). Sygnałem, że taki konflikt zachodzi, byłaby hipotetyczna konieczność modyfikacji zakresu normy hierarchicznie wyższej przez normę o niższej mocy prawnej, co byłoby oczywiście niedopuszczalne⁴⁴. Hierarchiczny charakter systemu prawa daje się także uwzględnić w procesie ustalania reguł konstytutywnych. Uzasadnione jest przyjęcie, że jeśli dokonanie prawnej czynności konwencjonalnej jest przewidziane w akcie o wyższej mocy prawnej, to reguły dokonania tej czynności zawarte w akcie hierarchicznie niższym nie będą mieć konstytutywnego charakteru, chyba że ich uregulowanie w akcie o niższej mocy prawnej przewiduje sam akt nadrzędny. W tym ostatnim przypadku warunki przewidziane w akcie hierarchicznie niższym mogą, ale nie muszą być konstytutywne.

Przykład: Prezydencki akt łaski przewidziany jest w art. 139 Konstytucji RP. Procedura prowadząca do jego zastosowania została uregulowana w rozdziale 59 k.p.k. Konstytucja RP nie przewiduje jednak uregulowania procedury ułaskawiania ustawą. W tej sytuacji uzasadnione jest uznanie, że warunek W³, zgodnie z którym prośba o ułaskawienie bądź akta sprawy powinny zostać przedstawione prezydentowi RP przez prokuratora generalnego na podstawie jednej z procedur uregulowanych w art. 560–567 k.p.k., nie ma konstytutywnego charakteru⁴⁵. Oznacza to, że akt ułaskawienia dokonany z pominięciem przepisów kodeksu postępowania karnego pozostaje ważny. Choć bowiem przepisy te określają warunki dotyczące czynności ułaskawienia, wiążące także prezydenta, to są to warunki jedynie formalizujące.

Po eliminacji warunku W³ wyrażenie sformułowane w fazie rekonstrukcyjnej przybierze postać: „Podpisanie dokumentu (S) stanowi ułaskawienie (CK) pod warunkiem, że: W¹) dokument został podpisany przez prezydenta RP; W²) osoba ułaskawiana nie została skazana przez Trybunał Stanu; W³) – W⁴) treść dokumentu przewiduje korzystne dla ułaskawianego oddziaływanie w obszarze prawa represyjnego”.

Zgodnie z koncepcją derywacyjną dyrektywy wykładni systemowej nakazują też uwzględnić w procesie wykładni treść zasad prawa (dyrektywy systemowe poziome).

Zasady prawa są w polskiej teorii prawa różnie ujmowane⁴⁶. Niezależnie jednak od dostrzegalnych rozbieżności, wszystkie ujęcia łączą zasady prawa z pewnymi szczególnie doniosłymi wartościami chronionymi przez prawodawcę. Z tego powodu uwzględnienie zasad prawa może nastąpić również na etapie stosowania dyrektyw funkcjonalnych, które, jak się okazuje, są szczególnie przydatne w procesie odczytywania reguł konstytutywnych.

3.2.3. Dyrektywy funkcjonalne

Zgodnie z koncepcją derywacyjną funkcjonalne dyrektywy wykładni nakazują tak interpretować tekst prawny, by odtwarzane z niego normy prawne miały jak najsilniejsze uzasadnienie w wartościach oraz wiedzy przypisywanych prawodawcy racjonalnemu⁴⁷. Jak wskazaliśmy, wyrazem chronionych przez prawodawcę wartości są m.in. stanowione przezeń zasady prawa. Zastosowanie dyrektyw funkcjonalnych może skutkować potwierdzeniem dotychczasowego wyniku wykładni albo jego przełamaniem. Z kolei w przypadku braku językowej jednoznaczności – wyborem jednego z wariantów interpretacyjnych dopuszczalnych na gruncie dyrektyw językowych bądź ograniczeniem pasa nieostrości (w przypadku nazw nieostrych)⁴⁸.

W procesie interpretacji tekstu prawnego, nastawionym na odczytywanie reguł konstytutywnych, zastosowanie dyrektyw funkcjonalnych w celu ostatecznego wyznaczenia zespołu warunków konstytutywnych może doprowadzić: 1) w zakresie dotychczas ustalonego rdzenia semantycznego do ostatecznego potwierdzenia, że warunek ma charakter konstytutywny (pozytywny rdzeń semantyczny) bądź takiego charakteru nie ma (negatywny rdzeń semantyczny) albo, w niektórych sytuacjach, do zmiany jego pierwotnej kwalifikacji; 2) w odniesieniu do tych warunków, których charakteru nie udało się ustalić w toku dotychczasowego procesu wykładni, do rozstrzygnięcia, czy dany warunek ma charakter konstytutywny, czy też nie.

Ad 1. Jak zaznaczyliśmy wyżej, zastosowanie dyrektyw funkcjonalnych może potwierdzić wcześniejszą kwalifikację warunku jako konstytutywnego albo formalizującego.

Przykład: W fazie rekonstrukcyjnej wstępnie przyjęliśmy, że warunki W¹ i W² – zgodnie z którymi określony dokument powinien zostać podpisany przez prezydenta RP (nie zaś przez jakikolwiek inny organ), prawo łaski nie może zaś dotyczyć osób skazanych przez Trybunał Stanu – mają charakter konstytutywny. Odwołanie do wartości konstytucyjnych potwierdza tę kwalifikację. Konstytutywny charakter dwóch powyższych warunków chroni prezydencką prerogatywę przed jej uzurpacją przez inne organy, ale jednocześ­ nie ogranicza jej zakres. Rola, jaką ustawa zasadnicza odgrywa w zapewnianiu podziału i równowagi władz (a której wyrazem jest konstytucyjna zasada legalizmu), sugeruje zaś, że wszelkie działania wykraczające poza jednoznacznie wyznaczone konstytucją kompetencje powinny być uznane za nieważne. Prowadzi to do wniosku, że warunki odnoszące się do kompetencji organów państwa mają charakter konstytutywny, chyba że sama ustawa zasadnicza wprost sugeruje odmienną ich kwalifikację⁴⁹.

W niektórych sytuacjach interpretacyjnych może się jednak okazać, że ustalony na wcześniejszych etapach wykładni konstytutywny bądź niekonstytutywny charakter warunku burzyłby system wartości przypisywany prawodawcy racjonalnemu⁵⁰. W takim przypadku uzasadnione byłoby przyjęcie, że warunek ten ma jednak charakter odmienny od dotychczas ustalonego albo wprowadzenie określonego wyjątku od niego⁵¹. Możliwość omawianej korekty może być jednak ograniczona szczegółowymi dyrektywami interpretacyjnymi przyjmowanymi w danej kulturze prawnej czy gałęzi prawa (np. zakazem wykładni rozszerzającej na niekorzyść oskarżonego)⁵².

Ad 2. Powróćmy do centralnych problemów interpretacyjnych dotyczących ułaskawienia, które wskazaliśmy w pkt 3.1. Pierwszy z nich – kwestię charakteru procedury uregulowanej w kodeksie postępowania karnego – dało się rozwiązać na gruncie dyrektyw systemowych. Rozwiązanie drugiego, tj. odpowiedź na pytanie o konstytutywny charakter warunku prawomocnego skazania osoby ułaskawianej, przyniosą dyrektywy funkcjonalne.

Na tym etapie wykładni mamy do czynienia z sytuacją, w której ustaliliśmy już w pewnym zakresie rdzeń semantyczny nazwy czynności ułaskawienia (rozstrzygając o konstytutywności poszczególnych warunków – W¹, W², …, WN), jednak co do

niektórych z nich takie rozstrzygnięcie nie zostało jeszcze podjęte. Zastosowanie w tym przypadku dyrektyw funkcjonalnych będzie prowadziło do rozstrzygnięcia, czy z uwagi na wartości lub wiedzę przypisywane prawodawcy kolejny warunek (WN+1) powinien być uznany za konstytutywny, czy też nie. W razie odpowiedzi pozytywnej, obiekty posiadające cechy W¹, W², …, WN, ale pozbawione cechy WN+1, nie będą mogły być uznane za desygnaty danej nazwy. W razie odpowiedzi negatywnej obiekty takie będzie można zakwalifikować na tym etapie jako desygnaty danej nazwy.

Przykład: Wobec nierozstrzygnięcia tej kwestii przez prawodawcę w przepisach Konstytucji RP oraz braku konsensusu w orzecznictwie i doktrynie, zastosowanie językowych dyrektyw wykładni nie daje odpowiedzi na pytanie, czy wcześniejsze prawomocne skazanie ułaskawianego jest warunkiem konstytutywnym ważnego dokonania czynności ułaskawienia, czy też w polskim systemie prawa dopuszczalna jest abolicja indywidualna. Odwołanie się do zasad prawa – zwłaszcza zasady trójpodziału władzy, zasady domniemania niewinności i zasady prawa do sądu – zdecydowanie przemawia jednak za tym pierwszym stanowiskiem. Tylko bowiem konstytutywny charakter tego warunku zapobiega ingerencji prezydenta w istotę władzy sądowniczej, umożliwia stronom (w tym pokrzywdzonemu) uzyskanie prawomocnego orzeczenia, oskarżonemu gwarantuje zaś, że do czasu takiego rozstrzygnięcia będzie traktowany jako osoba niewinna⁵³.

Biorąc pod uwagę powyższe, katalog warunków konstytutywnych czynności ułaskawienia należałoby odpowiednio wzbogacić: „Podpisanie dokumentu (S) stanowi ułaskawienie (CK), pod warunkiem, że: W¹) dokument został podpisany przez prezydenta RP; W²) osoba ułaskawiana nie została skazana przez Trybunał Stanu; W³) – W⁴) treść dokumentu przewiduje korzystne dla ułaskawianego oddziaływanie w obszarze prawa represyjnego; W⁵) ułaskawienie dotyczy prawomocnego skazania”.

Warto zauważyć na marginesie, że taki sposób postępowania interpretacyjnego jest uniwersalny w tym sensie, że nie ogranicza się tylko do nazw CKPR, ale może dotyczyć także innych nazw użytych w tekście prawnym⁵⁴.

Jak wskazaliśmy (pkt 3.1), drugim z celów zastosowania w fazie percepcyjnej trzech powyższych rodzajów dyrektyw będzie takie ustalenie znaczenia każdego z warunków konstytutywnych, by spełniał on wymóg dostatecznego ujednoznacznienia. Używając dyrektyw językowych, interpretator będzie się odwoływać do definicji legalnych, ustaleń orzecznictwa i doktryny czy – w szerszym zakresie niż w przypadku ustalenia katalogu warunków konstytutywnych – do reguł znaczeniowych języka ogólnego. Stosując dyrektywy pozajęzykowe, trzeba będzie uwzględnić normy o wyższej mocy prawnej, zasady prawa oraz wartości i wiedzę prawodawcy, co m.in. będzie musiało prowadzić do ujednoznacznienia tych warunków, które obejmują cechę niediagnostyczną⁵⁵. Kwestie te wykraczają jednak poza ramy tego artykułu.

Na koniec należy dodać, że ujednoznacznieniu mogą podlegać również nazwy CKPR, które są elementem danego warunku. Tak będzie np. wtedy, kiedy uprzednie dokonanie określonej CKPR jest warunkiem konstytutywnym dokonania innej CKPR. W takim przypadku zastosowanie znajdzie zaproponowana w tym artykule procedura interpretacyjna.

4. Podsumowanie

Celem artykułu było zarysowanie procedury interpretacyjnej nastawionej na odczytywanie z tekstu prawnego reguł konstytutywnych CKPR. Procedurę tę – w zakresie, w jakim służy ustaleniu zespołu warunków konstytutywnych danego typu CKPR – zilustrowaliśmy, odwołując się do przykładu ułaskawienia. Proponowane przez nas ujęcie procesu interpretacji jest ujęciem modelowym (maksymalistycznym), bowiem efektem tego procesu ma być zupełna treściowo oraz dostatecznie ujednoznaczniona reguła konstytutywna. Jednocześnie w pełni zdajemy sobie sprawę, że niekiedy dociekania prawnicze (zwłaszcza w ramach procesu stosowania prawa) mogą dotyczyć tylko wybranych problemów interpretacyjnych związanych z określoną regułą konstytutywną (np. konstytutywności konkretnego warunku).

Nasze rozważania ugruntowaliśmy w koncepcji czynności konwencjonalnych w prawie, a samą procedurę interpretacyjną osadziliśmy w derywacyjnej koncepcji wykładni prawa. Wykazaliśmy jednocześnie, że dyrektywy opracowane w koncepcji derywacyjnej (z pewnymi tylko modyfikacjami związanymi ze swoistym celem projektowanej przez nas procedury) mogą z powodzeniem służyć odczytywaniu reguł konstytutywnych CKPR

z tekstu prawnego, w istotnym stopniu systematyzując ten proces. Co więcej, będą się do tego celu nadawały niezależnie od tego, czy reguły te będziemy pojmowali jako element normy kompetencyjnej, czy uznamy ich samoistny byt w systemie prawa. Stanowi to dodatkowy argument za uznaniem, że koncepcja derywacyjna ma wymiar uniwersalny i praktyczny i wraz z koncepcją czynności konwencjonalnych w prawie może służyć rozwiązywaniu także tych problemów interpretacyjnych, które powstały w ramach kryzysu konstytucyjnego.