Sprawa Republican Party of Minnesota v. White jako krok w kierunku zwiększenia upolitycznienia wyborów sędziów w USA?

1. Wprowadzenie

Jedną z najbardziej unikalnych cech amerykańskiego systemu prawnego jest instytucja demokratycznych wyborów sędziów sądów stanowych, występująca w zróżnicowanej postaci i w różnym zakresie w większości stanów¹. Chociaż wydawałoby się, że instytucja wyborów sędziów ma już ustabilizowaną pozycję w amerykańskim systemie politycznym, to debata na temat ich zasadności jako sposobu wyłaniania przedstawicieli judykatury nadal jest bardzo żywa. Ścierają się w niej stanowiska postulujące ograniczenie ich zasięgu – lub też w ogóle odstąpienie od nich – z głosami popierającymi zachowanie status quo². Jednym z najczęściej podnoszonych zarzutów wobec systemu wyborów sędziów jest argument nadmiernego upolitycznienia procesu wyłaniania kandydatów. Efektem upolitycznionej kampanii ma być groźba późniejszego upolitycznienia orzecznictwa sądów, które prowadząc do spadku ich autorytetu uderza w same podstawy funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Zagrożenie nadmiernego upolitycznienia wyborów sędziów zwiększyć się miało w wyniku rozstrzygnięcia Sądu Najwyższego Stanów Zjednoczonych z 27.06.2002 r.

w sprawie Republican Party of Minnesota v. White³. W sprawie tej Sąd Najwyższy badał kwestie dopuszczenia możliwości publicznego prezentowania przez kandydatów swoich politycznych przekonań w trakcie procedury wyborczej, uznając ostatecznie, że taka aktywność kandydata na sędziego jest dozwolona i chroniona przez I Poprawkę Konstytucji Stanów Zjednoczonych dotyczącej swobody wypowiedzi. Celem niniejszego artykułu jest analiza powyższej sprawy (w szczególności rekonstrukcja argumentów użytych w sporze) w odniesieniu do zarzutu zwiększenia upolitycznienia wyborów, jakie miało nastąpić w wyniku tego rozstrzygnięcia.

2. Geneza systemu wyboru sędziów w USA

System wyłaniania sędziów w drodze wyborów powszechnych w USA ma długą tradycję sięgającą początku XIX w.⁴, jednakże odbywają się one wyłącznie na poziomie stanowym. Na szczeblu federalnym, pod naciskiem jednego z ojców-założycieli Aleksandra Hamiltona, przyjęto system nominacji sędziów przez Prezydenta Stanów Zjednoczonych za zgodą Senatu, gwarantując im dożywotniość sprawowania urzędu, z możliwością usunięcie jedynie w drodze impeachmentu za „niegodne zachowanie”⁵. Początkowo wszystkie trzynaście stanów-założycieli USA przyjęło system nominacyjny podobny do tego na szczeblu federalnym, z pewnymi tylko różnicami co do pomiotów uczestniczących w procedurze nominacji⁶. Na przełomie lat 20. i 30. XIX w., w okresie prezydentury Andrew Jacksona (1829–1837), pojawił się pewien trend skutkujący przyjęciem przez większość stanów systemu bezpośrednich i powszechnych wyborów sędziów. Jako pierwszy obowiązek wyłanianie kandydatów na wszystkie stanowiska sędziowskie w drodze wyborów wprowadził w 1832 r. stan Missisipi. W ciągu następnych trzydziestu lat podobną drogą poszły nie tylko wszystkie stany nowo przyjmowane do Unii, lecz także większość „starych” stanów – tylko nieliczne z nich zachowały systemy nominacyjne. W literaturze dominuje pogląd, że ratio legis dla wprowadzania wyborów sędziów w poszczególnych stanach był prąd tzw. demokracji populistycznej charakterystycznej dla prezydentury A. Jacksona⁷. Na fali tego trendu zostały sformułowane żądania ustanowienia zasad odpowiedzialności władzy sądowniczej przed wyborcami, na równi z innymi władzami, a najprostszą drogą do tego wiodącą miały być powszechne wybory sędziów. Wprowadzenie systemu elekcji sędziów oceniane było jako wyraz nieufności do ówczesnych elit oraz zakwestionowanie dotychczasowego sposobu nominacji sędziowskich oraz chęć złamania władzy sędziowskiej poprzez roztoczenie nad nią kontroli wyborców⁸. Według innych stanowisk przyczyną wprowadzenia wyborów sędziów była dosyć trywialna walka polityczna pomiędzy Partią Demokratyczną a Partią Wigów, które w celach taktycznych rozciągnęły zasadę wyborów powszechnych także na judykaturę, nie zdając sobie sprawy z doniosłości i skutków zmian jakie wprowadzono⁹.

Wreszcie, niektórzy badacze popularność tego trybu w nowo przyjmowanych stanach tłumaczyli niechęcią i brakiem akceptacji miejscowej ludności do sędziów nominowanych przez Unię, w okresie gdy dane terytorium nie miało jeszcze statusu pełnoprawnego stanu USA¹⁰. Odmiennie genezę wyborów sędziów zinterpretował Kermit L. Hall, według którego główną przyczyną ich wprowadzania był konsensus i oparta na nim aktywność prawników o umiarkowanych poglądach, członków zarówno Partii Demokratycznej, jak i Partii Wigów, którzy zgadzali się co do konieczności „zachowania niezależnego i silnego wymiaru sprawiedliwości wolnego od korodującego wpływu polityki i zdolnego do powstrzymania władzy ustawodawczej”¹¹. Przejście od modelu nominacji do trybu wyborów powszechnych miało na celu zwiększenie niezależności oraz rangi sędziów, dając im silną legitymację społeczną i tym samym narzędzia do skutecznego ograniczania innych władz, zwłaszcza legislatywy¹². Co więcej, wybory te miały gwarantować odpartyjnienie sposobu selekcji sędziów przez odebranie tej prerogatywy gubernatorom lub też kongresom stanowym, będącymi reprezentantami partii politycznych¹³. Zatem zdaniem K.L. Halla wybory miały być elementem odpolitycznienia, a nie upolitycznienia sposobu wyłaniania sędziów. Przez cały XIX w. normą w wyborach sędziów była partyjna afiliacja kandydatów na wakujące stanowiska – aż do początku XX w. uważano to za rzecz zupełnie naturalną. Dopiero na początku ubiegłego wieku, w okresie tzw. progresywizmu, zwyciężyło przekonanie o szkodliwości nominacji partyjnej ze względu na zagrożenie upolitycznienia kandydatów, a potem sędziów¹⁴. W tym okresie wiele stanów wprowadziło system wyborów niepartyjnych, w których kandydatom nie wolno było wskazywać partii, z jaką się identyfikują. Niektóre stany z kolei przyjęły system nazywany „systemem wspomaganego mianowania” (assisted appointment), „systemem zasług” (merit system), „wyborami retencyjnymi” lub „systemem Missouri” (od nazwy stanu, gdzie po raz pierwszy został zastosowany w 1940 r.) polegający na tym, że niezależna, bezpartyjna komisja stanowa przygotowuje listę kandydatów, na podstawie której gubernator mianuje na określony czas wskazaną w niej osobę na stanowisko sędziego¹⁵. Po upływie wyznaczonego czasu przeprowadzane jest głosowanie powszechne nad zachowaniem stanowiska przez osobę piastującą stanowisko sędziego – wynik pozytywny głosowania automatycznie przedłuża okres sprawowania funkcji na kolejną kadencję, natomiast negatywny skutkuje utratą stanowiska i koniecznością rozpoczęciem nowej procedury powołania sędziego. Procedura ta miała za zadanie łączyć zalety systemu wyboru z systemem nominacyjnym, jednocześnie unikając ich wad¹⁶. Współcześnie system wyłaniania sędziów w USA na poziomie stanowym daleki jest od jednolitości – występują różne metody obsadzania stanowisk sędziowskich, nie tylko

w zależności od stanu, lecz także od szczebla sądownictwa. Dwie najpopularniejsze obecnie metody obsadzania stanowisk sędziowskich to: wybory powszechne oraz system zasług. Występują również różne kombinacje tych metod, natomiast w zdecydowanie mniejszym stopniu znajduje zastosowanie system nominacji przez gubernatora lub stanową legislatywę¹⁷.

3. Ograniczenia dla kandydatów w wyborach na stanowisko sędziego przed sprawą Republican Party of Minnesota v. White

Twórcy regulacji wprowadzających powszechne wybory sędziów zdawali sobie sprawę z zagrożeń, jakie one niosą, dlatego też wprowadzono wiele ograniczeń, które nie występowały przy wyborach na inne stanowiska publiczne. Przykładowo można wymienić: posiadanie formalnych kwalifikacji, długie kadencje czy też zakaz kandydowania aktualnych sędziów na jakiekolwiek inne stanowiska. W zasadzie od samego początku funkcjonowania trybu wyborów powszechnych aż do dnia dzisiejszego na kandydatach ciąży o wiele więcej obowiązków niż ma to miejsce w wyborach na inne stanowiska, a w samych wyborach istnieje o wiele więcej ograniczeń¹⁸. W związku z przedmiotem artykułu należy pokrótce omówić ograniczenia w wyborach sędziów istniejące w stanie Minnesota – można je jednak traktować jako dość reprezentatywne dla USA, gdyż podobne zasady występowały w zdecydowanej większości stanów z systemem powszechnych wyborów sędziów. Konstytucja Minnesoty od momentu jej wstąpienia do Unii w 1858 r. przewidywała wyłanianie kandydatów na sędziów w drodze wyborów powszechnych, które od 1912 r. były wyborami niepartyjnymi¹⁹. W 1978 r. został przyjęty Kodeks Postępowania Sędziowskiego Minnesoty (Minnesota Code of Judicial Conduct, dalej: „Kodeks”), wzorowany na Modelowym Kodeksie Postępowania Sędziowskiego (Model Code of Judicial Conduct) sformułowanym w 1972 r. przez American Bar Association (dalej: „ABA”). Zgodnie z kanonem 5 Kodeksu zarówno sędziego ubiegającego się o reelekcję, jak i kandydata na stanowisko sędziego obowiązywała tzw. klauzula głoszenia (announce clause), która zabraniała „głoszenia swoich poglądów na temat spornych kwestii prawnych lub politycznych”²⁰. Ponadto zakazane było składanie publicznych deklaracji i obietnic przez kandydatów

co do sposobu rozstrzygania danej kategorii spraw w razie objęcia urzędu. Zakaz ten znany był jako klauzula przysiąg i obietnic (pledges or promises clause)²¹. Jedynymi dopuszczalnymi obietnicami, jakie można było składać wyborcom, było publiczne zobowiązanie do rzetelnego i bezstronnego wykonywania obowiązków sędziowskich. Zgodnie z interpretacjami Kodeksu przyjętymi przez Radę Standardów Sędziowskich Stanu Minnesota (Minnesota Board of Judicial Standards, dalej: „MBJS”) kandydaci byli zobowiązani w trakcie kampanii wyborczej do powstrzymania się od wszelkich wypowiedzi, w jakiejkolwiek formie, dotyczących kwestii prawnych i społecznych uznawanych za kontrowersyjne²². Zatem kandydat w trakcie kampanii wyborczej miał bardzo ograniczone pole manewru jeśli chodziło o jej kształt – jej przedmiotem mógł uczynić tylko swoje osobiste cechy, takie jak nawyki w pracy, dotychczasowe wykształcenie oraz doświadczanie, mógł także deklarować, w jaki sposób będzie zarządzał swoim referatem jeśli zostanie wybrany²³. Wszystkie te ograniczenia miały zmierzać do możliwie największego odpolitycznienia wyborów na sędziów, co miało gwarantować wyłanianie kandydatów na podstawie cech osobistych i kwalifikacji merytorycznych. Ograniczenia te były uznawane za mocno dyskusyjne, gdyż ich przeciwnicy wskazywali, że prowadzą do sytuacji, gdy wyborca nie ma możliwości uzyskania pełnej wiedzy o kandydacie na stanowisko sędziego. Dlatego też w sytuacji, gdy nie istniała możliwość oceny kandydata na podstawie deklaracji programowych czy poglądów prawnych, wyborcy zazwyczaj kierowali się innymi kryteriami wyboru – wcale nie merytorycznymi (w wielu przypadkach byłoby to trudne, skoro do rywalizacji stawały osoby z podobnym doświadczeniem w pracy prawniczej), lecz takimi czynnikami jak znane nazwisko, pochodzenie etniczne czy też płeć²⁴. Sędzia starający się o reelekcję, który łamał postawienia Kodeksu podlegał odpowiedzialności dyscyplinarnej – przewidziano m.in. możliwość usunięcia go ze stanowiska, nałożenia kary finansowej oraz zawieszenia wypłaty wynagrodzenia. Natomiast praktykujący prawnik kandydujący na stanowisko sędziego mógł zostać wydalony z palestry, zawieszony bądź też poddany nadzorowi odpowiedniej organizacji prawniczej. Na straży przestrzegania postanowień Kodeksu przez sędziów stał MBJS, natomiast jeśli chodzi o adwokatów kandydujących na stanowisko sędziego podmiotem tym była Rada Odpowiedzialności Zawodowej Prawników Stanu Minnesota (Minnesota Lawyers Professional Responsibility Board, dalej: „MLPRB”).

4. Republican Party of Minnesota v. White: stan faktyczny i rozstrzygnięcia sądów niższych instancji

Sprawa Republican Party of Minnesota v. White dotyczyła skargi Gregory Wersala, kandydata na stanowisko sędziego w wyborach w Minnesocie w 1996 oraz 1998 r. Dotyczyła granic wypowiedzi w kampanii wyborczej na stanowisko sędziego. Pozwaną w sprawie była pierwotnie Verna Kelly, a następnie Suzanne White – kolejne przewodniczące MBJS.

Adwokat G. Wersal startując w 1996 r. w wyborach na sędziego Sądu Najwyższego Stanu Minnesota w trakcie swojej kampanii wyborczej rozpowszechniał krytyczne pisma dotyczące kilkunastu orzeczeń tego sądu, m.in. w sprawach kryminalnych oraz aborcji, z tego powodu została na niego złożona skarga do MLPRB. Wprawdzie skarga została odrzucona na podstawie wątpliwości co do konstytucyjności klauzuli zakazu głoszenia określonych poglądów, niemniej G. Wersal obawiając się, że dalsze skargi za naruszenie przez niego nakazów etyki mogą doprowadzić do usunięcia go z zawodu zrezygnował z udziału w wyborach. Ponownie wystartował w wyborach w 1998 r. i tym razem chcąc mieć pewność co do prawidłowości swojego postępowania, zwrócił się do MBJS z zapytaniem, czy będzie stosować klauzulę zakazu głoszenia kontrowersyjnych poglądów gdyby ponownie podjął się krytyki orzeczeń Sądu Najwyższego Minnesoty. Na zapytanie uzyskał odpowiedź wymijającą – MBJS uznała, że nie może odpowiedzieć na to pytanie, ponieważ G. Wersal nie przedstawił listy konkretnych wypowiedzi, jakie ma zamiar głosić w trakcie kampanii, a co do których miał wątpliwości, czy nie są objęte zakazem na mocy klauzuli głoszenia. Po przegranych wyborach G. Wersal wraz z Partią Republikańską Minnesoty złożyli pozew do Sądu Dystryktowego USA dla Dystryktu Minnesota przeciw V. Kelly jako reprezentantce MBJS, a następnie po przegraniu sprawy w pierwszej instancji wnieśli apelację do Sądu Apelacyjnego USA 8 Okręgu. W pozwie G. Wersal wskazał, że z powodu klauzuli głoszenia musiał odmawiać udzielenia odpowiedzi na pytania wyborców i dziennikarzy o swoje poglądy na kwestie prawne i społeczne, co skutkowało naruszeniem jego praw gwarantowanych przez I Poprawkę do Konstytucji USA. Przedstawiciele Partii Republikańskiej Minnesoty twierdzili, że z powodu ograniczeń zawartych w klauzuli głoszenia partii tej uniemożliwiono ustosunkowanie się do kandydatury G. Wersala – nie znając jego poglądów na określone kwestie społeczne i prawne nie była ona w stanie podjąć decyzji o poparciu bądź też wystąpieniu przeciwko tej kandydaturze. Zarówno Sądy Dystryktowy, jak i Apelacyjny uznały klauzulę za zgodną z konstytucją, argumentując, że wprawdzie klauzula ogranicza swobodę wypowiedzi, niemniej jest to uzasadnione ważnym interesem publicznym²⁵. Klauzula ta bowiem została stworzona po to, by chronić zasadę bezstronności sędziów, a wiec spełniała test dopuszczalności ograniczenia swobody wypowiedzi, jeśli regulacja „została precyzyjnie dopasowana aby służyć istotnym interesom państwa” ((1) narrowly tailored, to serve (2) a compelling state in- terest). Interesami na jakie powoływały się sądy były dwie zasady: zachowanie bezstronności wymiaru sprawiedliwości i zachowanie powszechnego przekonania o tej bezstronności (preserving the state judiciary’s impartiality and preserving the appearance of that impartiality). Na rozstrzygnięcie Sądu Apelacyjnego G. Wersal oraz Partia Republikańska stanu Minnesota złożyli skargę do Sądu Najwyższego USA. Wnioskodawcy postulowali uznanie klauzuli głoszenia za niekonstytucyjną jako naruszającą gwarantowaną przez I Poprawkę wolność wypowiedzi.

5. Rozstrzygnięcie i argumentacja Sądu Najwyższego USA

Sąd Najwyższy USA rozstrzygając sprawę Republican Party of Minnesota v. White przychylił się do stanowiska powoda, stwierdzając naruszenie gwarantowanej przez I Poprawkę wolności wypowiedzi. Wyrok zapadł niejednomyślnie w stosunku głosów

5 do 4, przy czym o rozstrzygnięciu zadecydowało aktualnie posiadające większość w Sądzie Najwyższym skrzydło konserwatywne, przeciw były zaś osoby uznawane za liberałów. Uzasadnienie dla rozstrzygnięcia sporządził sędzia Antonin Scalia, do wyroku zostało załączone zdanie odrębne. Zdaniem Sądu Najwyższego w rzeczonej sprawie klauzulę głoszenia należało uznać za naruszającą Konstytucję USA ze względu na fakt, że nie została spełniona żadna z przesłanek dopuszczających ograniczenie swobody wypowiedzi. Argumenty na jakie powołały się sądy: Dystryktu oraz Apelacyjny uzasadniając ograniczenie swobody wypowiedzi kandydatów na stanowisko sędziego koniecznością ochrony sprawiedliwego procesu przez zagwarantowanie bezstronności sędziego oraz konieczność ochrony zaufania obywateli do wymiaru sprawiedliwości przez zagwarantowanie zachowania zasady bezstronności – nie spełniały wymogów precyzyjnego dopasowania regulacji w celu ochrony istotnych interesów państwa. Sąd Najwyższy uznał bowiem, że przepisy Kodeksu dopasowane były nie do tego, by ograniczać wypowiedzi przeciwko konkretnym stronom w procesie, lecz do tego, by ograniczać podejmowanie dyskusji przez kandydatów na określone tematy, co nie służyło ochronie zasady bezstronności sędziego, a jedynie ograniczało zakres swobody wypowiedzi²⁶. Rozważając znaczenie pojęcie bezstronności, Sąd Najwyższy USA zdefiniował ją jako brak uprzedzeń sądu wobec jakiejkolwiek ze stron w trakcie procesu, co miało zapewnić równe traktowanie w toku postępowania, a tym samym gwarantować jego sprawiedliwość. Zatem ochrona wynikająca z zasady bezstronności odnosiła się do konkretnych sytuacji, jakie miały miejsce w trakcie postępowania przed sądem, a nie do abstrakcyjnych i potencjalnych spraw, jakie mogłyby znaleźć się przed sądem w przyszłości²⁷. Zdaniem Sądu Najwyższego nie można mówić o dopuszczalności ograniczenia wolności słowa w sytuacji, gdy bezstronność rozumie się jako brak uprzedzenia do pewnych koncepcji prawa a nie osób w sprawie. Zgodnie z poglądem Sądu Najwyższego dla sprawiedliwego procesu nie jest konieczne, by sędzia nie miał własnego zdania na pewne kwestie prawne, pod warunkiem że nie skutkuje to dyskryminacją jednej ze stron – dopóki jednak taka sytuacja nie zachodzi, to nie podlega to ograniczaniu i zakazowi. Zresztą – zgodnie ze słowami A. Scalii – trudno byłoby znaleźć jakiegokolwiek człowieka, który nie miałby osobistego zdania na jakieś kwestie prawne czy społeczne. A jeśli nawet udałoby się go odszukać, to brak poglądu na kwestie prawne oznaczałby brak jakiegokolwiek doświadczenia w zakresie praktyki prawniczej, co musiałoby wykluczyć taką osobę z możliwości ubiegania się o fotel sędziego z powodu braku kwalifikacji. Zatem rozumienie bezstronności jako braku własnej opinii na wybrane zagadnienia prawne nie może być rozpatrywane jako chroniące istotny interes państwa podlegający ochronie prawnej²⁸. Wreszcie istniało trzecie możliwe rozumienie bezstronności: jako otwartości umysłu sędziego, czyli założenie, że nawet jeśli ma on swoje określone poglądy na rozpatrywane kwestie prawne, to będzie otwarty na argumentację przeciwną i w każdej chwili będzie gotowy na zmianę swojego punktu widzenia oraz przyjęcia rozstrzygnięcia wbrew swoim wcześniejszym przekonaniom. W tym ujęciu klauzula głoszenia miała chronić sędziów przed presją opinii publicznej domagającej się rozstrzygania spraw zgodnie

z deklarowanymi poglądami i umożliwiać im swobodę zmiany swojego punktu widzenia. Jednakże zdaniem Sądu Najwyższego klauzula ta takiej ochrony nie zapewniała – głównie dlatego, że poglądy sędziego czy kandydata na sędziego zwykle zostają ujawnione we wcześniejszych orzeczeniach, w jego piśmiennictwie prawniczym, w komentarzach do wyroków i przepisów prawnych, w wykładach akademickich, wydanych książkach czy też w przemówieniach z różnych okazji, wreszcie we wcześniejszej pracy zawodowej. Klauzula ta tworzyła przy tym dziwną sytuację, gdyż osoba na dzień przed zgłoszeniem swojej kandydatury może takie poglądy głosić, nie wolno jej tego robić w trakcie kampanii i znowu może je głosić po objęciu stanowiska – tworzyło to fikcję ochrony i jedynie pozory gwarancji zachowania bezstronności²⁹. W tej sytuacji Sąd Najwyższy uznał, że zgodnie z zasadą wyrażoną w wyroku Florida Star v. B.J.F. z 1989 r. prawo nie może być uznawane za chroniące istotne wartości w ten sposób, że ogranicza swobodę wypowiedzi, przynosząc znaczną szkodę dla prawnie chronionego interesu jakiegokolwiek podmiotu³⁰. Wreszcie, zakaz ten miał negatywne konsekwencje dla opinii publicznej: ze względu na szczególne znaczenie sędziów w systemie common law oraz kompetencje do tworzenia prawa, jak i interpretowania konstytucji, obywatele mają prawo wiedzieć, jakie poglądy ma ktoś, kto otrzymuje taką władzę, podobnie jak ma to miejsce w wyborach do legislatywy³¹. Ograniczenie takie miałoby sens jedynie w państwach, gdzie sędziowie są bezwzględnie poddani posłuszeństwu przepisów prawnych – tam ich osobiste przekonania na prawo nie mają znaczenia, skoro muszą je stosować niejako automatycznie. Ponadto zgodnie ze słowami wspierającej tezy rozstrzygnięcia sędzi Sandry Day O’Connor ścisłe określenie tematów, jakie mogą być poruszane w debacie publicznej przez kandydatów na sędziów prowadzi do tego, że to państwo, a nie obywatele decyduje, co może być poruszane w trakcie kampanii wyborczej. Stanowi to złamanie fundamentalnej zasady każdych wolnych wyborów. Elementem wolnych wyborów jest bowiem swoboda w wyborze tematów dyskusji, a ograniczenie tej możliwości jest jednocześnie ograniczeniem praw publicznych obywateli³².

6. Argumenty podniesione w zdaniu odrębnym

Argumentacja zawarta w zdaniu odrębnym, sformułowanym przez sędziego Johna Paula Stevensa i wspartym przez sędzię Ruth Bader Grinsburg, odwołuje się głównie do specyfiki wyłaniania sędziów jako istotnie różniącej się od wyborów na stanowiska polityczne. Zgodnie ze stanowiskiem J.P. Stevensa przyjęte rozstrzygnięcie nie było prawidłowe, gdyż prowadziło do upolitycznienia wyborów sędziów. Proces wyłaniania sędziów ze swej istoty różni się znacznie od wyborów przedstawicieli legislatywy i egzekutywy, gdyż te dwie ostatnie służą wyborcom, natomiast sędziowie służą prawu, w tym konstytucji. Z tego powodu, o ile wskazane jest jak najszersze poddanie kontroli przez wyborców poczynań i spełniania obietnic przez osoby piastujące stanowiska polityczne, o tyle szkodliwe jest rozciągnięcie takiej kontroli na sędziów. Przyjęte rozstrzygnięcie

prowadzi bowiem do wyboru sędziów na podstawie kryteriów politycznych, a nie merytorycznych i skutkuje taką samą oceną działalności sędziów jak wszystkich innych wybieralnych funkcjonariuszy publicznych. Zdaniem J.P. Stevensa faktycznie narzucało to sędziom konieczność stosowania podobnych metod do tych stosowanych przez polityków walczących o reelekcję – a więc schlebianiu żądaniom większości wyborców w trakcie swoje działalności podejmowanej w ramach pełnionej funkcji³³. W przypadku sędziów oznaczało to, że zwiększa się ryzyko orzekania wbrew własnym przekonaniom oraz zasadom sprawiedliwości, ale za to zgodnie z oczekiwaniami opinii publicznej³⁴. Sędzia, który nie będzie tego robił znacząco zmniejsza swoje szanse na pozostaniu na stanowisku, co w prostej drodze prowadzić może do ograniczenia jego niezależności³⁵. Wprowadzenie do kampanii wyborczych dopuszczalności deklaracji co do poglądów na kwestie prawne stworzy możliwości oceniania przez wyborców wydawanych orzeczeń pod tym kątem, i łatwo może zostać wykorzystane przez przeciwnika w celu zdyskredytowania danej kandydatury w trakcie kampanii wyborczej. Wbrew pozorom deklaracja o poglądach to niewypowiedziana obietnica takiego orzecznictwa, co powoduje, że klauzula przysięg i obietnic faktycznie jest martwym, łatwym do obejścia prawem. Co więcej, uzależnienie sędziów od opinii publicznej będzie faktycznie oznaczało sprzeniewierzenie się ich roli – sędzia bowiem musi być odporny na presję społeczną w rozstrzyganej sprawie³⁶. Powinien kierować się nakazami prawa wypływającymi z konstytucji i precedensów, a nie oczekiwaniami społecznymi czy też wcześniej deklarowanymi poglądami. Wreszcie, wbrew pozornym podobieństwom w wyłanianiu sędziego czy polityka w wyborach powszechnych, mandat do sprawowania władzy przez każdego z nich wypływa z zupełnie innych źródeł. Dla polityków jest to wola wyborców ujawniona w głosowaniu, gdy tymczasem legitymacja dla sędziowskiej władzy prawotwórczej pochodzi z uzasadnienia merytorycznego. Nie akt wyborów daje sędziemu możliwość tworzenia precedensów oraz przyjmowania interpretacji konstytucji, lecz fachowość, a więc jego przymioty osobiste³⁷. Legitymacja władzy sędziowskiej opiera się na społecznym zaufaniu do jej bezstronności, dlatego też należy ją rozumieć i chronić możliwie jak najszerzej – bowiem każde jej nadszarpnięcie (a do tego doprowadzi jawne deklarowanie poglądów przez sędziów) będzie skutkować zmniejszaniem się wypracowanego autorytetu sędziowskiego³⁸. Co więcej, powodować to będzie, że kandydaci na sędziów faktycznie staną się politykami rywalizującymi o jeszcze jedną posadę do objęcia, skrytymi jedynie pod płaszczykiem sędziowskiego autorytetu. Przedstawione powyżej argumenty zdaniem czwórki sędziów powodowały, że przyjęte rozstrzygnięcie skutkować będzie wzrostem stopnia upolitycznienia wyborów do judykatury.

Niewątpliwie skutkami, jakie musiały nastąpić w wyniku tego rozstrzygnięcia, były zmiany w zakresie kodeksów postępowania sędziowskiego – na mocy decyzji sądu klauzule głoszenia straciły moc obowiązującą³⁹. Drugim niewątpliwym i widocznym skutkiem tego orzeczenia stało się publiczne głoszenie przez kandydatów w trakcie kampanii wyborczych poglądów na kwestie kontrowersyjne społecznie i prawnie. Z okazji tej od razu skorzystały rozmaite organizacje grup interesu, stowarzyszenia i podmioty prywatne wysyłając kandydatom kwestionariusze z pytaniami o intersujące je kwestie prawne⁴⁰. Zatem w skutek decyzji Sądu Najwyższego wybory sędziów zbliżyły się do wyborów na stanowiska polityczne – zniesione zostały limity, jakie narzucono kandydatom w zakresie prezentowania swoich poglądów⁴¹. Jak zostało wyżej wspomniane, decyzja Sądu Najwyższego spotkała się z ostrą krytyką, a głównym zarzutem wobec tego rozstrzygnięcia miało być zwiększenie się upolitycznienia wyborów sędziowskich, zwiększenie zaangażowania partii politycznych czy grup interesu oraz ogólny spadek autorytetu sądów w oczach społeczeństwa. Szczególnie ostra krytyka szła ze strony przedstawicieli środowisk prawniczych, nazywających wyrok sądu „otwarciem puszki Pandory”⁴², czy wreszcie wyrażających przekonanie, że orzeczenie to otworzy pole do oszustw i nadużyć⁴³. Także przedstawiciele świata nauki prawa dosyć jednoznacznie przewidywali upolitycznienie wyborów po wydaniu omawianego orzeczenia⁴⁴. Jednakże dotychczasowe badania nie potwierdziły tych negatywnych przewidywań. Badania przeprowadzone w Minnesocie przez Chrisa W. Bonneau, Melindę Gann Hall i Matthew J. Streba w 2008 r. nie wykazały jakichś większych zmian w zachowaniach kandydatów i wyborców. Wprawdzie sami autorzy wskazują na krótki okres, jaki upłynął od wydania orzeczenia, jednakże w ich przekonaniu dały one wiarygodne wyniki⁴⁵. Z kolei wyniki ankiet z badań nad zaufaniem do sądów przeprowadzonych przez Jamesa L. Gibsona w 2008 r. nie potwierdziły tendencji spadkowej, jeśli chodzi o przekonanie o bezstronności i niezależności sędziów⁴⁶. Wyniki te zdają się potwierdzać tezę obrońców trybu wyborów powszechnych w wyłanianiu sędziów, że nawet polityczne deklaracje w kampanii czy też agresywna reklama atakująca przeciwnika nie skutkują zwątpieniem w bezstronność sędziego oraz nie powodują osłabienie legitymacji wymiaru sprawiedliwości⁴⁷. Dla zwolenników wyborów powszechnych sędziów argumenty te dowodzą, że w gruncie rzeczy musiały być inne powody, dla których tak ostro krytykowano zniesienie

ograniczeń wynikających z kodeków postępowania sędziowskiego. Według nich najwięksi krytycy tego orzeczenia, a więc środowiska prawnicze, mają z założenia krytykować sposób wyłaniania kandydatów na sędziów w drodze wyborów, gdyż ogranicza on ich wpływ na to, kto ostatecznie będzie pełnił funkcję sędziego. Prawnicy preferują bowiem system nominacji kandydatów wskazanych przez komisje (zwykle zdominowane przez ich środowisko), w ostateczności zaś system zasług (merit system). Należy podkreślić, że uzasadnienia dla takiego przekonania zwolenników powszechnych wyborów na stanowiska sędziowskie może dostarczać fakt, iż środowiska prawnicze od wielu lat inicjują próby zmian i lobbują za odejściem od dotychczasowego sposobu wybierania sędziów. Swoje stanowisko i wsparcie dla systemu zasług środowiska prawniczego uzasadniają zazwyczaj dwoma argumentami: system ten w większym stopniu niż tryb wyborczy sprzyja obsadzaniu stanowisk sędziowskich przez osoby najbardziej kompetentne oraz gwarantuje niezależność sędziów, uwalniając ich od presji partii politycznych czy opinii publicznej. Argumenty te pojawiają się w kolejnych oficjalnych stanowiskach przyjmowanych przez ABA⁴⁸. Ze względu na to, że postulaty środowisk prawniczych w zakresie zmiany systemu wyłaniania sędziów są w dużym stopniu społecznie nieakceptowalne, to w zasadzie nie ma większych szans na głębokie zmiany w tym kierunku w najbliższej przyszłości. Pewną próbą wyeliminowania czynników politycznych z wyborów było właśnie stworzenie zasad zawartych w kodeksach postępowania sędziowskiego. Miały one do minimum ograniczyć polityczny charakter procesu wyłaniania kandydatów na sędziów, kładąc nacisk na kwestie merytoryczne kampanii. Dlatego też ograniczenie swobody prowadzenia kampanii wyborczych i próba ocenzurowania tematów, jakie mogą być w nich podnoszone przez kandydatów. Wyeliminowanie deklaracji politycznych miało osłabić zjawisko ewentualnego rozliczania sędziów przez wyborców za wydawane wyroki oraz uwolnić ich od potencjalnej presji orzekania pod dyktando oczekiwań społecznych w obawie przed nie-wybraniem na kolejną kadencję⁴⁹. Dla środowisk prawniczych oczywista jest konieczność zachowania przez sędziów nimbu fachowców, służących prawu, jakościowo różniących się od polityków. Wyłonienie sędziego miało się zatem odbywać na podstawie obiektywnych, merytorycznych kryteriów, a nie kryteriów politycznych (obietnic wyborczych czy deklaracji tożsamościowych). Wyeliminowanie deklaracji politycznych miało skłaniać wyborcę do racjonalnego wskazania obiektywnie najlepszego kandydata na stanowisko, dlatego też w trakcie kampanii dostarczane mogły mu być tylko informacje na temat właściwości osobistych kandydata. Krytycznie do tych argumentów odnosił się Scott Peters, dla którego zasady kodeksów postępowania sędziowskiego dotyczące kampanii wyborczych tak naprawdę miały na celu: 1) zmniejszenie zakresu odpowiedzialności sędziego wobec wyborców; 2) dla pełniących już tę funkcję: zmniejszenie prawdopodobieństwa pojawienia się konkurenta w wyborach

oraz ułatwienie pozyskiwania funduszy na kampanię wyborczą⁵⁰. Zakazy te w swej istocie miałyby więc polityczny cel, choć ukryty pod deklaracjami dbałości o ochronę wizerunku wymiaru sprawiedliwości oraz zasadę bezstronności i godności urzędu sędziego. W dyskusji nad granicami wypowiedzi kandydatów na stanowiska sędziowskie często zwraca się uwagę na to, że tak naprawdę problem swobody prezentowania swoich poglądów w wyborach na sędziego nie ma aż tak kluczowego znaczenie jak się wydaje. Dużo większym problemem są kwestie finasowania kampanii wyborczych sędziów oraz sposobów pozyskiwania środków na ich prowadzenie⁵¹. W raportach na temat wyborów sędziowskich wskazuje się tendencje do zwiększania puli przeznaczanej na ten cel⁵². Dla wielu grup interesów o wiele korzystniej jest mieć wsparcie „swojego” sędziego niż polityka – w wielu przypadkach sędzia będzie mógł mieć o wiele większy niż polityk wpływ na bieg spraw, będących w orbicie zainteresowania tej grupy⁵³. Dla wielu komentatorów to właśnie stanowi największe zagrożenie związane z wyborami sędziów – nie zaś kwestia poglądów, które ci głoszą.

8. Konkluzje: znaczenie wyroku w sprawie Republican Party of Minnesota v. White dla amerykańskiej debaty o sposobie wyłaniania sędziów

Wszystkie strony sporu w sprawie Republican Party of Minnesota v. White – jak i uczestnicy debaty, którą orzeczenie to wywołało – nie mieli wątpliwości co do znaczenia tego orzeczenia dla dalszej praktyki wyłaniania sędziów w USA. Wprawdzie wygląda na to, że nie sprawdziły się natychmiast czarne wizje skrajnego i gwałtownego upolitycznienia wyborów, jakie rozpościerali jego krytycy, niemniej trudno uznać, iż rozstrzygnięcie w tej sprawie nie będzie prowadzić do częstszego używania przez kandydatów ubiegających się o stanowisko sędziego argumentów odwołujących się do oceny politycznej (nie tylko zaś samej merytorycznej prezentacji swojej osoby). Wydaje się, że sprawa ta wywoływała tak żywą dyskusję nie z powodu zakazu wypowiedzi na kontrowersyjne zagadnienia prawne i polityczne, lecz dlatego, że znajdowała się w epicentrum sporu o sens stosowania wyborów sędziów w ogóle. Należy bowiem pamiętać, że pomimo długotrwałej praktyki tego sposobu wyłaniania sędziów w amerykańskim dyskursie publicznym, kwestia ta nie jest uznawana za ostatecznie rozstrzygniętą i nierodzącą wątpliwości⁵⁴. Argument z upolitycznienia wyborów służyć miał raczej do wzmocnienia stanowiska przeciwników elekcyjnego sposobu powoływania sędziów w sporze ze zwo-

lennikami tego trybu, lecz wydaje się, że nie dotykał w istocie najważniejszych skutków orzeczenia Sądu Najwyższego. W ostatnich dekadach w debacie publicznej narasta krytyka, zwłaszcza ze strony środowisk prawniczych, zasady wyłaniania sędziów w drodze wyborów powszechnych i podejmowane są próby chociażby częściowego jej ograniczenia, jeśli w danym momencie nie ma sprzyjających okoliczności do zmiany na system merytorycznej nominacji⁵⁵. Próby ograniczenia zakresu wyborów sędziów podejmowane są chociażby poprzez szczegółowe regulacje zasad zachowania kandydatów w trakcie kampanii wyborczych. Rozstrzygnięcie co do konstytucyjności takich rozwiązań było bardzo istotne, dlatego że, wyznaczało pewne trendy w praktyce wyborów – potencjalne zwycięstwo przed Sądem Najwyższym i stwierdzenie konstytucyjności nakazów zawartych w Kodeksie dawałoby zwolennikom ograniczenia zasady wyborów sędziów istotny przyczółek w walce o dalsze ograniczanie tej procedury. Z kolei zwycięstwo opcji wspierającej jak najszerszy zakres swobody wypowiedzi w trakcie kampanii wyborczych na stanowisko sędziowskie oznaczałoby, że przynajmniej część sukcesywnie do tej pory wprowadzanych ograniczeń należy usunąć – a więc stanowiłoby wzmocnienie trybu wyborów sędziowskich. Wydaje się, że wyrok w sprawie Republican Party of Minnesota v. White był jednym z kamieni milowych w sporze o sposób wyłaniania sędziów w USA, gdyż na jakiś czas wyznaczył kierunek w jakim zmierzać ma interpretacja przepisów regulujących zasady wyboru sędziów. Orzeczenie to na pewno jednak nie rozstrzyga tej kwestii ostatecznie.

Republican Party of Minnesota v. White as a Step Towards Greater Politicisation of the Judicial Election in the USA?