Archiwum Filozofii Prawa
i Filozofii Społecznej Journal of the Polish Section of IVR ISSN 2082-3304 Logo Polskiej Sekcji IVR Polska Sekcja IVR ↗

Research article

On the threats to democracy and the rule of law: The philosophy of total states in the views of Szymon Rundstein and Maciej Starzewski

Autorzy artykułu
  1. Sławomir Tkacz
  2. Aleksandra Wentkowska

On the threats to democracy and the rule of law: The philosophy of total states in the views of Szymon Rundstein and Maciej Starzewski

Archiwum Filozofii Prawa i Filozofii Społecznej, nr 3(44)/2025, s. 38-54

DOI 10.36280/afpifs.2025.3.38 ↗
Numer
nr 3(44)/2025
Strony
38-54
Opublikowano
Język tekstu
angielski

polski

Abstrakt

Jednym z najważniejszych problemów podejmowanych w ostatnim czasie w piśmiennictwie jest zagadnienie zagrożeń dla demokracji i rządów prawa. Wskazuje się, że konieczność weryfikacji roli i zadań najważniejszych instytucji życia politycznego, w tym przede wszystkim państwa determinuje charakter i dynamika zmian zachodzących we współczesnym świecie. Zagadnienie zagrożeń dla demokracji i kryzysu rządów prawa niejednokrotnie było podejmowane w polskich pracach teoretycznoprawnych i dogmatycznych powstałych po 1926 roku. Ich autorzy, jak Szymon Rundstein, czy Maciej Starzewski niejednokrotnie podnosili zagadnienie niebezpieczeństw związanych ze zjawiskiem, które określane było mianem „tendencji antykonstytucyjnych”. Ogłoszone przez nich studia dotyczyły zarówno zagrożeń wewnętrznych, jak również niebezpieczeństw związanych z kształtowaniem się państw faszystowskich oraz państwa sowieckiego. Poczynione w tamtym czasie ustalenia są niezwykle aktualne. Dlatego też zasadne wydaje się przypomnienie, w kontekście wyzwań, z którymi mierzą się dzisiaj praktyka prawna i prawoznawstwo, sformułowanych niemal 100 lat temu konkluzji.

Słowa kluczowe

  • f aszyzm
  • demokracja
  • rządy prawa
  • państwo totalne
  • autorytaryzm
  • prawa obywatelskie
  • totalizm nazistowski i sowiecki

angielski

Abstract

One of the most important issues recently addressed in literature is the threats to democracy and the rule of law. It is pointed out that the need to verify the role and tasks of key political institutions, primarily the state, is determined by the nature and dynamics of changes in the modern world. The issue of threats to democracy and the crisis of the rule of law has frequently been discussed in Polish theoretical and doctrinal legal works produced after 1926. Authors such as Szymon Rundstein and Maciej Starzewski often raised concerns about the dangers associated with phenomena referred to as “anti-constitutional tendencies”. The studies they published addressed both internal threats and the dangers arising from the formation of fascist states and the Soviet state. The findings made back then remain highly relevant in the present day. Therefore, in the context of the challenges faced by legal practice and legal science today, it seems justified to recall the conclusions formulated nearly 100 years ago.

Keywords

  • Fascism
  • democracy
  • rule of law
  • total state
  • authoritarianism
  • civil rights
  • Nazi and Soviet totalisms
Pełny tekst PDF Jak cytować

Bibliografia

56 pozycji bibliograficznych

Literatura

  1. Bosiacki A., Wstęp [in:] H. Kelsen, Czysta teoria prawa, trans. R. Szubert, ed. A. Bosiacki, LexisNexis, Warszawa 2014.

  2. Czepiła S., Koncepcje teoretycznoprawne w Polsce międzywojennej, "Czasopismo Prawno-Historyczne” 1 980, vol. 32, no. 2, pp. 107-149.

  3. Czerwińska E.„,Vom Wesen und Wert der Demokratie'.' Teoria demokracji Hansa Kelsena, "Principia” 2004, vol. 37-38, pp. 175-194.

  4. Dreier H., Hans Kelsen zur Einfăhrung, Junius Verlag, Hamburg 2023.

  5. Eatwell R., Faszyzm. Historia, trans. T. Oljasz, Dom Wydawniczy Rebis, Poznań 1999.

  6. Górnicki L., Narodowosocjalistyczne prawo w poglądach Szymona Rundsteina, "Acta Universitatis Wratislaviensis” 201 1, no. 3365: „Studia nad Faszyzmem i Zbrodniami Hitlerowskimi” vol. 33, pp. 47-77.

  7. Górnicki L., Prawo Trzeciej Rzeszy w nauce i publicystyce prawniczej Polski międzywojennej (1933 1939), Wydawnictwo AS, Bielsko-Biała 1993.

  8. Grzybowski K., Ustrój Związku Socjalistycznych Sowieckich Republik. Doktryna i konstytucja, Kra-kowska Spółka Wydawnicza, Kraków 1929.

  9. Guz T., Filozofia prawa III Rzeszy Niemieckiej, Towarzystwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, Lublin 2022.

  10. Jakubiak Ł., Maciej Starzewski (1891-1944), https://ruj.uj.edu.pl/server/api/core/bitstreams/ bc625f65-c77c-4bab-be6e-800230458bc9/content (accessed: 20.04.2025).

  11. Kaczmarek P., Goodbye rządy prawa? Diagnoza i perspektywa, "Archiwum Filozofii Prawa i Filozofii Społecznej” 2024, no. 4, pp. 53-65.

  12. Kelsen H., O istocie i wartości demokracji, trans. F. Turynowa, Księgarnia Powszechna, Warszawa 1939.

  13. Kelsen H., Verteidigung der Demokratie Abhandlungen zur Demokratietheorie, eds. M. Jestaedt, O. Lepsius, Mohr Siebeck, TObingen 2006.

  14. Kelsen H., Wesen und Entwicklung der Staatsgerichtsbarkeit [in:] Veróffentlichungen der Vereinigung der Deutschen Staatsrechtslehrer, H. 5, W. de Gruyter, Berlin — Leipzig 1929, pp. 30-88.

  15. Kiwior-FiIo M., „Brak” państwa czyjego „nadmiar” — wyzwania i zagrożenia współczesnej demokra-cji, "Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis", Folia 282: "Studia Politologica” 2018, no. 21, pp. 19-33.

  16. Kutrzeba S., Państwa totalne. Odczyt, Gebethner i Wolff, Kraków 1937.

  17. Kutrzeba S., Państwa totalne - światła - cienie - przyszłość, Gebethner i Wolff, Kraków 1937.

  18. Kuźmicz K., Immanuel Kantjako inspirator polskiej teorii i filozofii prawa w latach 1918—1950, Temi-da 2, Białystok 2009.

  19. Łojek S., Kłopoty pojęciowe z demokracją. Ujęcie opisowe, semantyczne i normatywne, "Politeja” 2013, vol. 10, no. 1, pp. 275-288.

  20. Marszał M., „Idea prawa" w normatywistycznej teorii Szymona Rundsteina, "Przegląd Sejmowy" 2020, no. 5, pp. 83-89.

  21. Marszał M., Kilka uwag na temat prawa w państwach totalnych w poglądach Szymona Rundsteina (1876-1942), "Annales UMCS” 2012, sectio G, vol. 59, no. 2, pp. 59-65.

  22. Marszał M., Włoski faszyzm w polskiej myśli politycznej i prawnej 1922-1939, Wydawnictwo Uni-wersytetu Wrocławskiego, Wrocław 2007.

  23. Marszał M., Szymaniec P., O pojmowaniu prawa przez Szymona Rundsteina [in:] S. Rundstein, Idea prawa. Wybór pism, Ośrodek Myśli Politycznej, Kraków 2023.

  24. Martyniak C., Moc obowiązująca prawa a teoria Kelsena, Katolicki Uniwersytet Lubelski, Lublin 1938.

  25. Meszorer A., O Szymonie Rundsteinie, "Palestra” 1 958, no. 2, pp. 89—93.

  26. Mohyluk M., Sowieckie prawo sądowe w piśmiennictwie prawniczym II Rzeczypospolitej, Temida 2, Białystok 2023.

  27. Mohyluk M., Szymon Rundstein o prawie radzieckim, "Miscellanea Historico-luridica” 2008, vol. 4, pp. 67-77.

  28. Nowacki J., Rządy prawa. Dwa problemy, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 1995.

  29. Opałek K., Początki teorii prawa w Polsce Odrodzonej, "Czasopismo Prawno-Historyczne" 1 992, vol. 44, no. 1-2, pp. 107—121.

  30. Pach M., Niemiecka koncepcja demokracji zdolnej do obrony (zarys problematyki), "Przegląd Kon-stytucyjny” 2017, no. 2, pp. 55-86.

  31. Pichlak M., Wojtanowski M., Dawne i obecne poszukiwania nomosu prawa. Wprowadzenie, "Archi-wum Filozofii Prawa i Filozofii Społecznej" 2024, no. 4, pp. 5-18.

  32. Pietrzykowski T., Polski kryzys konstytucyjny oczami pozytywisty prawniczego, "Państwo i Prawo” 2022, no. 3, pp. 3-13.

  33. Peretiatkowicz A., Cezaryzm demokratyczny a Konstytucja Polska, "Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny” 1929, no. 4, pp. 367—376.

  34. Peretiatkowicz A., Kryzys parlamentaryzmu i Konstytucja Polska z 1935 r. [in:] idem, Studia prawni-cze, Księgarnia Sw. Wojciecha, Poznań 1938.

  35. Peretiatkowicz A., Machiavelli i państwo totalne, "Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny” 1 938, no. 4, pp. 361-373.

  36. Peretiatkowicz A., Państwo faszystowskie bilans rządów pięcioletnich, "Przegląd Współczesny” 1 927, no. 66, pp. 71-89.

  37. Rundstein S., Narodowo-socjalistyczna doktryna prawa narodów, "Polityka Narodów” 1935, vol. 5, no. 6, pp. 700-714.

  38. Rundstein S., O nowoczesnych tendencjach prawa konstytucyjnego, "Palestra” 1931, pp. 255-278.

  39. Rundstein S., W poszukiwaniu prawa cywilnego, Księgarnia Powszechna, Warszawa 1939.

  40. Rundstein S., Zasady teorji prawa, Księgarnia F. Hoesicka, Warszawa 1924.

  41. Stachniuk J., Zagadnienie totalizmu, Toporzeł, Wrocław 1990. no. 6-7, Kraków

  42. Srokosz J., Macieja Starzewskiego rozważania nad państwem totalnym, "Acta Universitatis Wra-tislaviensis” 201 1, no. 3365: „Studia nad Faszyzmem i Zbrodniami Hitlerowskimi” vol. 33, pp. 227-238.

  43. Starzewski M., Demokracja a totalizm: odczyt wygłoszony w klubie dyskusyjnym Związku Legionistów Polskich w Krakowie dnia 4 listopada 1937 r., Wydawnictwo S.A. Krzyżanowski, Kraków 1937.

  44. Starzewski M., Organizacja społeczeństwa na podstawie ekonomicznej w państwie faszystowskim, "Przegląd Współczesny” 1 930, no. 104, pp. 410-453.

  45. Starzewski M., Z rozważań nad przyczynami kryzysu demokracji [in:] Księga pamiątkowa na dzie-więćdziesięciolecie dziennika „Czas". 1848-1938, Drukarnia Polska, Kraków 1 938, pp. 81—82.

  46. Starzewski M., Ze studiów nad ustrojem faszystowskim, Krakowska Spółka Wydawnicza, Kraków 1931.

  47. Stelmach J., Norma podstawowa [in:] Studia z filozofii prawa, eds. J. Stelmach, T. Gizbert-Studnicki, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2001, pp. 63-70.

  48. Tkacz S., "Narady nad teorjq prawa” — problemy i polemiki [in:] Prawo i czas. Księga jubileuszowa z okazji 80-lecia urodzin profesora Adama Lityńskiego, eds. M. Borski, D. Fleszer, A. Pokora, A. Rogacka-Łukasik, Oficyna Wydawnicza „Humanitas", Sosnowiec 2020, pp. 101—104.

  49. Tkacz S., Teoria normy prawnej Szymona Runsteina - założenia wyjściowe, "Z Dziejów Prawa” 2018, vol. 11 (1 9), part 2, pp. 167-185.

  50. Tkacz S., Wentkowska A., Between Normativism and Phenomenology: on the Influence ofAdolfRein-ach's Concept of Social Acts on Szymon Rundstein's Theory of Law, "Folia Iuridica” 2022, no. 1 00: The Aprioristic and Transcendental Foundations of Law, ed. M. Zirk-Sadowski, pp. 127-135.

  51. Tomasiewicz J., Naprawa czy zniszczenie demokracji? Tendencje autorytarne i profaszystowskie w polskiej myśli politycznej 1921-1935, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 2012.

  52. Wiatrowski P., Współczesne zagrożenia demokracji — aspekt prawny, "Zeszyty Naukowe Uniwersy-tetu Ekonomicznego w Krakowie” 2019, no. 2, pp. 7-23.

  53. Wojtacki M., Redefinicje demokracji w dobie międzywojennego kryzysu parlamentaryzmu w pol-skiej myśli polityczno-prawnej - przyczynek do badań, "Studia nad Autorytaryzmem i Totalita-ryzmem” 2023, vol. 45, no. 3, pp. 391-404.

  54. Wróblewski J., Krytyka normatywistycznej teorii prawa i państwa Hansa Kelsena, PWN, Warszawa 1955.

  55. Zajadło J., Constitution — hostile interpretation, "Przegląd Konstytucyjny" 2018, no. 2, pp. 5-15.

  56. Znamierowski C., Recenzja pracy Szymona Rundsteina: Zasady teorii prawa, Warszawa 1924, "Ruch Prawniczy i Ekonomiczny” 1924, no. 3, pp. 390-395.

Informacje o publikacji

Autor i afiliacja

Sławomir Tkacz

Autor i afiliacja

Aleksandra Wentkowska

Dane wydania

Numer nr 3(44)/2025

Strony
38-54
Opublikowano
DostępOpen LicencjaCC BY 4.0 ↗

Jak cytować

Opis bibliograficzny i zweryfikowane formaty eksportowe.

Format AFPiFS

S. Tkacz, A. Wentkowska, On the threats to democracy and the rule of law: The philosophy of total states in the views of Szymon Rundstein and Maciej Starzewski, „Archiwum Filozofii Prawa i Filozofii Społecznej” nr 3(44)/2025, s. 38–54, DOI: 10.36280/afpifs.2025.3.38

Eksportuj dane cytowania