Artykuł naukowy
Utworzenie Instytutu Pamięci Narodowej jako organu właściwego w zakresie ścigania zbrodni komunistycznych i nazistowskich – analiza efektywności ustawy o IPN
The establishment of the Institute of National Remembrance as the authority responsible for prosecuting communist and Nazi crimes: An analysis of the efficiency of the IPN Act
Archiwum Filozofii Prawa i Filozofii Społecznej, nr 3(44)/2025, s. 55-69
polski
Abstrakt
Celem artykułu jest analiza przesłanek, którymi kierował się ustawodawca przy utworzeniu Instytutu Pamięci Narodowej i dokonanie weryfikacji czy pierwotny cel został osiągnięty. Należy jednak pamiętać, że w demokratycznym państwie racjonalny prawodawca musi kierować się również nie tylko kategoriami skutku przyjmowanych przepisów, ale również ich efektywności. Przy zastosowaniu ekonomicznej analizy prawa zbadane ostało, czy zjawisko to występuje w zakresie ustawy o Instytucie Pamięci Narodowej. W pracy wykorzystano metodę dogmatycznoprawną w celu zbadania rzeczywistego działania przepisów. Ponadto w artykule odnaleźć można również metodę empiryczną, która jest właściwa w celu zbadania przesłanek, którymi kierował się prawodawca podczas procesu legislacyjnego. Dzięki dostępnej dokumentacji udało się ustalić podstawowe założenia, które były wiążące dla projektodawców. Jak wynika z dostępnych dokumentów legislacyjnych ustawa o IPN została przyjęta w celu zwiększenia dynamiki postępowań w zakresie ścigania zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu oraz rozszerzeniu definicji zbrodni z stalinowskiej o komunistyczne i wyodrębnieniu prokuratorów z prokuratury powszechnej. Należy podkreślić, że zasadniczą tezą badawczą pracy jest twierdzenie, iż powyższe nie zostało zrealizowane z zachowaniem zasad efektywności prawa, gdyż liczba spraw zakończonych jest niewspółmierna do poniesionych kosztów. Dodatkowo z uwagi na upływ czasu większość postępowań w ogólne nie będzie wszczynanych albo zakończy się umorzeniem ze względu na śmierć podejrzanych. Co zresztą wykazuje tendencja ostatnich lat. Należy podkreślić, iż w doktrynie nie została dotąd podniesiona powyższa problematyka, a tym bardziej nie została ona skonfrontowana z metodami zmierzającymi do ustalenia efektywności przepisów.
Słowa kluczowe
- Instytut Pamięci Narodowej
- Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu
- efektywność prawa
- skuteczność prawa
- ekonomiczna analiza prawa
angielski
Abstract
The purpose of this article is to analyse the rationale behind the establishment of the Institute of National Remembrance (IPN) and to assess whether its original objectives have been achieved. It is important to note that, in a democratic state, a rational legislator must consider not only the intended outcomes of the enacted provisions but also their efficiency. Applying economic analysis of law, the study examines whether these considerations are reflected in the operation of the IPN Act. The article employs the doctrinal legal research method to investigate the actual effect of the provisions. Additionally, it utilizes the empirical method to explore the rationale guiding the legislator during the legislative process. Based on available documentation, the fundamental assumptions that were binding on the drafters of the Act are identified. Legislative records indicate that the IPN Act was enacted to enhance the efficiency of proceedings related to prosecuting crimes against the Polish Nation, expand the definition of crimes from Stalinist to communist offences, and separate prosecutors within the IPN from the general prosecutorial system. However, the central research thesis of this study asserts that these goals have not been achieved in accordance with the principles of legal efficiency. The number of resolved cases is disproportionately low relative to the incurred costs. Furthermore, due to the passage of time, many proceedings are unlikely to be initiated or will be discontinued due to the death of suspects – a trend observed in recent years. It should be emphasized that this issue has not been addressed in existing legal scholarship, nor has it been examined through methods aimed at assessing the efficiency of legal provisions.
Keywords
- Institute of National Remembrance
- efficiency of law
- effectiveness of law
- Law & Economics (economic analysis of law)
Bibliografia
36 pozycji bibliograficznych
Literatura
-
Bogucka 1., Funkcje prawa. Analiza pojęcia, Kantor Wydawniczy Zakamycze, Kraków 2000.
-
Bożyk S., Konstytucyjne ramy inicjatywy ustawodawczej w parlamencie Rzeczypospolitej Polskiej, „Gdańskie Studia Prawnicze” 2018, t. 1 1, s. 429—436.
-
Calabresi G., Some Thoughts on Risk Distribution and the Law ofTorts„,The Yale Law Journal” 1961, vol. 70, no. 4, s. 499-553.
-
Chrupczalski S., Ekonomiczna analiza prawa własności w ujęciu szkoły austriackiej, [b.w.], Kraków 2008, https://mises.pl/storage/files/articles/2009/09/ekonomiczna-analiza-prawa.pdf (do stęp: 28.12.2024).
-
Coase R., The Problem of Social Cost„,Journal of Law & Economics” 1960, vol. 3, s. 1-44.
-
Cooter R., Ulen T., Ekonomiczna analiza prawa, Wydawnictwo C.H. Beck, Warszawa 2011.
-
Dubiański W., Rola zasobu archiwalnego Instytutu Pamięci Narodowej w realizacji ustawy lustracyj-nej„,Bibliotheca Nostra: Śląski Kwartalnik Naukowy” 2010, nr 3—4, s. 47-61.
-
Guzik T., Ekonomiczna analiza prawa jako metoda prawoznawstwa, „Przegląd Prawniczy TBSP UJ” 2017, nr 8(38), s. 25-36.
-
Majchrzak B., Istota administracji publicznej [w:] Nauka administracji, red. Z. Cieślak, Wolters Klu-wer, Warszawa 2012, s. 11-30.
-
Metelska-Szaniawska K., Bełdowski J., Ekonomia w prawie. Wprowadzenie, cz. 3, „Edukacja Praw-nicza”2015, nr 1, s. 79-105.
-
Musiał F., Polityka historyczna czy historyczna świadomość? Działalność Instytutu Pamięci Narodo-wej„,Horyzonty Polityki” 201 1, t. 2, nr 3, s. 149-170.
-
Najwyższa Izba Kontrol i, Superbudżet IPN — co czwarta zbadana złotówka w Centrali wydatkowana niegospodarnie (zapis konferencji prasowej), 2.07.2024, https://www.nik.gov.pl/aktualnosci/ budzet-ipn-2023.html (dostęp: 2.09.2024).
-
Niedużak M., Postępowanie grupowe. Prawo i ekonomia, Wydawnictwo C.H. Beck, Warszawa 2014.
-
Pilipiec S., Szreniawski P., Akceptacja społeczna jako podstawa wyodrębniania się gałęzi prawa, „Ze-szyty Naukowe Uniwersytetu Rzeszowskiego. Seria Prawnicza. Prawo 9" 2010, z. 64, s. 121—128.
-
Posner R., Economic Analysis of Law, Aspen, New York 2003.
-
Potrzeszcz J., Sprawiedliwość a celowość w Nauk Prawnych” 2004, t. 1 4, z. 1, s. 29-43.
-
Stadn icki T., Funkcja śledcza Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Scigania Zbrodni przeciwko Na-rodowi Polskiemu,„Prokuratura i Prawo” 2006, nr 9, s. 102-107.
-
Stelmach J., Brożek B., Załuski W., Dziesięć wykładów o ekonomii prawa, Wolters Kluwer, Warszawa 2007.
-
Suleja W., Miejsce Instytutu Pamięci Narodowej w badaniach nad dziejami PRL, „Dzieje Najnowsze. Przegląd Badań” 2010, R. 42, z. 3, s. 81-111.
-
Wronkowska S., Kryteria oceny prawa [w:] Przemiany polskiego prawa (lata 1989—1999), red. E. Ku-stra, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Toruń 2001, s. 33-46.
-
Ziembiński Z., Problemy podstawowe prawoznawstwa, PWN, Warszawa 1980.
-
Instytut Pamięci Narodowej — Akt oskarżenia przeciwko Andrzejowi S., 23.06.2010, https://ipn. gov.pl/pl/s ledztwa/a kły-oska rzen ia/17090,272-Akt-oskarzenia-przeciwko-And rzejowi-S. html (dostęp: 9.09.2024).
-
Instytut Pamięci Narodowej - Akt oskarżenia przeciwko Czesławowi Ł., 14.07.2009, https://ipn. gov.pl/pl/sledztwa/akty-oskarzenia/16854,36Akt-oskarzenia-przeciwko-CzesIawowi-L.htmI (dostęp: 3.09.2024).
-
Instytut Pamięci Narodowej — Akt oskarżenia przeciwko Janowi J., 15.07.2009, https://ipn.gov.pl/ pl/sledztwa/akty-oskarzenia/16954,136-Akt-oskarzenia-przeciwko-Janowi-J.html (dostęp: 9.09.2024).
-
Instytut Pamięci Narodowej — Akt oskarżenia przeciwko Leopoldowi R., 2.02.2020, https://ipn. gov.pl/pl/sledztwa/akty-oska rzenia/85452,365-Akt-oskarzenia-przeciwko-Leopoldowi-R. html (dostęp: 9.09.2024).
-
Instytut Pamięci Narodowej — Akt oskarżenia przeciwko Romanowi S., 13.08.2019, https://ipn. gov.pI/pI/sIedztwa/akty-oskarzenia/75457,363-Akt-oskarzenia-przeciwko-Romanowi-S. html (dostęp: 9.09.2024).
-
Instytut Pamięci Narodowej - Akt oskarżenia przeciwko Wilhelmowi A., 14.07.2009, https://ipn. gov.pl/pl/sledztwa/akty-oskarzenia/16821,2-Akt-oska rzenia -p rzeciwko-Wil hel mowi-A.html (dostęp: 3.09.2024).
-
Instytut Pamięci Narodowej oraz Muzeum žołnierzy Wyklętych (w organizacji), Informacja o działalności od 1 lipca 2000 r. do 30 czerwca 2001 r., Warszawa 2001.
-
Instytut Pamięci Narodowej oraz Muzeum žołnierzy Wyklętych (w organizacji), Informacja o działalności od I stycznia 2022 r. do 31 grudnia 2022 r., t. I, Warszawa 2023.
-
Instytut Pamięci Narodowej oraz Muzeum Žołnierzy Wyklętych (w organizacji), Informacja o działalności od I stycznia 2023 r. do 31 grudnia 2023 r., t. I, Warszawa 2024.
-
Instytut Pamięci Narodowej oraz Muzeum Zołnierzy Wyklętych (w organizacji), Informacja o działalności od 1 stycznia 2024 r. do 31 grudnia 2024 r., t. 1, Warszawa 2025.
-
Instytut Pamięci Narodowej — wykaz aktów oskarżenia, https://ipn.gov.pl/pl/sledztwa-i-lustra-cja/sciganie-zbrodni-przeciwko-nar/akty-oskarzenia (dostęp: 9.09.2024).
-
Projekt ustawy o Instytucie Pamięci Narodowej, druk sejmowy 252 Sejm III kadencji.
-
Projekt ustawy o utworzeniu Archiwum Obywatelskiego oraz o powszechnym udostępnianiu dokumentacji wytworzonej w latach 1944 1990 przez organy bezpieczeństwa państwa, druk sejmowy nr 31 - Sejm III kadencji.
-
Sprawozdanie Komisji Nadzwyczajnej do rozpatrzenia projektów ustaw dotyczących powszech-nego dostępu do archiwów i dokumentacji byłych organów bezpieczeństwa państwa, druk sejmowy 557 - Sejm III kadencji.
-
Uzasadnienie do projektu ustawy o Instytucie Pamięci Narodowej, druk sejmowy 252 - Sejm III kadencji.
Informacje o publikacji
Dane wydania
Numer nr 3(44)/2025
- Strony
- 55-69
- Opublikowano
Jak cytować
Opis bibliograficzny i zweryfikowane formaty eksportowe.
Format AFPiFS
P. Pasierb, Utworzenie Instytutu Pamięci Narodowej jako organu właściwego w zakresie ścigania zbrodni komunistycznych i nazistowskich – analiza efektywności ustawy o IPN, „Archiwum Filozofii Prawa i Filozofii Społecznej” nr 3(44)/2025, s. 55–69, DOI: 10.36280/afpifs.2025.3.55
ACM
[1] Przemysław Pasierb. 2025. Utworzenie Instytutu Pamięci Narodowej jako organu właściwego w zakresie ścigania zbrodni komunistycznych i nazistowskich – analiza efektywności ustawy o IPN. AFPiFS 3(44) (2025), 55–69. https://doi.org/10.36280/afpifs.2025.3.55
ACS
(1) Pasierb, P. Utworzenie Instytutu Pamięci Narodowej jako organu właściwego w zakresie ścigania zbrodni komunistycznych i nazistowskich – analiza efektywności ustawy o IPN. AFPiFS 2025, No. 3(44), 55–69. https://doi.org/10.36280/afpifs.2025.3.55.
APA
Pasierb, P. (2025). Utworzenie Instytutu Pamięci Narodowej jako organu właściwego w zakresie ścigania zbrodni komunistycznych i nazistowskich – analiza efektywności ustawy o IPN. Archiwum Filozofii Prawa i Filozofii Społecznej, 3(44), 55–69. https://doi.org/10.36280/afpifs.2025.3.55
ABNT
PASIERB, Przemysław. Utworzenie Instytutu Pamięci Narodowej jako organu właściwego w zakresie ścigania zbrodni komunistycznych i nazistowskich – analiza efektywności ustawy o IPN. Archiwum Filozofii Prawa i Filozofii Społecznej, n. 3(44), p. 55–69, 2025.
Chicago
Pasierb, Przemysław. “Utworzenie Instytutu Pamięci Narodowej jako organu właściwego w zakresie ścigania zbrodni komunistycznych i nazistowskich – analiza efektywności ustawy o IPN.” Archiwum Filozofii Prawa i Filozofii Społecznej, no. 3(44) (2025): 55–69. https://doi.org/10.36280/afpifs.2025.3.55.
Harvard
Pasierb, P. (2025) “Utworzenie Instytutu Pamięci Narodowej jako organu właściwego w zakresie ścigania zbrodni komunistycznych i nazistowskich – analiza efektywności ustawy o IPN,” Archiwum Filozofii Prawa i Filozofii Społecznej, 3(44), pp. 55–69. Available at: https://doi.org/10.36280/afpifs.2025.3.55.
IEEE
[1] P. Pasierb, “Utworzenie Instytutu Pamięci Narodowej jako organu właściwego w zakresie ścigania zbrodni komunistycznych i nazistowskich – analiza efektywności ustawy o IPN,” AFPiFS, no. 3(44), pp. 55–69, 2025, doi: 10.36280/afpifs.2025.3.55.
MLA
Pasierb, Przemysław. “Utworzenie Instytutu Pamięci Narodowej jako organu właściwego w zakresie ścigania zbrodni komunistycznych i nazistowskich – analiza efektywności ustawy o IPN.” Archiwum Filozofii Prawa i Filozofii Społecznej, no. 3(44), 2025, pp. 55–69, https://doi.org/10.36280/afpifs.2025.3.55.
Turabian
Pasierb, Przemysław. “Utworzenie Instytutu Pamięci Narodowej jako organu właściwego w zakresie ścigania zbrodni komunistycznych i nazistowskich – analiza efektywności ustawy o IPN.” Archiwum Filozofii Prawa i Filozofii Społecznej, no. 3(44) (2025): 55–69. https://doi.org/10.36280/afpifs.2025.3.55.
Vancouver
1. Pasierb P. Utworzenie Instytutu Pamięci Narodowej jako organu właściwego w zakresie ścigania zbrodni komunistycznych i nazistowskich – analiza efektywności ustawy o IPN. AFPiFS. 2025;3(44):55–69. doi:10.36280/afpifs.2025.3.55
OSCOLA
Przemysław Pasierb, ‘Utworzenie Instytutu Pamięci Narodowej jako organu właściwego w zakresie ścigania zbrodni komunistycznych i nazistowskich – analiza efektywności ustawy o IPN’ (2025) 3(44) AFPiFS 55 <https://doi.org/10.36280/afpifs.2025.3.55>.