Archiwum Filozofii Prawa
i Filozofii Społecznej Journal of the Polish Section of IVR ISSN 2082-3304 Logo Polskiej Sekcji IVR Polska Sekcja IVR ↗

Artykuł naukowy

Nauczyciel akademicki w momencie kryzysu rządów prawa. Dynamika i perspektywy na przykładzie nauczyciela akademickiego będącego prawnikiem

Autorzy artykułu
  1. Sławomir Tkacz
  2. Aleksandra Wentkowska

The Academic Teacher in Times of Rule of Law Crisis. The Dynamics and Prospects, on the Example of Academic Lawyer Teachers

Archiwum Filozofii Prawa i Filozofii Społecznej, nr 4(45)/2025, s. 58-76

DOI 10.36280/afpifs.2025.4.58 ↗
Numer
nr 4(45)/2025
Strony
58-76
Opublikowano
Język tekstu
polski

polski

Abstrakt

W czasie kryzysu rządów prawa należy zadać pytanie o weryfikację roli i zdań najważniejszych instytucji życia publicznego. Jedną z kwestii wymagających podjęcia stanowi problematyka zadań środowiska akademickiego w momencie, gdy dochodzi do łamania konstytucji przez sprawujących władzę, upartyjnienia systemu, czy lekceważenia praw mniejszości. Często działania naruszających rządy prawa dotyczą także nauczania akademickiego, które według nich powinno być prowadzone w sposób realizujący jedyną dopuszczalną ideologię narzuconą przez większość Pytanie, w jaki sposób powinien się zachować nauczyciel akademicki w takiej sytuacji staje się kluczowe. Według klasycznego paradygmatu, akceptacja standardów naukowości, każe przyjąć, iż własne oceny rzeczywistości, czy osobiste preferencje aksjologiczne nie mogą pretendować do ustaleń o charakterze naukowym. Nauczyciel akademicki powinien zajmować zewnętrzny punkt widzenia, skupiając się jedynie na rejestracji prawidłowości obserwowanych zachowań. W tym miejscu trzeba podjąć kwestię, czy to jest rola oczekiwana przez społeczeństwo. Odnosi się do zarówno do roli debat akademickich wewnętrznych uniwersytetu, jak również działalności popularyzatorskiej czy informacyjnej poza nim. Oczywiste jest, że podjęcie takich działań wymaga przyjęcia wewnętrznego punktu widzenia (w pewnym jego rozumieniu). Odrębną kwestią jest to, że nauczyciele akademiccy badający prawo często łączą tę rolę z praktyką prawniczą, czy nawet działalnością polityczną. Może to stanowić źródło napięć. Nieodłącznie z tym związana jest kwestia autorytetu. Kluczowym zagadnieniem jest to, czy skupienie się na klasycznie pojmowanej działalności naukowej w czasach przełomu (tzw. moment prawny), może być rozumiane jako przyzwolenie na łamanie rządów prawa? Przeoczenie tego momentu, może doprowadzić do ukształtowania się państwa totalitarnego i kwestii ewentualnej odpowiedzialności etycznej uczonych, którzy milczą w chwilach kryzysu. W konkluzjach autorzy podejmują próbę sformułowania wniosków w przedmiocie tego, czy jest możliwa izolacja uczelni w czasach kryzysowych od toczących się dyskusji i sporów, które mogą doprowadzić do demontażu rządów prawa oraz jaka jest rola nauczyciela akademickiego w tych czasach.

Słowa kluczowe

  • rządy prawa
  • nauczyciel akademicki
  • perspektywy zewnętrzne i wewnętrzne
  • debata akademicka
  • władza

angielski

Abstract

One of the most important issues recently addressed in the literature is the threat to democracy and the rule of law. It is pointed out that the necessity of verifying the role and tasks of key political institutions, primarily the state, is determined by the nature and dynamics of changes occurring in the modern world. The issue of threats to democracy and the crisis of the rule of law has frequently been discussed in Polish theoretical and doctrinal legal works produced after 1926. Authors such as Sz. Rundstein and Sz. Starzewski often raised concerns about the dangers associated with phenomena referred to as „anti-constitutional tendencies.” Their published studies addressed both internal threats and the dangers arising from the formation of fascist states and the Soviet state. The findings made at that time remain highly relevant today. Therefore, in the context of the challenges faced by legal practice and legal science today, it seems justified to recall the conclusions formulated nearly 100 years ago. Key words: Fascism, democracy, rule of law, total state, authoritarianism, civil rights, Nazi and Soviet totalism

Pełny tekst PDF Jak cytować

Bibliografia

52 pozycji bibliograficznych

Literatura

  1. Bakiera L, Problem autorytetu z perspektywy psychologicznej, „Czasopismo Psychologiczne” 2013, nr 1, s 127–133

  2. Bauman Z, Wieloznaczność nowoczesna, nowoczesność wieloznaczna, tłum J Bauman, PWN, Warszawa 1995

  3. Cybichowski Z, Dyletantyzm a wiedza prawnicza, „Przegląd Prawniczy Allerhanda” 2022, t 5, nr 2, s 408–411

  4. Czarnota A, Paździora M, Stambulski M, Ukryty program edukacji prawniczej, „Krytyka Prawa” 2018, nr 2, s 96–113

  5. Dworkin R, Sprawiedliwość według jeży, tłum A Sorówka-Łach, Wolters Kluwer, Warszawa 2025

  6. Guz T, Filozofia prawa III Rzeszy Niemieckiej, Towarzystwo Naukowe KUL, Lublin 2022

  7. Hart H L A, Pojęcie prawa, tłum J Woleński, PWN, Warszawa 1998

  8. Jabłoński P, O różnicy między mocną a słabą wersją idei wewnętrznego punktu widzenia, „Archi-wum Filozofii Prawa i Filozofii Społecznej” 2024, nr 4, s 19–35

  9. Jabłoński P, Kaczmarek P, Granice władzy prawniczej w perspektywie polskiej tradycji socjologicz-nej, Nomos, Kraków 2017

  10. Jacko J F, Autorytet a kompetencje – perspektywa edukacyjna [w:] Komunikacja społeczna a wartości w edukacji, t 1, red W Maliszewski, Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń 2007, s 130–147

  11. Kaczmarek P, Dystans do roli w zawodzie prawnika, Wydawnictwo C H Beck, Warszawa 2019

  12. Kaczmarek P, Goodbye rządy prawa? Diagnoza i perspektywa, „Archiwum Filozofii Prawa i Filozofii Społecznej” 2024, nr 4, s 53–65

  13. Kaczmarek P, Uspołecznienie zasady rządów prawa, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław [w druku]

  14. Karkowska M, Czy nadszedł zmierzch autorytetów, „Forum Akademickie”, 27 09 2021, https://fo-rumakademickie pl/wokol-nauki/czy-nadszedl-zmierzch-autorytetow/ (dostęp: 13 05 2025)

  15. Kicior B, Autorytet w kulturze popularnej: sposób funkcjonowania, mechanizmy i przemiany, „Col-loquium Pedagogika – Nauki o Polityce i Administracji” 2019, nr 4, s 59–74

  16. Kubiak A, Państwo prawne – idea, postulaty, dylematy, „Państwo i Prawo” 1991, z 7, s 15–26

  17. Lekka-Kowalik A, Etyka badań naukowych – nowa dyscyplina filozoficzna, „Roczniki Filozoficzne” 1997–1998, t 45–46, nr 2, s 83–118

  18. Łętowska E, Autonomia uniwersytetu a wyzwania współczesności, „Państwo i Prawo” 2020, z 2, s 3–17

  19. Łętowska E, „Równanie w dół” – zagrożenie państwa prawa. Polska Herostratesem czy katalizato -rem?, „Przegląd Konstytucyjny” 2019, nr 4, s 18–33

  20. Machowska K M, Refleksyjny specjalista w społeczeństwie masowym, „Principia” 2004, t 39, s 169–188

  21. Mojski W, Analiza kryzysu konstytucyjnego z perspektywy funkcji aksjologicznej konstytucji. Za-rys podstawowych zagadnień teoretycznych, „Archiwum Filozofii Prawa i Filozofii Społecznej” 2022, nr 1, s 55–62

  22. Nowacki J, Rządy prawa. Dwa problemy, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 1995

  23. Olender-Jermacz B, Autorytet nauczyciela akademickiego w opinii studentów, „Przegląd Pedago-giczny” 2024, nr 2, s 126–135

  24. Paździora M, Autorytet w edukacji prawniczej [w:] Prawo jest dla obywateli i im ma służyć. Wokół myśli Adama Czarnoty, red W Zomerski, F Cyuńczyk, P Eckhardt, M Paździora, Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2024, s 255–269

  25. Petrażycki L, Wstęp do nauki polityki prawa, PWN, Warszawa 1968

  26. Pietrzykowski T, Ideał naukowości prawoznawstwa. Józef Nowacki przeciw ideologizacji twierdzeń prawniczych, „Archiwum Filozofii Prawa i Filozofii Społecznej” 2023, nr 3, s 22–33

  27. Pietrzykowski T, Naturalizm i granice nauk prawnych. Esej z metodologii prawoznawstwa, Wolters Kluwer, Warszawa 2017

  28. Pietrzykowski T, Polski kryzys konstytucyjny oczami pozytywisty prawniczego, „Państwo i Prawo” 2022, z 3, s 3–17

  29. Pietrzykowski T, Tezy wstępne do dyskusji nad wolnością manifestowania poglądów w przestrzeni uniwersyteckiej, 2 12.2020, s 1, https://us edu pl/event/debata-dotyczaca-swobody-stosowa-nia-symboli-w-przestrzeni-akademickiej/ (dostęp: 13 05 2025)

  30. Pietrzykowski T, Ujarzmianie Lewiatana. Szkic o idei rządów prawa, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 2014

  31. Piotrowski J, Zagadnienie roli społecznej w systemie socjologicznym Floriana Znanieckiego, „Prze-gląd Socjologiczny” 1976, nr 28, s 99–109

  32. Pyszczek G, Społeczna rola mędrca. Wokół koncepcji Floriana Znanieckiego, „Filozofia i Nauka Stu-dia Filozoficzne i Interdyscyplinarne” 2018, t 6, s 285–298

  33. Radbruch G, Ustawowe bezprawie i ponadustawowe prawo [w:] idem, Filozofia prawa, tłum E No-wak, PWN, Warszawa 2009, s 244–254

  34. Raz J, Autorytet prawa, tłum P Maciejko, Dom Wydawniczy ABC, Warszawa 2000

  35. Rundstein S, O nowoczesnych tendencjach prawa konstytucyjnego, „Palestra” 1931, z 6–7, s 255–278

  36. Rytel-Warzocha A, Ochrona suwerenności Narodu w czasie kryzysu konstytucyjnego, „Gdańskie Studia Prawnicze” 2023, nr 2, s 88–98

  37. Sandel M J, Sprawiedliwość. Jak postępować słusznie, tłum O Siara, Kurhaus, Warszawa 2013

  38. Sandel M J, Tyrania merytokracji. Co się stało z dobrem wspólnym, tłum B Sałbut, PWN, Warszawa

  39. Snyder T, O tyranii. Dwadzieścia lekcji z dwudziestego wieku, tłum B Pietrzyk, Znak Horyzont, Kra-ków 2022

  40. Szpunar M, Medialna widoczność jako emanacja hiperobecności, „Zeszyty Prasoznawcze” 2017, t 60, nr 3, s 494–504

  41. Tuzet G, Norms and Novelty: Reflections on Legal Knowledge, Norms and Evolutionary Systems, „Archiwum Filozofii Prawa i Filozofii Społecznej” 2021, nr 2, s 108–122

  42. Wierzchosławski R P, Floriana Znanieckiego Społeczne role uczonych w kontekście współczesnego naukoznawstwa i socjologii wiedzy naukowej, „Humaniora Czasopismo Internetowe” 2016, t 13, nr 1, s 111–130

  43. Wronkowska S, Kilka tez o instrumentalizacji prawa i ochronie przed nią, „Przegląd Prawa i Admi-nistracji” 2017, nr 110, s 107–112

  44. Wróblewska I, Zasada państwa prawnego w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego, Wydaw-nictwo „Dom Organizatora”, Toruń 2010

  45. Zajadło J, Felietony gorszego sortu. O Trybunale Konstytucyjnym i nie tylko, Wydawnictwo Arche, Sopot 2017

  46. Zajadło J, Radbruch, Wydawnictwo Arche, Sopot 2016

  47. Zajadło J, Testament Dworkina [w:] Wolność człowieka i jej granice. Antologia pojęcia w doktrynach polityczno-prawnych. Od Nietzschego do współczesności, t 3, red O Górecki, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2019, s 399–411

  48. Zajadło J, Wykładnia wroga wobec konstytucji, „Przegląd Konstytucyjny” 2008, nr 1, s 26–36

  49. Zirk-Sadowski M, Metodologie teorii prawa a problem polityczności prawoznawstwa, „Przegląd Prawa i Administracji” 2017, nr 110, s 51–62

  50. Zirk-Sadowski M, Prawo a uczestnictwo w kulturze, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź

  51. Znaniecki F, Społeczne role uczonych a historyczne cechy ich wiedzy, „Przegląd Socjologiczny” 1976, nr 28, s 110–153

  52. Zomerski J, W kierunku demokratycznej nauki prawa? Dogmatyka, edukacja, postanalityczność, Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2023

Informacje o publikacji

Autor i afiliacja

Sławomir Tkacz

Autor i afiliacja

Aleksandra Wentkowska

Dane wydania

Numer nr 4(45)/2025

Strony
58-76
Opublikowano
DostępOtwarty LicencjaCC BY 4.0 ↗

Jak cytować

Opis bibliograficzny i zweryfikowane formaty eksportowe.

Format AFPiFS

S. Tkacz, A. Wentkowska, Nauczyciel akademicki w momencie kryzysu rządów prawa. Dynamika i perspektywy na przykładzie nauczyciela akademickiego będącego prawnikiem, „Archiwum Filozofii Prawa i Filozofii Społecznej” nr 4(45)/2025, s. 58–76, DOI: 10.36280/afpifs.2025.4.58

Eksportuj dane cytowania