XII Zjazd Młodych Teoretyków i Filozofów Prawa IVR, Uniwersytet Gdański, Gdynia, 3–5 września 2025 r.

W dniach 3–5 września 2025 r. Katedra Teorii i Filozofii Państwa i Prawa Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Gdańskiego zorganizowała XII Zjazd Młodych Teoretyków i Filozofów Prawa IVR pt. Hard Times, Hard Cases, który odbył się w Hotelu Nadmorskim w Gdyni. Zjazd stanowi cykliczne wydarzenie naukowe o ogólnopolskim zasięgu, gromadzące młodych badaczy teorii i filozofii prawa, reprezentujących zarówno środowiska akademickie, jak i praktykę prawniczą. W XII edycji wzięło udział kilkudziesięciu uczestników z ośrodków naukowych z całej Polski. Obrady zostały podzielone na osiem sesji tematycznych, rozłożonych na trzy dni konferencyjne, a poprzedziła je część inauguracyjna.

Pierwszego dnia, w środę 3 września, po rejestracji i zakwaterowaniu uczestników, odbyło się uroczyste otwarcie Zjazdu w Sali Bursztynowej, którego dokonał prof. Kamil Zeidler, kierownik Katedry będącej gospodarzem wydarzenia. Następnie wykłady inauguracyjne wygłosili byli kierownicy Katedry – prof. Jolanta Jabłońska-Bonca i prof. Jerzy Zajadło.

Profesor J. Jabłońska-Bonca (Akademia Leona Koźmińskiego w Warszawie) w wystąpieniu zatytułowanym „Hard Times. Easy Judgments. Blockchain Jurisprudence” podjęła problematykę smart-kontraktów w kontekście arbitrażu, wskazując na ich cechy charakterystyczne: jawność transakcji, szybkość, nieodwołalność oraz samowykonalność orzeczeń. Przedstawiła specyfikę klauzul arbitrażowych w środowisku blockchain, odwołując się do teorii gier i koncepcji punktu Schellinga – arbiter podejmuje decyzję, oczekując zbieżności z rozstrzygnięciami pozostałych arbitrów, przy czym nie dysponuje wiedzą o predyktorach ich decyzji. Prelegentka zwróciła uwagę na fakt, że jedynie 3–5% transakcji blockchainowych kończy się sporem, a prawo w tej sferze nie jest stanowione – funkcjonuje w domenie prywatnej, bez klasycznej jurysdykcji krajowej i aparatu egzekucyjnego, co przywodzi na myśl średniowieczne lex mercatoria. W dyskusji poruszono m.in. kwestie bezstronności anonimowego arbitra, problemu koordynacji opartej na błędnych sygnałach, Hobbesowskiej koncepcji sprawiedliwości oraz pytania o to, czy mamy do czynienia z „postprawem”.

Profesor J. Zajadło (Uniwersytet Gdański) w wykładzie pt. „Trudne przypadki – jądro prawoznawstwa?” postawił pytanie o to, co decyduje o istocie prawoznawstwa, odwołując się do dydaktycznego wymiaru trudnych przypadków. Przywołał stanowiska Olivera W. Holmesa (hard cases make bad law) i Arthura Corbina (hard cases make good law), a następnie wskazał, że trudne przypadki występują na wszystkich pięciu płaszczyznach prawa. Nawiązując do debaty Hart – Dworkin, podkreślił, że zdaniem Dworkina istnieje jedna słuszna odpowiedź (one right answer), podczas gdy Robert Alexy dopuszczał wielość rozwiązań.

Drugiego dnia Zjazdu, w czwartek 4 września, obrady zostały podzielone na sześć sesji, po dwie odbywające się równolegle.

Sesję 1, moderowaną przez dr. Macieja Próchnickiego (Uniwersytet Jagielloński), otworzył dr Oskar Pogorzelski (Uniwersytet Ekonomiczny w Krakowie) referatem pt. „Kryzys, norma, stosowanie prawa: analiza trudnych przypadków w trudnych czasach”. Prelegent przedstawił „arsenał ataku” na praworządność, obejmujący sabotaż legislacyjny, instrumentalizację wykładni, retorykę delegitymizującą oraz lawfare, rozumiany jako wykorzystanie postępowań dyscyplinarnych do nękania i zastraszania sędziów. Jako „arsenał obrony” wskazał rozproszoną kontrolę konstytucyjności, pytania prejudycjalne do Trybunału Sprawiedliwości UE oraz skargi do ETPCz. Doktor Sławomir Piekarczyk (Uniwersytet Śląski) przedstawił wyniki komparatystycznego projektu badawczego dotyczącego legislacji specjalnej w Niemczech, Hiszpanii i Polsce. Wskazał, że legislacja specjalna nie jest pojęciem konstytucyjnym w żadnym z badanych krajów, a jej przykłady – od ustawy o wizycie papieża po specustawy drogowe – mają charakter z pozoru generalny, lecz w istocie indywidualny. Ustawodawca zachowuje się w takich przypadkach jak władza wykonawcza, co może stanowić symptom szerszego kryzysu prawa. Mateusz Guzik (Uniwersytet Warszawski) w referacie poświęconym koncepcji Stanisława Ehrlicha omówił problem niespełnienia wypowiedzi normatywnej. Nawiązując do debaty Hart – Dworkin i pojęcia otwartości semantycznej, przedstawił Ehrlichowski model ciągu informacyjno-decyzyjnego, w którym norma prowokuje dalsze decyzje o jej stosowaniu lub przestrzeganiu. Za ilustrację trudnego przypadku posłużył wyrok Trybunału Konstytucyjnego i odmowa jego publikacji – sytuacja, w której norma obowiązuje i jest spełniana, aż pewnego dnia przestaje być spełniana. Magister Paulina Jabłońska (Uniwersytet Jagielloński) w referacie pt. „Niekonstytucyjność w trudnych czasach: ETPCz przeciwko Polsce” omówiła orzecznictwo Europejskiego Trybunału Praw Człowieka wobec Polski, w tym sprawę Xero Flor dotyczącą sędziów dublerów oraz sprawę M.L. przeciwko Polsce z 2023 r. Prelegentka postawiła pytanie, czy stan niekonstytucyjności staje się społecznie akceptowany i zwróciła uwagę na koszty społeczne tego zjawiska oraz paradoksy autoreferencyjne, jakie pojawiają się w dyskursie o praworządności. Sesję 1 zamknęło wystąpienie dr. Piotra Szczekockiego, który omówił trudne przypadki w egzekucji sądowej, odwołując się do Dworkinowskiej tezy o braku remisów. Na przykładach orzecznictwa (m.in. pytania, czy altana służy zaspokajaniu potrzeb mieszkaniowych) oraz problemów niecelowego wszczęcia postępowania egzekucyjnego wskazał na rozbieżności w orzecznictwie sądów powszechnych.

Sesję 2 otworzył referat dr Magdaleny Glanc-Żabiełowicz (Uniwersytet Gdański) pt. Misusing hard cases. Następnie mgr Iwona Kaczorowska-Kossowska (Uniwersytet Gdański) omówiła decyzyjność pacjenta w świetle ewoluujących zapatrywań na paternalizm i autonomię, zaś Marianna Jarzyna (Uniwersytet Gdański) zajęła się fact- -checkingiem w mediach społecznościowych w kontekście konfliktu wartości.

W sesji 3, moderowanej przez dr. Michała Pełkę (Uniwersytet Warszawski), Krzysztof Szuliński (Uniwersytet Jagielloński) omówił wyzwania interpretacyjne po nowelizacji przepisów dotyczących zgwałcenia. Prelegent wskazał na cele nowelizacji – korektę linii orzeczniczych i zmianę praktyki społecznej – oraz przeanalizował rozróżnienie między oporem a brakiem zgody, odwołując się do stanowiska Sądu Najwyższego i konwencji stambulskiej. Zwrócił uwagę na przejście od modelu „nie znaczy nie” do modelu „tak znaczy tak”. Następnie dr Karol Gregorczuk (Uniwersytet Gdański) przedstawił referat o prywatności genetycznej jako trudnym przypadku. Omówił unikalność genomu ludzkiego, trzy aspekty prywatności genetycznej (prywatność ciała, informacyjna i rodzinna) oraz spory o status informacji genetycznej – ekscepcjonalizm, generalizm i kontekstualizm. Wskazał na trzy deklaracje UNESCO jako instrumenty soft law regulujące tę materię i postawił tezę, że kluczowe jest nie tyle kontrolowanie dostępu do danych genetycznych, ile kontrolowanie sposobu ich użycia. Magister Dawid Lewandowski (Uniwersytet Zielonogórski) podjął problematykę solidarności w kontekście konfliktu na granicy polsko-białoruskiej i tzw. operacji Śluza, wskazując na napięcie między solidarnością w rozumieniu obrony wspólnej granicy UE a solidarnością w przyjmowaniu migrantów. Magister Wojciech Jankowski (Uniwersytet) Gdański) wygłosił referat dotyczący sporu o wielorybnictwo jako odpowiedzi na argument hipokryzji w kontekście ochrony zwierząt. Zaproponował wielokryterialny model oceny statusu moralnego organizmów, obejmujący siedem zasad – od poszanowania życia, przez zasadę antyokrucieństwa i podmiotowości, po zasadę tranzytywności szacunku – i opartą na nich punktową ewaluację porównawczą. Referat dr Marzeny Myślińskiej (Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie) i dr Agaty Przylepy-Lewak (Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie) dotyczył mediacji w kontekście kryzysu wymiaru sprawiedliwości. Autorki wskazały na trzy cechy procesu sądowego – retrospektywność, jednopłaszczyznowość i sformalizowanie – kontrastując je z zaletami mediacji: oszczędnością czasu, niższymi kosztami i większą trwałością ugód. Zwróciły jednocześnie uwagę na niedociągnięcia w regulacji mediacji, w tym brak jednoznacznych standardów kwalifikacyjnych dla mediatorów.

W sesji 4, moderowanej przez dr. Oskara Pogorzelskiego (Uniwersytet Ekonomiczny w Krakowie), dr Bartosz Armknecht (Uniwersytet Gdański) przedstawił referat „Hard times, hard cases – wyzwanie sztuki bycia przyzwoitym w korzystaniu z przysługujących praw na tle prawa obligacyjnego”. Następnie mgr Adrian Zaorski (Uniwersytet Gdański) w swoim referacie omówił ideał mądrego praktycznie sędziego. Natomiast mgr Mateusz Stramski (Uniwersytet Gdański) podjął tematykę znaczenia reguł i zasad w prawie sportowym, a mgr Jakub Twaróg (Uniwersytet Śląski) opowiedział o przypadkach, kiedy prawo nie obowiązuje w praktyce, czyli w sytuacji ponad 8000 m n. p. m. Sesję zakończyła prelekcja mgr. Michała Mitręgi (Uniwersytet Jagielloński), która dotyczyła prawa naturalnego we współczesnych radykalnych nurtach politycznych.

W sesji 5, moderowanej przez dr. K. Gregorczuka (Uniwersytet Gdański), dr Maciej Próchnicki (Uniwersytet Jagielloński) przedstawił referat o wykorzystaniu LLM w sądzie, poruszając problemy wyjaśnialności (right to explanation), inteligibilności systemów AI oraz rozliczalności (accountable AI). Wskazał na argumenty przeciw stosowaniu AI w orzecznictwie: humanistyczny (prawo do bycia osądzonym przez człowieka), argument z jurysprudencji cnót, psychologiczną nieufność wobec AI oraz pytanie o to, jak sztuczna inteligencja radziłaby sobie z trudnymi przypadkami. Magister Andrzej Porębski (Uniwersytet Jagielloński) w referacie „Ostrożnie z ogniem” omówił zagrożenia związane z wielkimi modelami językowymi, rozróżniając dwa typy „czarnych skrzynek”: algorytmiczną (nietransparentne reguły decyzyjne) i instytucjonalną (tajemnica przedsiębiorstwa). Przywołał badania wskazujące na regres kompetencji radiologów od momentu pojawienia się AI oraz postawił pytanie o ryzyko uzależnienia społeczeństwa od sztucznej inteligencji. Zwrócił uwagę, że hasło „korzystaj mądrze” stanowi w istocie chwyt erystyczny producentów LLM-ów. Doktor Marek Jakubiec (Uniwersytet Jagielloński) podjął problematykę fake newsów, proponując rozróżnienie między adekwatnością a prawdziwością informacji. Wskazał na trudności w ustaleniu punktu odniesienia dla „aktualnego stanu wiedzy” oraz przedstawił propozycje kazuistycznej kryminalizacji fałszywych informacji. Marcin Kuta (Uniwersytet Śląski) zamknął sesję referatem o trudnym przypadku na gruncie art. 52 ustawy o rachunkowości, dotyczącym terminu złożenia podpisu.

W sesji 6, moderowanej przez dr Magdalenę Glanc-Żabiełowicz (Uniwersytet Gdański), poruszony został wątek sztuki i kultury. Doktor Joanna Kamień wystąpiła z referatem dotyczącym sztuki jako hard case’u na przykładzie procesu Doroty Nieznalskiej. Następnie Sandra Marek opowiedziała o polskiej sztuce feministycznej i poszukiwaniu w niej sprawiedliwości. Doktor Michał Pełka przedstawił założenia integralnej filozofii Dworkina, wspominając o jej niespójności w koncepcji godności jednostki z prawem do pornografii. Sesję zakończyła mgr Paula Chmielowska wystąpieniem dotyczącym hard case’ów w ochronie dóbr kultury w trakcie konfliktów zbrojnych.

Trzeciego dnia Zjazdu, w piątek 5 września, obrady kontynuowano w dwóch sesjach. Sesję 7, moderowaną przez mgr. Przemysława Rybińskiego (Uniwersytet Gdański), otworzył Jakub Śniadek (Uniwersytet Jagielloński) referatem o interpretacji poziomowej tekstu prawnego jako metodzie wykładni konstytucji. Prelegent opowiedział się za „słabym” stanowiskiem, zgodnie z którym wykładnia konstytucji nie wymaga odrębnej teorii, lecz dodatkowych narzędzi. Odwołując się do koncepcji Ryszarda Sarkowicza, wskazał trzy poziomy interpretacji: deskryptywny, dyrektywny i presupozycyjny. Julia Kasprzyk (Uniwersytet Jagielloński) przedstawiła analizę orzecznictwa sądów administracyjnych na tle art. 18 Konstytucji RP, dotyczącą odmowy transkrypcji małżeństw jednopłciowych zawartych za granicą. Prelegentka zidentyfikowała dwie linie interpretacyjne: pierwszą, traktującą art. 18 jako definicję małżeństwa (z uzasadnieniem językowym i historycznym), oraz drugą, zgodnie z którą małżeństwo kobiety i mężczyzny stanowi jedynie podtyp objęty szczególną ochroną, co nie przesądza o zakazie regulacji związków jednopłciowych na poziomie ustawowym. Z kolei dr Karolina Gmerek (Uniwersytet Szczeciński) przedstawiła przygotowany wspólnie z dr. Michałem Krotoszyńskim (Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu) referat o odczytywaniu reguł konstytutywnych na przykładzie ułaskawienia. Opierając się na derywacyjnej koncepcji wykładni, zrekonstruowała warunki ważności aktu ułaskawienia (podpis prezydenta, brak skazania przez Trybunał Stanu, przeprowadzenie procedury z kodeksu postępowania karnego), przechodząc przez fazę porządkującą, rekonstrukcyjną i percepcyjną. W fazie trzeciej zastosowano dyrektywy systemowe poziome i pionowe oraz odwołanie do zasad trójpodziału władzy, domniemania niewinności i prawa do sądu. Doktor Mikołaj Hermann (Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu) wygłosił referat o regułach wykładni prawa dotyczących odtwarzania różnych rodzajów norm prawnych. Wyróżnił dwa rodzaje przepisów zrębowych: explicite formułujące nakazy i zakazy oraz przepisy, z których normatywność wynika z założenia. Omówił problemy dozwoleń i wnioskowania a contrario, przepisów modyfikujących, uprawnień oraz norm kompetencyjnych, wskazując, że jeden przepis może być nośnikiem wielu norm, np. przepis karnoprawny zawiera normę sankcjonowaną, kompetencyjną i sankcjonującą.

Sesję 8, na której zaprezentowali się studenci, moderowała dr Karolina Gmerek (Uniwersytet Szczeciński). Nikodem Kunicki omówił kłamstwo jako linię obrony w etyce prawniczej, wskazując na napięcia między rynkiem usług a normami etycznymi oraz postulując ich doprecyzowanie. Ewa Iwanowska (Uniwersytet Gdański) przedstawiła ruch sovereign citizens jako wyraz spadku zaufania do państwa. Natasza Skriabin (Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie) mówiła o wyzwaniach integracji europejskiej dla polskiej teorii prawa i potrzebie redefinicji podstawowych pojęć. Amelia Krużyńska (Uniwersytet Gdański), odwołując się do Suitsa i Harta, porównała prawo do gry. Szymon Gumowski (Uniwersytet Gdański) zestawił koncepcje trudnych przypadków Ronalda Dworkina i Jerzego Zajadły.

Zjazd wyróżniał się zarówno wysokim poziomem merytorycznym referatów, jak i intensywnością dyskusji prowadzonych w formule pytań i odpowiedzi po każdym bloku wystąpień. Tematyka obrad – od klasycznych zagadnień wykładni prawa i trudnych przypadków, przez problemy konstytucyjne i bioetyczne, po wyzwania związane ze sztuczną inteligencją i technologią blockchain – odzwierciedlała aktualny stan debaty w polskiej teorii i filozofii prawa.

Po zamknięciu części oficjalnej każdy dzień konferencji kończył się integracją uczestników, sprzyjającą zacieśnianiu więzi naukowych i prywatnych między młodymi badaczami z wielu ośrodków w całej Polsce.