Postulat jasności prawa w odniesieniu do prawa Unii Europejskiej

1. Uwagi wprowadzające

Jednym z najtrwalszych elementów dyskusji o tworzeniu prawa jest postulat jego jasności². „Uważa się bowiem powszechnie, że jasność jest nie tylko pożądaną cechą prawa, ale wręcz niezbędną cechą wszelkiego prawa «dobrego»”³. Znajduje to potwierdzenie choćby w uwzględnieniu jej w znanym katalogu wymogów wewnętrznej moralności prawa⁴. Dotychczasowe opracowania poświęcone postulatowi jasności prawa koncentrują się na prawie krajowym; o prawie Unii Europejskiej (prawie europejskim) co najwyżej wspominają. Tymczasem jeśli wziąć pod uwagę, że – po pierwsze – znaczna część prawa obowiązującego w Polsce to prawo mające rodowód brukselski⁵ (rozporządzenia unijne, akty krajowe wdrażające dyrektywy itp.), a – po drugie – najciekawsze dzisiaj problemy teorii prawa znajdują się poza piramidą Kelsena⁶, zagadnienie to domaga się opracowania, choćby tylko wstępnie zarysowującego podstawowe problemy. Taki jest właśnie cel niniejszego artykułu. Ograniczoność miejsca zmusza do zawężenia tematyki związanej z postulatem jasności prawa w odniesieniu do prawa Unii Europejskiej do zagadnień językowych, a także do wprowadzenia koniecznych skrótów, uproszczeń i uogólnień.

W artykule przyjmuje się podstawowe założenia szkoły poznańskiej (poznańsko- -szczecińskiej) w teorii prawa, m.in. to, że treść norm prawnych jest wyznaczana przede wszystkim przez treść przepisów, że tworzenie prawa jest procesem racjonalnym oraz że istnieje związek między zasadami redakcji tekstów aktów normatywnych a ich interpretacją⁷. Nie kwestionuje się założeń ogólnofilozoficznych szkoły, wywodzących się z tradycji filozoficznej szkoły lwowsko-warszawskiej, zwłaszcza z prac K. Ajdukiewicza⁸. Przyjęcie perspektywy szkoły poznańskiej (poznańsko-szczecińskiej) wydaje się najdogodniejsze ze względu na koncentrację jej uwagi – w kontekście postulatu jasności prawa – na prawodawcy, a więc nadawcy komunikatu, jakim jest tekst aktu normatywnego. Co jeszcze ważniejsze, to ujęcie wyklucza możliwość „uśmiercenia” prawodawcy (będącego pewnym konstruktem myślowym) jako autora tego tekstu⁹. Skoro wymóg zapewnienia jasności prawa na etapie prawotwórstwa stawia się prawodawcy, to nie można go z rozważań na ten temat usunąć. Przyjęcie zapatrywań charakterystycznych dla jednego ośrodka akademickiego, zwłaszcza w stosunku do prawa jako zjawiska językowego, nie oznacza odrzucenia wielu innych, skądinąd ciekawych, perspektyw przyjmowanych przez inne ośrodki – zarówno krajowe, jak i zagraniczne. Najczęściej są one związane z filozofią późnego Wittgensteina, oksfordzką szkołą języka potocznego (zwłaszcza prace J.L. Austina i H.L.A. Harta) lub filozofią hermeneutyczną¹⁰. Nie oznacza to też – mimo braku stosownych wzmianek na ten temat w artykule – zlekceważenia problemu społecznej praktyki językowej ani zagadnienia tzw. nieokreśloności (nieostrości) prawa¹¹. Sygnalizuje się natomiast niektóre problemy związane z rolą adresata tekstu aktu normatywnego w osiągnięciu zrozumiałości tego tekstu oraz nawiązuje się do socjolingwistycznego ujęcia języka prawnego¹².

2. Postulat jasności prawa

Wśród wielu ujęć jasności prawa przedstawionych w  teorii prawa powtarzają się dwa elementy składające się na tę jasność i ją warunkujące – zrozumiałość (komunikatywność) i  precyzja (jednoznaczność)¹³, odnoszone do języka tekstów aktów

normatywnych14, a  nie do norm prawnych ani tym bardziej do komunikatów o normach15. Zrozumiałość tekstu aktu normatywnego oznacza, że dana osoba potrafi odtworzyć normy postępowania (normy prawne) zawarte w tym tekście¹⁶, a w szczególności potrafi określić, jakie zachowania, w jakich okolicznościach są przez te normy zakazane lub nakazane (norma sankcjonowana) oraz jakie zachowania są nakazane w razie przekroczenia normy sankcjonowanej, w tym jakie sankcje zostaną zastosowane przez organ stosujący prawo (norma sankcjonująca)¹⁷. O ile w starszych opracowaniach wymóg zrozumiałości odnoszono zazwyczaj do wszystkich użytkowników języka etnicznego, w którym formułuje się teksty aktów normatywnych, lub przynajmniej do jak największej ich liczby¹⁸, o tyle dzisiaj odnosi się go raczej do adresatów określonego tekstu¹⁹, tj. do podmiotów, którym normy prawne nakazują pewne zachowania lub ich zakazują²⁰, lub do zawodowych prawników. Precyzyjność tekstu aktu normatywnego oznacza z kolei, że odtwarzane z niego normy prawne wskazują jednoznacznie (przynajmniej – praktycznie jednoznacznie), co, kto i kiedy powinien czynić²¹, tj. bez wywoływania istotnych wątpliwości określają, jakie zachowania, w jakich okolicznościach są przez te normy zakazane lub nakazane (norma sankcjonowana), oraz wskazują jednoznacznie (przynajmniej – praktycznie jednoznacznie), jakie zachowania są nakazane w razie przekroczenia normy sankcjonowanej, w tym jakie sankcje zostaną zastosowane przez organ stosujący prawo (norma sankcjonująca). Precyzyjny tekst aktu normatywnego to tekst pozbawiony wieloznaczności słownikowych (leksykalnych) i składniowych²². Prawo jasne to zatem prawo składające się z norm przynajmniej praktycznie jednoznacznych (precyzyjność), które ich adresaci potrafią odtworzyć (zrozumiałość).

14 Chodzi więc o język prawny w tradycyjnym, zaproponowanym przez Bronisława Wróblewskiego, rozumieniu – zob. B. Wróblewski, Język prawny i prawniczy, Kraków 1948, s. 51–58. 15 Zob. S. Wronkowska, Postulat jasności prawa…, s. 21.

Postulat jasności prawa formułuje się ze względu na pewne – powiązane ze sobą – cele, które prawo ma realizować, a których realizacji jasność prawa sprzyja, np. przez zwiększenie szans na jednolitą wykładnię23. Wymienia się wśród nich m.in.: a) umożliwienie adresatom norm prawnych zawartych w tekście aktu normatywnego dostosowania się do nich24, b) efektywne funkcjonowanie systemu prawnego jako całości²⁵, c) zapewnienie adekwatności przepisów prawnych do intencji prawodawcy²⁶, d) przestrzeganie wartości moralnych nakazujących m.in. dołożenie przez prawodawcę starań, by prawo było dla adresatów (i innych podmiotów) możliwie najbardziej zrozumiałe²⁷, e) zapewnienie pewności prawa, rozumianej jako przewidywalność tego, jakie będą konsekwencje określonych (rzeczywistych, zamierzonych lub możliwych) stanów faktycznych²⁸, f) urzeczywistnienie zasady bezpieczeństwa prawnego jednostki²⁹, g) zapobieganie niebezpieczeństwu arbitralnego działania aparatu państwowego³⁰, h) urzeczywistnienie zasady zaufania jednostki do państwa i stanowionego przez nie prawa³¹, i) zapewnienie jednostce prawa do posługiwania się językiem polskim jako urzędowym w kontaktach z podmiotami wykonującymi władzę publiczną³², j) zaakceptowanie prawa przez adresatów określonych norm prawnych³³. Wśród wskazanych celów urzeczywistnienia postulatu jasności prawa można więc wyróżnić cele nastawione na zapewnienie prawu skuteczności i sprawnego funkcjonowania (a–c), realizację pewnych wartości moralnych (d), ochronę jednostki (e–i) i legitymizację prawa (j). Każdy z nich ma niebagatelne znaczenie. Postulatowi jasności prawa, rozumianemu podobnie jak w teorii prawa, uwagę poświęca również nauka prawa europejskiego. Wymóg zapewnienia jasności prawa najczęściej łączy ona z zasadą pewności prawa, tę zaś – z zasadą rządów prawa w Unii

23 O związku między jasnością prawa a jednolitością wykładni zob. np. S. Wronkowska, Postulat jasności prawa…, s. 25. 24 Zob. S. Wronkowska, M. Zieliński, Problemy i zasady…, s. 142 – Autorzy wskazują, że „zapewnienie komunikatywności tekstu dla adresatów zawartych w nich norm jest warunkiem koniecznym realizowania tych norm przez adresatów”. Zob. też: A. Łopatka, Kryteria jakości…, s. 32; S. Wronkowska, O cechach języka tekstów prawnych, w: Język polskiej legislacji, czyli zrozumiałość przekazu a stosowanie prawa. Materiały z konferencji zorganizowanej przez Komisję Kultury i Środków Przekazu oraz Komisję Ustawodawczą Kancelarii Senatu, Warszawa 2007, s. 15.

Europejskiej³⁴. Jak się zauważa, zasada pewności prawa wymaga, by prawo europejskie było jasne i przewidywalne dla jego adresatów. Chodzi m.in. o to, by znali oni swoją sytuację prawną; wiedzieli, jakie będą konsekwencje prawne podejmowanych przez nich działań, i mogli zaplanować je tak, aby były one zgodne z obowiązującym prawem; mogli określić pełen zakres przysługujących im praw i nałożonych na nich obowiązków wynikających z prawa europejskiego³⁵. Dlatego za naruszającą zasadę pewności prawa uznaje się np. sytuację, w której dany przepis jest w ogóle pozbawiony znaczenia³⁶. Można zaryzykować stwierdzenie, że nauka prawa europejskiego za cel dążenia do urzeczywistnienia postulatu jasności prawa uznaje przede wszystkim ochronę jednostki. Zapewnienie prawu unijnemu skuteczności i sprawnego funkcjonowania łączy się natomiast z innymi aspektami zasady pewności prawa³⁷. Na marginesie warto dodać, że nauka prawa europejskiego wiąże postulat jasności prawa unijnego również z zasadą przejrzystości działania instytucji Unii Europejskiej³⁸. Można przyjąć, że jest to jeden z elementów służących legitymizacji nie tyle prawa europejskiego jako takiego, ile samej działalności prawodawczej instytucji unijnych. Pełna realizacja postulatu jasności prawa jest niemożliwa ze względu na niemożliwość pełnego urzeczywistnienia precyzyjności i zrozumiałości tekstów aktów normatywnych³⁹. Jeśli chodzi o tę pierwszą, to przeszkodami są m.in.: a) niemożliwość osiągnięcia jednoznaczności wypowiedzi formułowanych w języku naturalnym (ze względu na niejednoznaczność zarówno słownictwa, jak i konstrukcji składniowych), b) niemożliwość przewidzenia przez prawodawcę wszystkich przyszłych stanów faktycznych, pociągająca za sobą konieczność stosowania klauzul generalnych, terminów ocennych i terminów nieostrych⁴⁰. Jeśli zaś mowa o zrozumiałości tekstów prawnych, to wśród przeszkód jej pełnego urzeczywistnienia znajdują się – żeby wymienić tylko te leżące po stronie adresata norm prawnych – m.in.: a) brak odpowiedniej zdolności intelektualnej, przekładający się

na niezdolność – całkowitą lub częściową – rozumienia nie tylko tekstów aktów normatywnych, lecz także tekstów sformułowanych w języku ogólnym⁴¹; oznacza to brak ogólnej kompetencji językowej⁴², b) brak kompetencji językowej w zakresie języka prawnego⁴³, c) brak umiejętności rekonstruowania norm z przepisów prawnych (m.in. problemy rozczłonkowania i kondensacji norm w przepisach)⁴⁴, d) nieznajomość reguł wykładni sensu stricto, a więc reguł eliminowania wieloznaczności i nieostrości wyrażeń występujących w tekście aktu normatywnego, e) nieznajomość lub brak umiejętności stosowania reguł inferencyjnych, wskazujących na obowiązywanie nie tylko tych norm, które prawodawca wyraził w tekście aktu normatywnego wprost, lecz także tych, które z norm odtworzonych wprost z tego tekstu wyprowadza się na podstawie reguł inferencyjnych, f) nieznajomość lub brak umiejętności stosowania reguł kolizyjnych, pozwalających usuwać niezgodności między normami prawnymi⁴⁵, g) nieznajomość orzecznictwa powstałego na tle danego tekstu aktu normatywnego lub ustalonej wykładni tego tekstu⁴⁶. Powyższe wyliczenia należy opatrzyć dwiema podstawowymi uwagami. Po pierwsze, między oboma składnikami jasności prawa – precyzyjnością i zrozumiałością – może dochodzić do różnego rodzaju konfliktów⁴⁷. Często tekst bardziej zrozumiały może być mniej precyzyjny (np. przez zastosowanie niejednoznacznych wyrazów lub konstrukcji składniowych, używanych w języku ogólnym) i – odpowiednio – tekst bardziej precyzyjny może być mniej zrozumiały (np. z powodu użycia terminologii specjalistycznej, definicji legalnych itp.). W sytuacji konfliktu tych dwóch elementów jasności prawa pierwszeństwo przyznaje się precyzyjności – uzyskiwanie większej zrozumiałości prawa kosztem jego precyzji pozwala bowiem osiągać cele przede wszystkim doraźne⁴⁸. Nie bez znaczenia w przyznaniu pierwszeństwa precyzyjności jest fakt, że adresaci norm prawnych swoją wiedzę o nich czerpią głównie ze źródeł pośrednich – z komunikatów o normach, a nie z samych tekstów aktów normatywnych⁴⁹. Po drugie, realizacja postulatu zrozumiałości tekstów aktów normatywnych nie zależy wyłącznie od właściwości i jakości tych tekstów, lecz także – i to w znacznej mierze

– od cech odbiorców tych tekstów⁵⁰. Do zrozumienia tekstów aktów normatywnych w szczególności nie wystarcza odpowiedni poziom ogólnej kompetencji językowej⁵¹. Niezbędna jest także wiedza o prawie i jego języku oraz o metodach stosowania prawa i jego interpretacji⁵². Chociaż pełna realizacja postulatu jasności prawa nie jest możliwa, to ze względu na cele, które temu postulatowi przyświecają, należy dążyć do jego maksymalnego urzeczywistnienia. Stopień jasności prawa jest uzależniony od wielu czynników. Do najważniejszych można zaliczyć⁵³: a) walory językowe tekstu aktu normatywnego sformułowanego przez prawodawcę, b) stopień precyzyjności przyjmowanych w danym systemie reguł interpretacji tekstów aktów normatywnych oraz stopień znajomości tych reguł przez prawodawcę, c) stopień precyzyjności reguł inferencyjnych i stopień znajomości tych reguł przez prawodawcę, d) stopień precyzyjności określenia wartości, których urzeczywistnieniu lub ochronie dany system prawny ma służyć, i  hierarchicznego uporządkowania tych wartości, e) odpowiednią organizację procesu prawodawczego, zwłaszcza fazy podejmowania decyzji merytorycznych co do doboru środków prawnych dla uregulowania jakiejś dziedziny stosunków społecznych – ważnej dla precyzyjności prawa – oraz fazy formułowania tekstu aktu normatywnego – ważnej dla zrozumiałości prawa, f) określone właściwości adresata norm prawnych (m.in. odpowiedni poziom kompetencji językowej w zakresie języka ogólnego i języka prawnego oraz wiedzy o prawie, metodach jego stosowania i interpretacji). Można zauważyć, że na większość czynników warunkujących jasność prawa prawodawca ma ograniczony wpływ. Przykładowo w określeniu reguł interpretacji prawa przyjmowanych w danym systemie prawnym pierwszorzędną rolę odgrywają nauka prawa i orzecznictwo sądów. Podobnie na zapewnienie odpowiedniej wiedzy i odpowiednich umiejętności adresatowi tekstu aktu normatywnego prawodawca może oddziaływać w bardzo niewielkim stopniu, i to wyłącznie pośrednio (np. przez regulację systemu oświaty). Jak się wydaje, czynnikiem warunkującym jasność prawa, na który prawodawca ma największy, a przy tym bezpośredni wpływ, jest – poza wyznaczeniem celów i środków regulacji – nadanie określonych cech językowych tekstowi aktu normatywnego, tj. uczynienie go możliwie precyzyjnym i zrozumiałym. Z tego względu warto temu ostatniemu czynnikowi poświęcić więcej uwagi.

3. Język tekstu aktu normatywnego jako czynnik wpływający na realizację postulatu jasności prawa

Jak wspomniano, język tekstu aktu normatywnego ma znaczenie dla zapewnienia maksymalnego stopnia realizacji postulatu jasności prawa. Dlatego też formułuje się ogólne

dyrektywy dotyczące języka tekstów aktów normatywnych, ściślej – reguły wysławiania norm w tych tekstach. Odnoszą się one do słownictwa i składni⁵⁴. Jeśli chodzi o słownictwo tekstów aktów normatywnych, to najczęściej wymaga się, by w aktach normatywnych: a) w miarę możliwości używano terminów języka ogólnego, b) używano tych terminów języka ogólnego, które są jednoznaczne, c) terminów nieostrych używano w sposób przemyślany, d) terminów i zwrotów językowych używano konsekwentnie, i to nie tylko w obrębie danego aktu normatywnego, lecz także – przynajmniej – w aktach regulujących tę samą dziedzinę stosunków społecznych, e) unikano zwrotów obcojęzycznych⁵⁵. Najistotniejszym z wymogów dotyczących słownictwa tekstów aktów normatywnych jest ten nakazujący konsekwencję w stosowaniu terminów i zwrotów językowych odnoszących się do danej dziedziny stosunków społecznych podlegającej regulacji prawnej⁵⁶. „Pozostałe wady (…), które powstają w następstwie nieprzestrzegania przez prawodawcę innych wskazań dotyczących kształtowania słownictwa tekstów prawnych, nie wydają się ani tak wysoce niebezpieczne, ani tak trudne do wyeliminowania, za jakie przyjęło się je uważać”⁵⁷. Należy podkreślić, że „wbrew stosunkowo rozpowszechnionemu poglądowi jasności prawa nie da się osiągnąć przez zabiegi polegające wyłącznie, czy choćby w głównej mierze, na uporządkowaniu słownictwa tekstów prawnych, a następnie konsekwentnym posługiwaniu się nim przy formułowaniu aktów prawotwórczych”⁵⁸. Większość problemów związanych z niejasnością prawa bierze się nie z niedoskonałości słownictwa, którym posługuje się prawodawca, lecz z ogromnej różnorodności i zawiłości sposobów wyrażania norm prawnych w przepisach, tj. ze składni tekstów aktów normatywnych⁵⁹. Jak się przy tym wydaje, skomplikowana składnia tych tekstów, w szczególności skomplikowana budowa przepisów prawnych rozumianych jako zdania, to raczej reguła niż wyjątek. Na dodatek konstrukcje składniowe stosowane przez prawodawcę często są nieudolne i nieprzejrzyste – wpływa to negatywnie zarówno na stopień zrozumiałości, jak i precyzyjności tekstów aktów normatywnych⁶⁰, a więc na ich jasność. Wobec tego ogólnym wymogiem, jaki można stawiać prawodawcy w zakresie składni tekstów aktów normatywnych, jest stosowanie przejrzystych i możliwie prostych konstrukcji składniowych. Urzeczywistnieniu m.in. postulatu jasności prawa za pomocą zapewnienia odpowiedniej jakości tekstu aktu normatywnego służą postanowienia obowiązujących „Zasad

techniki prawodawczej”. Część z nich odnosi się bezpośrednio do sposobu formułowania przepisów prawnych (w szczególności § 5–8 i § 155 ZTP) i nakazuje: a) redagować przepisy zwięźle, syntetycznie i w sposób, w jaki opisuje się typowe sytuacje występujące w dziedzinie spraw regulowanych danym aktem, a także unikać nadmiernej szczegółowości (§ 5), b) redagować przepisy tak, by dokładnie i w sposób zrozumiały dla adresatów norm w nich zawartych wyrażały intencje prawodawcy (§ 6), c) redagować zdania zgodnie z powszechnie przyjętymi regułami składni języka polskiego i unikać zdań wielokrotnie złożonych (§ 7), d) posługiwać się poprawnymi wyrażeniami językowymi (określeniami) w ich podstawowym i powszechnie przyjętym znaczeniu (§ 8 ust. 1), e) unikać posługiwania się: określeniami specjalistycznymi (profesjonalizmami), jeżeli mają odpowiedniki w języku powszechnym⁶¹ (§ 8 ust. 2 pkt 1); określeniami lub zapożyczeniami obcojęzycznymi, chyba że nie mają one dokładnego odpowiednika w języku polskim (§ 8 ust. 2 pkt 2); nowo tworzonymi pojęciami⁶² lub strukturami językowymi (neologizmami), chyba że w dotychczasowym słownictwie polskim brak odpowiedniego określenia (§ 8 ust. 2 pkt 3), f) posługiwać się określeniami nieostrymi lub klauzulami generalnymi tylko wówczas, gdy zachodzi potrzeba zapewnienia elastyczności tekstu aktu normatywnego (§ 155 ust. 1).

Warto podkreślić, że wymóg poprawności leksykalnej (poprawność wyrażeń językowych – § 8 ust. 1 ZTP) i składniowej (§ 7 ZTP) należy łączyć z poprawnością na poziomie normy językowej wzorcowej, tzn. należy dobierać słowa i budować zdania z poczuciem ich wartości semantycznej i stylistycznej, w zgodzie z tradycją językową, regułami gramatycznymi i semantycznymi polszczyzny oraz jej tendencjami rozwojowymi⁶³. Dla tekstów aktów normatywnych właściwa jest właśnie norma językowa wzorcowa – obowiązuje ona w kontaktach oficjalnych, do których zalicza się kontakt między prawodawcą a adresatem normy prawnej za pośrednictwem tekstu aktu normatywnego⁶⁴. Poza tym w tych tekstach istotne jest nie tylko co i po co się komunikuje, lecz także jak się komunikuje – niewłaściwe sformułowanie tekstu aktu normatywnego może mieć konsekwencje prawne. To, jak się coś komunikuje, uwzględnia się dopiero na poziomie normy językowej wzorcowej⁶⁵.

Ze względu na cele, których urzeczywistnieniu sprzyja jasność prawa (zob. pkt 2 powyżej), postulat jasności prawa można i należy odnosić również do prawa Unii Europejskiej. W kontekście europejskim dodatkowo można wskazać dwa ważne cele, które łatwiej osiągnąć, jeśli prawo jest jasne – zapewnienie skuteczności66 i jednolitego stosowania67 prawa europejskiego w każdym z państw członkowskich. Odniesienie postulatu jasności prawa do prawa Unii Europejskiej musi uwzględniać swoistość porządku prawnego Unii. Po pierwsze, charakteryzuje się on wielojęzycznością68. Zazwyczaj takie porządki prawne to jednokulturowe porządki krajowe (np. Belgia, Szwajcaria, Finlandia)⁶⁹ – cecha wielości odnosi się w ich wypadku do języka, ale już nie do kultury lub tradycji prawnej. W takiej sytuacji wielojęzyczność prawa nie stanowi większego problemu – ani w procesie prawodawczym, ani w procesie wykładni prawa. Języki prawne państw wielojęzycznych, stanowiące odpowiednie rejestry poszczególnych języków etnicznych⁷⁰, kształtują się bowiem pod wpływem tej samej kultury prawnej⁷¹, zawierają ten sam językowy obraz świata⁷² prawnego, tj. odzwierciedlają tę samą

66 Bliżej o zasadzie skuteczności prawa europejskiego jako zasadzie interpretacyjnej zob. M. Szuniewicz, Interpretacja prawa wspólnotowego – metody i moc wiążąca wykładni ETS, „Studia Prawnicze” 2006/1, s. 42. 67 Bliżej o zasadzie jednolitego stosowania prawa europejskiego jako zasadzie interpretacyjnej zob. A. Kalisz, Wykładnia prawa Unii Europejskiej, w: J. Barcz (red.), Źródła prawa Unii…, s. 122. 68 Bliżej o zjawisku wielojęzyczności porządków prawnych i prawa zob. np.: A. Doczekalska, Equality of languages at a time of legal multilingualism, w: W. Hoff (red.), The Critique of Law. Independent Legal Studies, t. 8: Equality, Warszawa 2010, s. 69; R. Somssich, J. Várnai, A. Bérczi, Lawmaking in the EU multilingual environment, Luksemburg 2010, s. 50–65 (por. http://ec.europa.eu/dgs/translation/publications/studies/, dostęp: 13.7.2013 r.). Jak się wydaje, w odniesieniu do prawa Unii Europejskiej lepiej stosować termin „porządek” niż „system prawny”, ponieważ prawo Unii Europejskiej „nie tworzy systemu w rozumieniu prawa wewnętrznego, który byłby zbiorem norm hierarchicznie zróżnicowanym, dostatecznie spójnym i zupełnym” (M. Zirk-Sadowski, Wykładnia i rozumienie prawa w Polsce po ak- cesji do Unii Europejskiej, w: S. Wronkowska (red.), Polska kultura prawna…, s. 100). Używanie w stosunku do prawa europejskiego terminu „system prawny” jest uproszczeniem, często zresztą w nauce prawa stosowanym, choć zazwyczaj nieopatrywanym żadnym komentarzem. Analiza tego zagadnienia to jednak temat na odrębne opracowanie.

rzeczywistość prawną, ten sam porządek prawny i tę samą kulturę prawną73, a także oddają tę samą pamięć zbiorową prawników działających w danym porządku prawnym – przechowują te same doświadczenia, zwyczaje i poglądy na świat przez nich przyjmowane⁷⁴. Powierzchowna analiza mogłaby prowadzić do wniosku, że także porządek prawny Unii Europejskiej należy do typu wielojęzycznych porządków jednokulturowych – jest on przecież odrębny od porządków krajowych, a prawo europejskie powstaje w niezależnym od nich ośrodku prawodawczym. Prawo to obowiązuje jednak – także bezpośrednio – nie w jakiejś odrębnej przestrzeni, lecz na terytorium państw członkowskich, razem z prawem krajowym. Jak się wydaje, to współistnienie na jednym terytorium z jednym z 28 krajowych porządków prawnych, z których każdy wykształcił własną kulturę prawną i własny język prawny, a na dodatek należy albo do tradycji prawa kontynentalnego (stanowionego, civil law), albo do tradycji prawa powszechnego (common law), prowadzi do nadania prawu europejskiemu charakteru prawa nie tylko wielojęzycznego, lecz także wielokulturowego⁷⁵. Już w tym miejscu można wskazać, że problemy w doborze odpowiedniego słownictwa i odpowiedniej składni tekstów europejskich aktów normatywnych powstają – wbrew temu, co się dość powszechnie uważa – nie tylko z powodu wielojęzyczności porządku prawnego Unii Europejskiej i prawa europejskiego, lecz także – a może nawet przede wszystkim – właśnie z powodu ich wielokulturowości. Z uwagi na swoistość wielojęzycznego i wielokulturowego prawa europejskiego środki techniki prawodawczej mające na celu zapewnienie jego jak największej jasności muszą się różnić – przynajmniej w pewnym zakresie – od tych krajowych, odnoszących się do jednego porządku prawnego i jednej kultury prawnej, najczęściej wyrażonych przy tym w jednym języku etnicznym⁷⁶. Jasne prawo europejskie powinno być sformułowane

73 Zob. uwagi o odzwierciedlaniu rzeczywistości pozajęzykowej w języku prawnym m.in. w: T. Gizbert-Studnicki, Prob- lem przekładu tekstów prawnych, w: Dziedzictwo prawne XX wieku. Księga pamiątkowa z okazji 150-lecia Towarzystwa Biblioteki Słuchaczów Prawa Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2001, s. 48–49; A. Jopek-Bosiacka, Legal com- munication: a cross cultural perspective, Warszawa 2010, s. 238. Analogicznie można wytłumaczyć różnice między językami prawnymi dwóch porządków prawnych, gdy dwa języki prawne są rejestrami tego samego języka etnicznego (np. Niemcy i Austria, Belgia i Holandia, Belgia i Francja) – różnią się one między sobą dlatego, że kształtują się pod wpływem różnych krajowych kultur prawnych i odzwierciedlają różną rzeczywistość prawną, różne porządki prawne – zob. A. Doczekalska, Interpretacja wielojęzycznego prawa…, s. 17–18. Zob. też uwagi o odmiennej stylistyce tekstów aktów normatywnych powstających w tradycji prawa kontynentalnego i w tradycji prawa powszechnego w E. Steiner, French legal method, Oxford 2002, s. 13–22, oraz uwagi o trudnościach w przekładzie tekstów prawnych powstałych w tradycji prawa kontynentalnego i w tradycji prawa powszechnego, wynikających z odmienności między tymi tradycjami prawnymi w T. Stawecki, Między common law a prawem kontynentalnym. Kodeks cywilny jako słownik angielsko-polski w praktyce banków, „Przegląd Sądowy” 2006/ 11–12, s. 144–146.

5. Europejskie zasady techniki prawodawczej dotyczące redakcji tekstów aktów normatywnych. Dążenie do zapewnienia jasności prawa europejskiego

Odzwierciedleniem konieczności doboru innych środków prawodawczych do osiągnięcia maksymalnego stopnia jasności prawa jednocześnie we wszystkich państwach członkowskich (na obszarze całej Unii Europejskiej) i w każdym z nich z osobna są unijne zasady techniki prawodawczej, starające się pogodzić różne kultury i tradycje prawne⁷⁷. Najważniejsze z tych zasad zawarto we Wspólnym przewodniku praktycznym Parlamentu Europejskiego, Rady i Komisji przeznaczonym dla osób redagujących akty prawne Unii Europejskiej⁷⁸. Zasady te można podzielić na dwie grupy. W pierwszej znajdują się wytyczne zbliżone do tych zawartych w polskich ZTP, w drugiej natomiast – wytyczne charakterystyczne dla wielojęzycznego i wielokulturowego porządku prawnego Unii Europejskiej. Wytyczne z pierwszej grupy zalecają m.in. podejmowanie następujących działań lub dążenie do osiągnięcia następujących celów: a) zapewnienie jasności, zrozumiałości, jednoznaczności, prostoty, zwięzłości i precyzji tekstu (wytyczna 1.1), b) odpowiednie wyważenie wymogów zrozumiałości i precyzji tekstu (wytyczna 1.4)⁷⁹, c) zapewnienie zrozumiałości tekstu stosownie do tego, kto jest adresatem norm w nim zawartych (wytyczne 3 i 3.1), d) zapewnienie zwięzłości tekstu (wytyczna 4.1), m.in. przez unikanie sformułowań zawiłych, zdań nadmiernie skomplikowanych i wielokrotnie złożonych oraz wtrąceń (wytyczne 4 i 5.2.2), e) zapewnienie przejrzystości związków składniowych w zdaniu (wytyczna 5.2.3), f) w miarę możliwości używanie języka ogólnego (wytyczne 1.4.1 i 6.2.2), g) używanie terminów w ich znaczeniu przyjętym w języku ogólnym lub w języku specjalistycznym (wytyczna 14.1), h) zapewnienie poprawności językowej tekstu, ponieważ tekst poprawny językowo jest łatwiej zrozumieć w języku źródłowym (tj. w języku, w którym tekst aktu pierwotnie sformułowano), a następnie przełożyć go na inne języki (wytyczna 1.4.2), i) konsekwencję w stosowaniu terminów – wyrażanie pojęć identycznych za pomocą tych samych terminów, a różnych – za pomocą różnych, oraz konsekwentne stosowanie terminów w danym akcie i w innych aktach normatywnych, zwłaszcza regulujących tę samą dziedzinę (wytyczne: 6, 6.2, 6.2.1).

Natomiast wśród wytycznych drugiej grupy, charakterystycznych dla wielojęzycznego i wielokulturowego prawa europejskiego, znajdują się m.in. te zalecające: a) w odniesieniu do terminów i struktur zdaniowych uwzględnianie w procesie formułowania tekstu projektu aktu normatywnego – przez cały proces prawodawczy – wielojęzyczności prawa europejskiego oraz ostrożne stosowanie pojęć i terminów właściwych krajowym systemom prawnym (wytyczna 5), b) unikanie żargonu, modnych sformułowań i stosowania wyrażeń łacińskich w znaczeniu innym od nadawanego im w prawie (wytyczna 5.2.4), c) unikanie zwrotów i wyrażeń – zwłaszcza terminów prawnych – swoistych dla danego języka lub dla danego krajowego systemu prawnego – takie wyrażenia, zwroty i terminy zwiększają ryzyko problemów w przekładzie (wytyczna 5.3 i jej „podzasady”; jednocześnie jednak powiązana z nimi wytyczna 5.4 zaleca stosowanie terminów, które przez adresatów norm prawnych nie będą odbierane jako obce; wydaje się, że wytyczne 5.3 i 5.4 nierzadko trudno ze sobą pogodzić), d) zapewnienie „szczególnej prostoty, przejrzystości i bezpośredniości” tekstu źródłowego (tj. tekstu powstałego w określonym języku na początku procedury prawodawczej) – jego nadmierna złożoność lub jego dwuznaczność mogą prowadzić do niedokładności i błędów w przekładzie na pozostałe języki (wytyczna 5.2), e) uwzględnianie przez redaktora tekstu źródłowego aktu normatywnego uwag tłumaczy i innych specjalistów sprawdzających tekst od strony językowej – pozwala to wykryć błędy i sformułowania niejednoznaczne w tekście źródłowym; często najlepszym rozwiązaniem problemu jest zmiana tekstu źródłowego, a nie tekstów powstałych w drodze przekładu (wytyczna 5.5.2), f) zapewnienie odpowiedniości stylu językowego do charakteru i rodzaju aktu (akty wiążące, akty niewiążące; rozporządzenia, dyrektywy, decyzje, zalecenia) (wytyczne 2.2 i 2.3 oraz ich „podzasady”).

Niektóre z wytycznych drugiej grupy wykazują pewne podobieństwo do tych z pierwszej grupy. Chodzi o te wytyczne, które mają na celu zapewnienie dobrej jakości językowej tekstów europejskich aktów normatywnych oraz sprawności europejskiego procesu prawodawczego, w którym wykorzystuje się elementy przekładu prawnego⁸⁰. Wskazane wytyczne drugiej grupy nakazują przede wszystkim zapewnić odpowiednią jakość tzw. tekstu źródłowego, będącego wyjściową, pierwotną wersją językową aktu w określonym postępowaniu prawodawczym⁸¹. Często uczynieniu tekstu danego aktu jaśniejszym bardziej służy korekta tekstu źródłowego, sformułowanego w określonym języku urzędowym (tzw. języku źródłowym), niż pozostałych wersji językowych aktu normatywnego⁸².

Ciekawsze – z punktu widzenia postulatu jasności prawa – są wytyczne drugiej grupy wymienione w lit. a–c, nakazujące przede wszystkim powściągliwość w korzystaniu z terminologii krajowej, a w szczególności – terminologii prawnej. Współgrają z nimi zalecenia zawarte w Podręczniku techniki prawodawczej Rady Unii Europejskiej⁸³, w którym m.in. podkreślono, że w tekstach unijnych aktów normatywnych często niezbędne jest unikanie tych terminów prawa krajowego, które nie mają właściwych odpowiedników co najmniej w jednym z państw członkowskich i które nie nazywają dokładnie tego samego pojęcia. W takiej sytuacji należy zastosować nowy, właściwszy (odpowiedniejszy) termin zamiast terminu krajowego, nawet jeśli ten pierwszy jest mniej elegancki⁸⁴. W tym zakresie względy estetyczne uznaje się za drugorzędne⁸⁵. Zalecenie unikania terminologii krajowej, w tym terminologii prawnej właściwej poszczególnym krajowym porządkom prawnym, prowadzi do tworzenia we wszystkich językach urzędowych Unii Europejskiej nowych terminów, zwłaszcza terminów prawnych, nazywających pojęcia i instytucje prawne charakterystyczne dla porządku prawnego Unii Europejskiej⁸⁶, w tym w szczególności pojęcia związane z integracją gospodarczą w ramach Unii⁸⁷. Niektóre z tych nowych konstrukcji językowych mogą brzmieć sztucznie i nienaturalnie, a przez to być mniej zrozumiałe⁸⁸. Co więcej, europejska praktyka prawodawcza wcielająca w życie wytyczne dotyczące terminologii przyczynia się do nadania tekstom unijnych aktów normatywnych charakteru tekstów hybrydowych (mających mieszane cechy) i zdekulturyzowanych, które adresatowi norm prawnych w nich zawartych mogą wydawać się dziwne, obce, niezrozumiałe⁸⁹. Wbrew temu, co mogłoby się wydawać po niezbyt pogłębionej analizie wytycznych dotyczących redakcji tekstów aktów normatywnych Unii Europejskiej związanych z wielojęzycznością i wielokulturowością jej porządku prawnego, zalecenia te nie stoją w sprzeczności z postulatem jasności prawa w zakresie dotyczącym doboru terminologii. Po pierwsze, praktyka prawodawcza polegająca na tworzeniu nowych terminów, właściwych prawu europejskiemu, jest zabiegiem świadomym, niewynikającym z braku umiejętności osób odpowiedzialnych za przygotowanie tekstów unijnych aktów normatywnych. Ma ona na celu m.in. zapewnienie identyfikacji określonych tekstów aktów

normatywnych jako należących do porządku prawnego Unii Europejskiej. Można ją też wiązać z dążeniem do podkreślenia niezależności prawa europejskiego od krajowych porządków prawnych⁹⁰, do zaznaczenia jej już na poziomie językowym⁹¹, i to na etapie tworzenia prawa, a nie dopiero jego interpretacji⁹². Odrębność terminologiczna prawa Unii Europejskiej ułatwia adresatowi europejskich norm prawnych identyfikację ich europejskiego pochodzenia. Tym samym już dzięki lekturze tekstu aktu normatywnego można stwierdzić, że do jego interpretacji należy zastosować inne zasady niż w wypadku aktów krajowych. Jest to dla adresata informacja podstawowa, warunkująca prawidłowe odczytanie przez niego normy prawnej zawartej w przepisach mających rodowód brukselski (zrozumiałość prawa). Nowe terminy zaś, nawet jeśli początkowo niezrozumiałe, są zazwyczaj – w miarę upływu czasu – przyswajane przez poszczególne wspólnoty językowe jako swoista terminologia unijna (np. „komitologia”, „rzecznik generalny”)⁹³. Po drugie, trudno uznać, by sam fakt zastosowania terminologii właściwej prawu europejskiemu wpływał negatywnie na precyzyjność prawa. Częsta nieprecyzyjność tej terminologii jest natomiast nierzadko zabiegiem celowym, mającym zapewnić możliwość elastycznej interpretacji⁹⁴. Po trzecie, gdyby nawet przyjąć, że europejska praktyka prawodawcza polegająca na tworzeniu unijnych terminów prawnych zmniejsza stopień zrozumiałości prawa, to wydaje się, że znajduje ona silne uzasadnienie aksjologiczne, co najmniej równoważące mniejszą jasność prawa. Unikanie terminów krajowych sprzyja zapewnieniu prawu europejskiemu jednolitego stosowania i skuteczności na terenie całej Unii. Prawo jednolicie stosowane i skuteczne we wszystkich państwach członkowskich służy m.in. ochronie równości języków urzędowych, państw członkowskich i obywateli Unii, zapewnieniu adekwatności przepisów prawnych do intencji prawodawcy europejskiego oraz zagwarantowaniu pewności prawa i bezpieczeństwa prawnego jednostki w każdym państwie członkowskim. Poza tym tworzenie unijnych terminów prawnych ma umożliwiać wprowadzenie do krajowych porządków prawnych nowych elementów i pojęć⁹⁵ oraz ma służyć procesom zbliżania (harmonizacji) prawa państw członkowskich⁹⁶. Na marginesie warto dodać, że ze względu na zasadność wprowadzania odrębności terminologicznej tekstów europejskich aktów normatywnych i – w konsekwencji – zachowania tej odrębności w krajowych aktach wdrażających dyrektywy nie można mówić

o naruszeniu przez te krajowe akty wdrażające zasad prawodawczych określonych w § 8 ust. 2 pkt 1–3 ZTP (zasady dotyczące wprowadzania nowych terminów). Czym innym niż zagadnienie odrębności terminologicznej tekstów europejskich aktów normatywnych od tekstów aktów krajowych jest odrębność składniowa pierwszych od drugich. O ile bowiem odrębność terminologiczną można uzasadnić, w tym dążeniem do maksymalnej realizacji postulatu jasności prawa, o tyle trudno znaleźć takie uzasadnienie w stosunku do odrębności składniowej, przejawiającej się w nieortodoksyjnym przestrzeganiu polskiej normy językowej w zakresie składni. Jak się wydaje, właśnie stopień skomplikowania i nieprzejrzystości konstrukcji składniowych można uznać za główną przeszkodę w zrozumieniu tekstów europejskich aktów normatywnych przez ich adresatów. Choć niewątpliwie osobliwości składniowe ułatwiają dostrzeżenie, że dany akt nie pochodzi z krajowego ośrodka prawodawczego, to nadmiernie skomplikowana, a często po prostu nieudolna budowa przepisów rozumianych jako zdania nierzadko nie pozwala określić danego aktu normatywnego jako zrozumiałego i precyzyjnego, a więc – jasnego. Nie sposób przy tym uznać stosowania kalk składniowych angielskich lub francuskich, nierzadko spotykanych w polskich wersjach językowych tekstów aktów unijnych, za metodę realizacji zalecenia uwzględniania wielojęzyczności prawa europejskiego w procesie prawodawczym w odniesieniu do struktur zdaniowych (wytyczna 5 Wspólnego przewodnika)⁹⁷. W skrajnych przypadkach można by nawet dojść do wniosku, że język tekstów aktów normatywnych Unii Europejskiej traci cechy języka polskiego, a więc przestaje być językiem urzędowym w Rzeczypospolitej Polskiej⁹⁸. Mogłoby to mieć wpływ na ograniczenie zakresu dopuszczalności pociągania adresata takiego aktu do odpowiedzialności za naruszenie obowiązków wyrażonych w tym akcie⁹⁹. Składnia tekstów unijnych aktów normatywnych powinna zatem być zgodna z polską normą językową wzorcową. Jak wskazano, wytyczna 1.4.2 Wspólnego przewodnika nakazuje zapewnienie poprawności językowej tekstu aktu normatywnego. Za uściślenie tej reguły można uznać postanowienia zawarte w Międzyinstytucjonalnym przewodniku redak- cyjnym¹⁰⁰, zwłaszcza w jego części czwartej, określającej zasady redakcji polskich wersji językowych unijnych aktów normatywnych. W tej części – mającej charakter poradnika poprawnościowego opartego na polskich słownikach i wydawnictwach poprawnościowych (por. część IV pkt 11 „Źródła”) – zawarto liczne szczegółowe rozstrzygnięcia poprawnościowe dotyczące fleksji, składni, ortografii i interpunkcji¹⁰¹. Są to rozstrzygnięcia na poziomie normy językowej wzorcowej, dzięki czemu można stwierdzić – mimo braku zaleceń ogólnych w Międzyinstytucjonalnym przewodniku redakcyjnym – że w stosunku do fleksji, ortografii, interpunkcji i – przede wszystkim – składni należy przestrzegać tych samych, najwyższych standardów poprawnościowych co w wypadku tekstów krajowych aktów normatywnych. Przestrzeganie tych standardów jest niezbędne (choć niewystarczające) do tego, by teksty europejskich aktów normatywnych i aktów krajowych wdrażających prawo europejskie uznać za spełniające postulat jasności prawa.

Przedstawiony powyżej przegląd podstawowych problemów związanych z postulatem jasności prawa w odniesieniu do prawa Unii Europejskiej pozwala na wyciągnięcie kilku wniosków. Po pierwsze, wydaje się, że postulatu jasności prawa i metod jego realizacji w postaci dotychczasowej – powstałej w obrębie krajowego, jednokulturowego porządku prawnego – nie można odnosić wprost do prawa Unii Europejskiej ze względu na swoistość tego ostatniego, a zwłaszcza jego wielojęzyczność i wielokulturowość. Chociaż treść postulatu, na którą składają się wymogi zapewnienia zrozumiałości i precyzyjności tekstu aktu normatywnego, pozostaje tożsama, częściowo inne są środki jego urzeczywistnienia. Sposoby dążenia do zapewnienia jasności prawa są bardziej zróżnicowane niż te przewidziane w ZTP, a nierzadko są po prostu odmienne. Po drugie, uzasadniona odmienność środków realizacji postulatu jasności prawa dotyczy przede wszystkim słownictwa (terminologii). Nie powinno się natomiast zmieniać tych środków w zakresie składni – zarówno w odniesieniu do prawa krajowego, jak i prawa europejskiego oraz prawa krajowego wdrażającego prawo europejskie należy formułować teksty aktów normatywnych na poziomie wzorcowej normy językowej w zakresie składni. Po trzecie, warto zdać sobie sprawę z faktu, że przynajmniej część osobliwości językowych tekstów europejskich aktów normatywnych lub aktów krajowych wdrażających prawo europejskie jest uzasadniona. Wobec tego często surową ocenę strony językowej tych aktów należałoby w niektórych przypadkach złagodzić.

M. Pawelec (Eds.), Prawo i język. Warszawa: Lingua Iuris.

Czepita, S., Wronkowska, S. Zieliński, M. (2013). Założenia szkoły poznańsko-szczecińskiej w teorii prawa.

Państwo i Prawo 2, 3–16.

Derlén, M. (2009). Multilingual interpretation of European Union law. Alphen aan den Rijn: Wolters

Kluwer.

Doczekalska, A. (2006). Interpretacja wielojęzycznego prawa Unii Europejskiej. Europejski Przegląd

Sądowy 5, 14-21.

Doczekalska, A. (2009). Drafting and interpretation of EU law – paradoxes of legal multilingualism. In G.

Grewendorf, M. Rathert (Eds.), Formal linguistics and law. Berlin–New York: Mouton de Gruyter.

Doczekalska, A (2009). Drafting or translation – production of multilingual legal texts. In F. Olsen, A. Lorz,

D. Stein (Eds.), Translation issues in language and law. Basingstoke–New York: Palgrave Macmillan.

Doczekalska, A. (2010). Equality of languages at a time of legal multilingualism. In W. Hoff (Ed.), The

Critique of Law. Independent Legal Studies, t. 8: Equality. Warszawa: Wydawnictwo Akademii Leona Koźmińskiego.

Doczekalska, A. (2012). Wielojęzyczność prawa a konwergencja kultur prawnych w Europie i Kanadzie. In

O. Nawrot, S. Sykuna, J. Zajadło (Eds.), Konwergencja czy dywergencja kultur i systemów prawnych? Warszawa: C.H. Beck.

Doczekalska, A. (2014). (De)kulturyzacja i (de)hybrydyzacja języka prawnego w procesie tworzenia i

transpozycji prawa Unii Europejskiej. In M. Zirk-Sadowski, B. Wojciechowski, T. Bekrycht (Eds.), Integracja zewnętrzna i wewnętrzna nauk prawnych. Cz. 1. Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.