Critical Analysis of the Hypothesis About the Usefulness of the Idea of Conceptual Metaphor in the Interpretation of Law

1. Wprowadzenie. Cel opracowania i metoda badawcza

Według autorów podejmujących problematykę roli metafor w prawie, idea metafory

– jako uniwersalnego, powszechnego i nieodrzucalnego instrumentu ludzkiego myś lenia – została w środowisku prawników, w tym także teoretyków prawa, zignorowana, a wręcz zbojkotowana2. Poglądy te stały się inspiracją do napisania niniejszego artykułu.

Celem opracowania jest krytyczna analiza takich poglądów i zwrócenie uwagi na ich nietrafność. Rola metafory konceptualnej nie jest w prawniczych opracowaniach mar ginalizowana. Natomiast idea metafory jako elementu sposobu dokonywania wykładni prawa nie jest tak obiecująca w wykładni prawa, jak tego chcą autorzy formułujący te poglądy. Idea metafory jest jednakowo przydatna praktycznie we wszystkich badaniach dotyczących prawa, w tym w badaniach obejmujących teksty prawne i ich wykładnię, praktykę prawniczą i nauki prawne3.

Możliwa jest jednak także inna odpowiedź – metafor w tekście prawnym nie ma, a metafora może być i jest obiecującym narzędziem realizacji tylko określonego rodzaju badań. Często też efekt użycia pojęcia metafory był już wcześniej osiągany w naukach prawnych inaczej i nie jest niczym nowym.

Celem artykułu jest także określenie przydatności tradycyjnych metod prawniczych4 w wykładni prawa w porównaniu do metod uwzględniających ideę metafory konceptual nej. Dlatego zakres rozważań obejmuje właściwości tekstu prawnego i wykładnię prawa5. Pojawienie się obszernych monografii dotyczących roli metafor w prawie6 i twierdzeń ich autorów dotyczących ignorowania tej problematyki oraz oczekiwań, że krytykowane, tradycyjne metody wykładni prawa powinny być zastąpione nowymi (kognitywistycz nymi), skłania do podjęcia rozważań i polemiki z tymi ideami i twierdzeniami.

Od czasu, gdy George Lakoff i Mark Johnson opublikowali książkę Metafphors We Live By7, metafora przestała być uważna w nauce tylko za środek wyobraźni poety ckiej i ozdobę retoryczną (metafora, metafora literacka), chociaż rolę tę – jako zasad niczą – zachowała.

Metafora konceptualna (pojęciowa), której dotyczy wspomniana monogra fia, zaczęła być postrzegana jako forma ludzkiego myślenia, a nawet swego rodzaju narzędzie poznania, rozumowania. Metaforę zaczęto dostrzegać w takich dziedzinach życia, w których była dotychczas nieobecna. Do dziedzin tych zalicza się też prawo. Powinno to dać nam wgląd w naturę pojęć prawnych i rozumowań prawniczych. Według M. Johnsona8 – podstawową działalnością nauk kognitywnych jest empiryczne badanie tego, jak umysł działa. Dlatego też nawet, jeśli „kognitywistyka prawa” jest zjawiskiem nowym, jej potencjał w zakresie przekształcania teorii prawa jest, zdaniem M. Johnsona, znaczący9. Pogląd obiektywistyczny, oparty na abstrakcyjnych zasadach moralnych i zasadach prawnych, który tradycyjnie dominował w prawie, powinien zostać zastą piony przez pogląd empiryczny, w którym nasz system pojęciowy opiera się na naszych codziennych interakcjach z naszym środowiskiem społecznym i fizycznym¹⁰. Powinniśmy myśleć o pojęciach etycznych i prawnych jako posiadających struktury radialne¹¹. Mark Johnson uważa, że realizację tej ostatniej tezy można osiągnąć w drodze rozumowa nia metaforycznego umożliwiającemu uwzględnienie innowacyjności oraz wyobraźni¹². Badania struktur radialnych mogą jednak wskazywać zarówno na to, że rezultat badań struktury radialnej był wcześniej osiągany, jak i na to, że może mieć nowe zastosowania

– np. analiza radialna kategorii przestępstwa przeciwko mieniu¹³.

Badacze, którzy opierają się na pracach G. Lakoffa, M. Johnsona, podkreślają, że lin gwistyka kognitywna może wnieść istotny wkład nie tylko w naukę prawa, ale także w roz wój systemów prawnych. Wydaje się jednak, że potencjał ten jest jak dotąd niewykorzy stany¹⁴. Kilka z tych prac – jako reprezentujących zasadnicze nurty rozważań realizowanych w odniesieniu do roli metafory konceptualnej w prawie – będzie tworzyć materiał do roz ważań w tym artykule. Praca Adisy Imamović¹⁵ zwraca uwagę materiałem badawczym (kor pus) odnoszącym się do różnych porządków prawnych, prace Sylwii Wojtczak (i współauto rów) wyróżniają się z kolei obszernością rozważań i badanego materiału z polskiej kultury prawnej. Praca A. Imamović ma na celu ujawnianie obecności metafor w prawie. Sylwia Wojtczak podjęła się także analizy roli metafor w szeroko rozumianym prawie¹⁶.

W niniejszym artykule podjęto próbę wykrycia niepożądanych konsekwencji tezy o niegraniczonej przydatności i roli metafory w tekście aktu prawnego i w jego wykładni. W tym celu konieczne było uwzględnienie także roli pokrewnych zjawisk o charakte rze metaforycznym – metonimii i synekdochy – oraz zjawisk powiązanych, takich jak konwencjonalizacja, leksykalizacja, katachreza. Zjawiska powiązane mogą sprowadzać wyrażenia wcześniej metaforyczne do postaci niemających takiego charakteru związków frazeologicznych i zwrotów idiomatycznych – stąd warto je rozważyć.

Dlatego realizacja celu tego opracowania wymaga:

1) ustalenia i rozważenia, czym jest metafora i zjawiska pokrewne¹⁷;

2) ustalenia, czy i jakie metafory oraz zjawiska pokrewne są w tekście prawnym

obecne;

3) rozważenia wpływu takich zjawisk jak konwencjonalizacja, leksykalizacja na ist

nienie i rolę metafor oraz zjawisk pokrewnych w tekście prawnym;

4) rozważenia poprawności tezy sugerującej metaforyczny charakter założenia

o normatywności tekstu prawnego jako reprezentatywnego także dla innych tego

rodzaju założeń czynionych wobec tekstu prawnego;

5) rozważenia przypuszczalnie obiecujących obszarów badawczych, w których kon

cepcja metafory konceptualnej okaże się przydatna.

Metodą badawczą realizowaną w artykule jest głównie metoda analizy lingwistycz nej¹⁸, z uwzględnieniem narzędzi kognitywistyki¹⁹. Ta pierwsza jest metodą tradycyj nego prawoznawstwa i służy w tym opracowaniu określeniu przydatności tych metod w  wykładni prawa w  sposób wyżej wskazany. Podejścia kognitywistycznego użyto do przedstawienia możliwej roli idei metafory konceptualnej w badaniach tekstu praw nego i w wykładni prawa. Ta ostatnia, zdaniem autorów krytykowanych prac, powinna zastąpić metody tradycyjne.

2. Metafora literacka, metafora „kognitywna” oraz inne zjawiska związane

z ideą metafory

Metafora (literacka) to wyrażenie, w którego obrębie następuje zamierzona przemiana znaczeń składających się na nie słów. Nowe zmienione znaczenie, zwane metaforycz nym, kształtuje się zawsze na fundamencie znaczeń dotychczasowych pod presją szcze gólnych okoliczności jego użycia. Może to być referencja, kontekst słowny, w szcze gólności taki, który wprowadza składniowe zależności między wyrazami dotąd niewy stępującymi w takich zespoleniach²⁰. Metafory charakteryzują się tym, że ich zdolność wywoływania skojarzeń jest najsilniejsza w chwili powstania. Atrakcyjność metafory polega na tym, że przełamuje ona tradycyjne, utarte nawyki językowe, implikuje odbior czy wysiłek semantyzacyjny. Motywacja dokonywanego odstępstwa powinna być na tyle wyraźna, by mogła być odczytana jako zamierzony efekt „sztuki słowa”²¹. Możliwości

powstawania związków o charakterze metaforycznym są wprawdzie nieskończone, ale więź łącząca sens dotychczasowy z docelowym musi być uchwytna, a nie swobodna²².

Metafora konceptualna a właściwie, jej wyrażenie w tekście lub w mowie staje się oznaką określonego sposobu myślenia. Za metaforę kognitywną (konceptualną, poję ciową) można uważać – zgodnie z założeniami G. Lakoffa i M. Johnsona²³ – zjawisko wyrażania określonego zakresu poznawczego (domeny, ramy) przez pojęcia innego zakresu poznawczego, który jest dla mówiącego mniej abstrakcyjny, bardziej zrozu miały i bliższy fizycznemu doświadczeniu²⁴. Rozumienie pojęć wielu terminów jest wynikiem konceptualnego procesu metaforyzacji dokonywanego w umyśle ludzkim. Dlatego na przykład, życie rozumiane jest w kategoriach podróży, myślenie w katego riach manipulacji przedmiotami, a spór w kategoriach walki. Wynikiem tych procesów konceptualnych są z kolei metaforyczne wyrażenia językowe, mówimy przecież: „jestem na rozdrożu”, „iść przez życie”²⁵. Wyrażenia te zawsze mają, chociaż nie zawsze wyraźną, motywację, która może też być konceptualna. W ujęciu kognitywnym metafora służy poznaniu świata przez obrazowanie jego fragmentów w języku. Analiza języka i zawar tego w nim obrazowania umożliwia więc analizę przebiegu procesów kognitywnych i usta lenia, jak człowiek poznaje świat, tak w ujęciu synchronicznym, jak i diachronicznym. Metaforyczność w języku może występować na kilku poziomach. Dlatego wyróżnia się kilka rodzajów metafor: metaforę orientacyjną (gdy cały system pojęć nadaje strukturę innemu systemowi – „do góry to więcej”), metaforę strukturalną (gdy jedno pojęcie nadaje strukturę innemu pojęciu – „teorie to budynki”), metaforę ontologiczną (gdy pojęcia – rzeczy i substancje – powoływane są do istnienia, „inflacja to rzecz”), meta fory konceptualne (gdy sposób postrzegania jednej rzeczy jest systematycznie odwzo rowany w domenie innego zjawiska – „argumentowanie to wojna”)²⁶. Wyrażenie meta fory konceptualnej w tekście lub w mowie jest oznaką określonego sposobu myślenia polegającego zwykle na przeniesieniu części struktury czy części właściwości z domeny źródłowej na domenę docelową przy użyciu metaforycznego mapowania (metaphorical projection), podczas gdy pozostały fragment znaczenia jest uzupełniany elementami będącymi konsekwencjami innych metafor albo innych tego rodzaju zjawisk. Liczy się tu sposób myślenia, a rezultat może być wielowymiarowy – można osiągnąć nieograni czoną ilość rezultatów mapowania.

Metonimia, jako szczególny rodzaj metafory, polega na zastępowaniu terminów i ich pojęć przez inne z tego samego zakresu poznawczego. Stosowanie metonimii nastę puje w celu desygnacyjnego wyeksponowania elementów, na których skupia się szcze gólna uwaga. Pozwala to na używanie pewnego pojęcia tak, aby zastąpiło inne²⁷. Dzięki metonimii CZĘŚĆ ZA CAŁOŚĆ, która jest jej szczególnym przypadkiem nazywanym synekdochą, możemy wyróżnić wiele części, z których każda może reprezentować ową całość. Dzięki pojęciom metonimicznym możliwa jest konceptualizacja czegoś przez odniesienie tego do czegoś innego²⁸.

3. Metafory a konwencjonalizacja, katachreza, leksykalizacja

Według Johna R. Searle’a²⁹, metafory, kiedy nie są już brane w ujęciu klasycznym, jako ornament, figura retoryczna, a stają się cechą poznania, ulegają skonwencjonalizowaniu i leksykalizacji do tego stopnia, że nie pełnią już tradycyjnej roli przypisywanej meta forze, a są postrzegane jako arbitralne wyrażenia, czyli jako związki frazeologiczne, takie jak idiomy. Skonwencjonalizowanie (konwencjonalizacja) następuje w odniesieniu do wszystkich składników budowy językowej utworu (określonego tekstu)³⁰. Prowadzi to do wyodrębnienia się określonego sposobu posługiwania się językiem w ramach utwo rów, tekstów określonego typu, dzieł z określonej epoki, prądu literackiego, a nawet tekstu określonego rodzaju – jak tekst aktu prawnego.

Leksykalizacja to proces zanikania pierwotnej więzi między budową słowotwórczą wyrazu a jego znaczeniem. Wyrażenie zleksykalizowane funkcjonuje jako niezależna od swej etymologii jednostka semantyczna³¹. Na przykład w języku tekstów prawnych wyrażenie „może skutecznie żądać określonego świadczenia”, później zyskuje postać „może żądać”.

Katachreza jest z kolei sposobem zapełnienia luki słownikowej przez zastosowanie nazwy pewnego zjawiska do nazwania innego dotąd nienazwanego, przez co dochodzi do rozszerzenia dotychczasowego zakresu semantycznej stosowalności określonego słowa³².

Wszystkie te trzy zjawiska językowe zdają się sprawiać, że metafory tracą swoją ener gię budowania wielości znaczeń i sprowadzają metafory do „praktycznej jednoznacz ności”. W ten sposób metafory te stają się martwe. Dlatego nazywanie pewnych wyrażeń metaforami traci sens. Wyrażenia wcześniej metaforyczne stają się związkami frazeo logicznymi powiązanymi z praktycznie jednym już tylko znaczeniem „niedosłownym”.

Z metaforami takie związki frazeologiczne łączy tylko ich pochodzenie. Wydaje się, że związki frazeologiczne w tekście aktu prawnego, w tym zwroty idiomatyczne mają często taki właśnie rodowód. Nie jest jednak wykluczone, że „metafory martwe”, silnie skonwen cjonalizowane, mogą być jednak nadal aktywne na poziomie myśli i mogą motywować dalsze metaforyczne ekstensje (Zoltan Kövecses³³). „Martwe metafory są szczególnie inte resujące dla naszego badania, ponieważ, mówiąc oksymoronicznie, martwe metafory żyją” (John R. Searle³⁴). Nie żyją one jednak życiem metafor, nie służą uplastycznieniu języka, nie implikują jego odniesienia do rozmaitych, zmieniających się sytuacji³⁵ – odnoszą się np. tylko do jednej z nich. Stąd, z uwagi na konwencjonalizację i leksykalizację, metafory w tekście prawnym mogą być tylko martwe. Tekst prawny musi mieć taki sens, by mógł być podstawą określonej jednej tylko decyzji. Środkiem osiągnięcia tego celu są założenia czynione przez prawników wobec tekstu prawnego, takie jak założenie o jego normatyw ności³⁶ albo wobec rezultatu jego wykładni³⁷. Założenia te mają za zadanie umożliwienie wypracowania wspólnego wszystkim prawnikom określonego sensu tekstu prawnego³⁸.

To właściwe z tego, a nie z innego powodu wyrażenia zawarte w tekście aktu prawnego przyjmują określony sens.

4. Metafory a związki frazeologiczne

Inaczej niż w przypadku metafor związek frazeologiczny to skonwencjonalizowane spo łecznie połączenie co najmniej dwóch wyrazów, którego znaczenie nie wynika ze zna czeń składników³⁹. Idiomem jest frazeologizm, którego znaczenie jest zupełnie inne niż to wynika ze znaczeń każdego ze składników i z sumy tych znaczeń⁴⁰. W ujęciu kognityw nym także związek frazeologiczny może być środkiem poznawania świata⁴¹. Kognitywne i tradycyjne spojrzenie na frazeologizmy łączy stwierdzenie, że znaczenie frazeologizmów nie jest całkowicie przewidywalne, ujęcie kognitywne dodaje natomiast, że zdecydowana większość znaczeń frazeologizmów jest motywowana mechanizmami konceptualnymi⁴².

Do kategorii idiomów zalicza się idiomy kodowania. Odnoszą się one do „wiedzy mówiącego o konwencjonalnych sposobach mówienia”⁴³. Konieczność posiadania wie dzy o konwencjonalnych sposobach mówienia nasuwa z kolei skojarzenia tak z cechami tekstu aktu prawnego – z jego idiomatycznością, jak i z paradygmatem wykorzystania wiedzy prawniczej do podejmowania decyzji prawniczych. Zdaniem Johna R. Taylora, „do mówienia o czymś używa się – na mocy konwencji – takiego a nie innego (równie możliwego) zdania czy wyrażenia. Na przykład dokument uprawniający do prowadzenia samochodu mógłby się nazywać bardzo różnie, ale na mocy konwencji, społecznego utrwalenia, nazywamy go „prawem jazdy” (lub też w skrócie: „prawkiem”)”⁴⁴. W teks tach prawnych często obecne jest wyrażenie „może żądać”, ale nie chodzi o to, że ktoś może wyrazić jakieś żądanie tylko o to, że komuś się coś należy.

Tak więc to, co różni metaforę od związku frazeologicznego, dotyczy relacji pomiędzy znaczeniami objętymi domenami źródłową i docelową. W przypadku metafory związek ten istnieje, w przypadku związków frazeologicznych tego związku już w ogóle nie ma.

Jak widać, zarówno w przypadku związków frazeologicznych, jak i w przypadku meta for środkiem do poznania sensu jakiejś wypowiedzi językowej (ujętego w niej obrazu określonego fragmentu świata), niezależnie od tego, o jaki język chodzi, może być jego motywacja konceptualna. W przypadku związków frazeologicznych jest ona wyznaczana określoną konwencją językową, prawniczą konwencją językową (możliwe są też inne⁴⁵).

5. Krytyka tezy o przydatności metaforycznego obrazowania w tekście prawnym

Autorzy prac: Metafory konceptualne jako narzędzie rozumowania i poznania prawniczego⁴⁶ oraz The Metaforical Engine of Legal Reasoning and Legal Interpretation⁴⁷ starają się rozwijać tezę, według której nawet nieprzejrzyste, silnie skonwencjonalizowane, martwe

metafory obecne w języku mogą być nadal aktywne na poziomie myśli i mogą moty wować dalsze metaforyczne ekstensje w tekście prawnym i w wykładni prawa, więc w rzeczywistości nie są tak martwe, jak można by sądzić⁴⁸.

Według autorów pierwszej z przywołanych prac, teksty prawne dostarczają wielu przykładów metafor w tekście prawnym. Według nich, w polskim kodeksie cywilnym instytucje prawne konstruowane są na podstawie metafor, których domeną źródłową jest świat fizyczny, a dokładnie świat przedmiotów materialnych⁴⁹. Autorzy ci uważają, że na przykład w art. 313 Kodeksu cywilnego⁵⁰ metafora polega na uznaniu, że CENA TO PRZEDMIOT – „Jeżeli przedmiotem zastawu są rzeczy mające określoną przez zarządzenie właściwego organu państwowego cenę sztywną (…)”⁵¹. W art. 89 k.c.

– metafora wyraża się w uznaniu, że CZYNNOŚĆ PRAWNA TO PRZEDMIOT

– „Z zastrzeżeniem wyjątków w ustawie przewidzianych albo wynikających z właś ciwości czynności prawnej, powstanie lub ustanie skutków czynności prawnej (…)”. W art. 37 § 1 k.c. taką metaforą ma być konstatacja, że OSOBOWOŚĆ PRAWNA TO CENNY PRZEDMIOT – „Jednostka organizacyjna uzyskuje osobowość prawną z chwilą jej wpisu do właściwego rejestru (…)”. Inne przykłady zwracające uwagę zaska kującymi konstatacjami: DANE TO PRZEDMOT RUCHOMY, ŚWIADCZENIE TO PRZEDMIOT, DZIAŁALNOŚĆ GOSPODARCZA TO PRZEDMIOT, LOJALNOŚĆ TO CENNY PRZEDMIOT, KORZYŚĆ TO PRZEDMIOT, NAKŁAD TO PRZEDMIOT, NOWY KLIENT TO PRZEDMIOT, OFERTA TO PRZEDMIOT POSTĘPOWANIE TO PRZEDMIOT⁵², POSTĘPOWANIE KARNE TO BIEG SZTAFETOWY, POSTĘPOWANIE KARNE TO DROGA. Wreszcie przykłady mniej zaskakujące: art. 101 Kodeksu postępowania cywilnego⁵³ – uznanie żądania pozwu

– PODDANIE SIĘ, art. 127 k.p.c. – pisma przygotowawcze – PRZYGOTOWANIE DO BITWY, art. 148 k.p.c. – rozpoznawanie spraw na rozprawie – BITWA I POLE WALKI⁵⁴. Wszystkie te sformułowania metafor pozbawione są przy tym jakiejkolwiek próby wykazania ich obecności w prawie. Przykłady te⁵⁵ przywołano w tym artykule w transkrypcji właściwej dla kognitywistki. Chodzi o pisownię dużymi literami, która ma zwracać uwagę na istnienie domeny wyjściowej i domeny docelowej oraz nieogra niczoną dopuszczalną ilość mapowań metaforycznych. Jednocześnie taka transkrypcja wskazuje na dopuszczalność powstania nieskończonej liczby motywacji konceptualnych. Prawo bowiem dla kognitywistów „jest” domeną abstrakcyjną, a domen abstrakcyjnych nie jesteśmy w stanie „pomyśleć” bez odniesienia do innych prostszych domen, a więc bez metaforycznego projektowania⁵⁶. W ten sposób taka transkrypcja obejmuje oczy wiście także takie domeny docelowe i motywacje konceptualne, które rzeczywiście mogą odpowiadać temu, jak myślą prawnicy. Jednocześnie jednak transkrypcja ta dopuszcza na przykład utożsamienie ceny, osobowości czy czynności z przedmiotem, co widać wyraźnie, jeśli pominie się transkrypcję kognitywistyczną – „cena to przedmiot”, „osobo wość prawna to przedmiot”, „czynność prawna to przedmiot”. Możliwe jest mapowanie

prowadzące do skutków absurdalnych w prawie, a w kognitywistce w pełni usprawied liwionych. Proponowany sposób potraktowania pewnych wyrazów i wyrażeń z tekstu prawnego jako oznak myślenia metaforycznego nie pozwala więc na rozstrzygnięcie, które z rozumowań, rezultatów mapowania, motywacji konceptualnych są usprawiedli wione prawnie, skoro akceptowalne są wszystkie. Nie ma też żadnej odpowiedzi na pyta nie, dlaczego proponowane transkrypcje metaforyczne są poprawne. Dlatego nie można przyjąć, że idea metafory konceptualnej prowadzi (biorąc pod uwagę aktualny stan badań w tej dziedzinie) do ustalenia, że prawnicy myślą metaforycznie, czy też myślą tak samo i dlatego zgadzają się co do sensu przepisów, których dotyczą przywołane przykłady. Praktycznie wyklucza to przydatność tej idei w wykładni prawa i przekreśla jej rolę jako właściwości tekstu prawnego. Ponadto autorzy zwracają uwagę na to, że wska zane metafory są silnie skonwencjonalizowane,⁵⁷ a wiadomo, że konwencjonalizacja sprawia, iż w tekście prawnym cena, czynność prawna czy osobowość prawna ma ściśle określone i niebudzące wątpliwości znaczenie.

Znika w ten sposób cecha definicyjna metafory, jaką jest generowanie nowych zna czeń, nowych domen – na rzecz jednej. Fragmenty tekstu prawnego mogą mieć pocho dzenie metaforyczne, jednak stwierdzenie, że we wskazanych przykładach mamy do czy nienia z metaforami, nie jest trafne – wyrażenia te odnoszą się do jednego znaczenia, co jest cechą definicyjną związku frazeologicznego, jakim jest idiom. Znaczenie terminu „cena sztywna” jest ściśle określone. To samo dotyczy „czynności prawnej” czy „oso bowości prawnej”. Nie mamy tu do czynienia z przypadkiem rzadkiej jednoznaczności, ale z tym, że rozumowania prawnicze muszą sprowadzać wyrazy czy wyrażenia z tekstu aktu prawnego do jednego znaczenia, ponieważ tylko w takiej sytuacji może nastąpić wydanie decyzji prawniczej. Gdyby było inaczej, w jednej sprawie można byłoby wydać decyzji więcej niż jedną.

Inne przykłady metafor zawarte w monografii mają ten sam sens, opierają się na sko jarzeniach mających prowadzić do metafor. Skojarzenia te i sformułowania kategorii i rodzajów metafor pozbawione są jednak wspierającej je argumentacji⁵⁸. Przykłady potwierdzają jedynie, że w takim tekście nie ma metafor (a jeśli już, to są to metafory martwe), są tylko związki frazeologiczne i że w odpowiednich fragmentach tekstu praw nego metafory się jedynie przejawiają.

Kolejną sprawą jest to, jak przedstawiany jest możliwy wynik badania tekstu praw nego. Metafora ma polegać np. na ustaleniu, że cena to przedmiot. Takie ustalenia może charakteryzować sposób myślenia o prawie osób niebędących prawnikami. Można też sobie wyobrazić skonstruowanie w ten sposób kognitywistycznej wizji prawa w języku. Trudno jednak ściśle powiązać tak rozumiany cel badawczy z przedmiotem badań nauk prawnych. Inaczej jest w przypadku motywacji konceptualnej. W naukach prawnych, w teorii i filozofii prawa, realizowane są badania zmierzające do ustalenia pochodzenia znaczenia frazeologizmów, w szczególności zwrotów idiomatycznych.

Krzysztof Kosecki poddał analizie radialnej przestępstwo przeciwko mieniu⁵⁹. „Centrum” tego przestępstwa stanowi kradzież zwykła. Przestępstwo to charaktery zowane jest w nauce prawa karnego przy pomocy określonego zbioru dziewięciu cech, które powinny wystąpić łącznie. Od tak pomyślanego centrum kategorii dopuszczalne są różne odstępstwa. W ten sposób powstaje obraz radialny przestępstwa przeciwko

mieniu, który K. Kosecki przedstawia także w formie diagramu⁶⁰. Obraz ten potwierdza istnienie rodzin terminów i ich pojęć powiązanych z określoną kategorią prototypową. Prezentowany układ przestępstw przeciwko mieniu został umieszczony w określonym akcie normatywnym na podstawie niebudzących wątpliwości oczekiwań, uwzględniają cych także te okoliczności, które pokazuje diagram K. Koseckiego. Relacje te dla praw nika nie są jednak zagadką. Właśnie tak przedstawia się te kwestie na zajęciach z przed miotu prawo karne. Inaczej byłoby jednak, gdyby podjęto próbę zautomatyzowanego orzekania w sprawach o takie przestępstwa. Wtedy kategoria prototypu (przestępstwa) i odstępstw od niego mogłaby umożliwić działanie sztucznej inteligencji rozstrzygającej takie sprawy, ale i sankcjonowanie czynów sztucznej inteligencji – na początku przez odpowiednie zobrazowanie prototypów przestępstw ⁶¹.

Dla potwierdzenia prawdziwości twierdzenia, że w tekście prawnym praktycznie nie ma metafor, względnie są to metafory martwe albo związki frazeologiczne, warto jeszcze omówić przykład z orzeczenia sądowego, pierwszego z analizowanych przez S. Wojtczak w rozdziale jej pracy zatytułowanym Metafophors in the text of the law, in legal practice, and in jurisprudence⁶².

Wyrok, o którym mowa, oparty był na treści art. 267 § 1 k.k.⁶³ Według tego przepisu, karę ponosi sprawca, który bez uprawnienia uzyskuje informację dla niego nieprzezna czoną, otwierając zamknięte pismo, podłączając się do przewodu służącego do przeka zywania informacji lub przełamując elektroniczne, magnetyczne albo inne szczególne jej zabezpieczenie.

W ocenie sądu, odpowiada karnie z tego przepisu ten, kto przełamuje istniejącą ochronę. Zdaniem sądu nie można przełamać czegoś, co nie istnieje. Za taką interpre tacją przemawia również słownikowa definicja czasownika „złamać” jako „przełamać coś, przezwyciężyć coś, zwalczanie czegoś”.

Według S. Wojtczak, ten argument nie jest wystarczający do wyjaśnienia tego zjawiska. Zdaniem autorki „Metafora pojęciowa jest lepszym narzędziem, ponieważ w art. 267 § 1 k.k. ustawodawca posłużył się zwrotami, w których przejawia się następująca metafora pojęciowa: PRZEŁAMANIE ZABEZPIECZENIA MAGNETYCZNEGO LUB ELEKTRONICZNEGO [L] JEST PRZEŁAMANIEM FIZYCZNEJ PRZESZKODY (FIZYCZNEGO OBIEKTU)”⁶⁴. Rozumowanie sądu nie jest więc, zdaniem S. Wojtczak, wystarczające, pomimo tego że jego przesłanka i wniosek (według autora tego artykułu) zostały w przepisie faktycznie ujęte, a nie tylko się w nim przejawiają.

Czytelnik sam musi się domyślić, dlaczego coś, co się jakoby w tekście jedynie prze jawia, jest „ważniejsze” od tego, co w tym tekście jest obecne.

Metafora pojęciowa, którą formułuje S. Wojtczak, zakłada, że w  sposobie myślenia sądu jest element, którego ten sąd nie uwzględnił. Element, o  którym mowa: „PRZEŁAMANIE ZABEZPIECZENIA MAGNETYCZNEGO LUB ELEKTRONICZNEGO [L] JEST PRZEŁAMANIEM FIZYCZNEJ PRZESZKODY (FIZYCZNEGO PRZEDMIOTU)” – nie jest też formułowany w prawoznawstwie tradycyjnym. Zdaniem S. Wojtczak, dopiero ten element może uzasadniać wniosek,

że dochodzi do NARUSZENIA MAGNETYCZNEGO LUB ELEKTRONICZNEGO ZABEZPIECZENIA [L]. Tymczasem właśnie ten element nie jest faktycznie obecny w myśleniu prawników i to właśnie różni ich myślenie od myślenia metaforycznego. Zamiast jednak informacji o tym, dlaczego konieczne jest wprowadzenie nowego ele mentu wnioskowania, zapewne entymematycznego (przełamanie fizycznej przeszkody)

– dowiadujemy się tylko, że istota tej metafory polega na tym, że domena źródłowa „PRZERWANIE PRZESZKODY FIZYCZNEJ (OBIEKTU FIZYCZNEGO)” nadaje częściową strukturę domenie docelowej, a  mapowanie metaforyczne jest tu tylko częściowe. Powstaje pytanie, dlaczego domena źródłowa „PRZERWANIE PRZESZKODY FIZYCZNEJ (OBIEKTU FIZYCZNEGO)” ma nadawać częściową strukturę domenie docelowej i dlaczego jej brak świadczyłby o niepełnym charakte rze rozumowania przeprowadzonego przez sąd. Dowiadujemy się przy tym jeszcze, że: „[p]uste miejsca w strukturze domeny źródłowej musiałyby zostać wypełnione ele mentami należącymi do domeny doświadczenia konceptualnej domeny docelowej”⁶⁵. Dopiero z takiego wyobrażenia metafory ma wynikać, że decyzja sądu była w rzeczy wistości motywowana metaforyczną implikacją: NARUSZENIE ZABEZPIECZENIA MAGNETYCZNEGO LUB ELEKTRONICZNEGO [L] JEST PRZEŁAMANIEM PRZESZKODY FIZYCZNEJ (FIZYCZNY PRZEDMIOT)⁶⁶. Otwarte pozostaje pytanie, co usprawiedliwia formułowanie takiej metafory i odpowiadającego jej sposobu myślenia, skoro prawnicy faktycznie myślą inaczej, czyli tak jak to ujął sąd. Teza o meta forycznym myśleniu prawników dokonujących wykładni prawa być może okaże się trafna dopiero wtedy, gdy w kognitywistycznej perspektywie badawczej zostanie sformułowana procedura wypracowywania podstawy decyzji prawniczej.

Podsumowując, należy stwierdzić, że w tekście prawnym metafora pojęciowa może się jedynie przejawiać, a więc w tekście jej nie ma – da się ją jedynie pomyśleć. Ponadto mapo wanie jest jedynie częściowe, a więc analiza nie jest pełna. Tymczasem w prawoznawstwie tradycyjnym dla uzasadnienia rozstrzygnięcia w sprawie wystarcza przyjęcie, że odpowiada karnie z tego przepisu ten, kto przełamuje istniejącą ochronę. Nie jest potrzebne doda wanie jakichś faktycznie nieistniejących przesłanek entymematycznych. W ten sposób tradycyjna wykładnia językowa jest w tej sytuacji zdecydowanie bardziej przydatna niż wykładnia, która uwzględniałaby metody kognitywistki. Nie powinno więc być wątpliwości, że do zastosowań wyżej opisanych idea metafory konceptualnej się nie nadaje.

Są jednak pola badawcze, które mogą wręcz wymagać użycia metafory konceptualnej. W uzasadnieniach decyzji sądowych czy administracyjnych często pojawia się dodatkowe objaśnienie ściśle profesjonalnej części uzasadnienia decyzji podjętej w określone sprawie (w tym podanie ustnego uzasadnienia decyzji). To ostatnie kierowane jest do uczestnika postępowania, który nie musi być profesjonalistą. Metaforyczne obrazowanie może się okazać w takich sytuacjach niezwykle przydatne do objaśnienia przyczyn, które legły u podstaw wydania określonej decyzji. Często takie objaśnienia formułują zawodowi pełnomocnicy procesowi, chcący by ich klient rozumiał sens rozstrzygnięcia, jakie wobec niego zapadło. Rola takiego prawnika polegać może nawet na kreowaniu pewnej rzeczy wistości, w tym prawnej, której prawnik jest „architektem” czy „tłumaczem”⁶⁷.

Także w przypadku podręczników prawniczych, monografii, glos czy przejawów innej działalności naukowej lub do niej podobnej obrazowanie metaforyczne może być celowe, wskazane i oczekiwane.

Nie można też pominąć problematyki przekazywania informacji o charakterze praw nym w mediach. Przekaz taki kierowany jest do osób niebędących zawodowymi prawni kami. Sens profesjonalnie sformułowanych uzasadnień jest dla tych osób niejasny. Stąd przekazanie im zrozumiałej dla nich informacji może wymagać właśnie przemyślanego obrazowania metaforycznego. Można założyć, że medialny przekaz treści jakiegoś sporu prawnego wymaga metaforycznej kreacji przekazu medialnego.

Metafory mają więc swoją rolę do spełnienia, ale raczej nie w tekstach prawnych czy w wykładni prawa tylko w ich objaśnianiu.

6. Krytyka tezy o metaforycznym charakterze założenia normatywności

tekstu prawnego i innych założeń tego rodzaju

Teksty prawne same przez się nie wyrażają zwykle nakazów czy zakazów określonego postępowania. Zdarza się to niezwykle rzadko i dotyczy takich sytuacji, w których wypo wiedzi o charakterze rozkaźnikowym winny być użyte z uwagi na swą niezaprzeczalną komunikatywność, jak napis na szybie w pociągu: „nie wychylać się”. W innych przypad kach tradycja redagowania tekstów mających znaczenie prawne, a w szczególności tekstów aktów prawnych (normatywnych) doprowadziła do wypracowania metody formułowania takich tekstów w postaci zdań w sensie gramatycznym oznajmujących. Tak sformułowany tekst aktu prawnego w połączeniu z różnymi założeniami, w tym entymematycznymi, poz wala na ustalanie praktycznie we wszystkich sytuacjach, kto, w jakich okolicznościach i jak powinien postąpić, czy wielokrotnie postępować i czy takie postępowanie jest naka zane czy zakazane. Założenia takie stają się przesłankami wnioskowań dokonywanych przez prawników nie mniej ważnymi od treści tekstu aktu normatywnego. Tekst prawny niewątpliwie uzyskuje w ten sposób sens, który nie wynika z użytych w nim wyrazów. Sens ten jednak pozostaje w ścisłym związku z sensem tekstu wyrażonego w postaci zdania pod względem gramatycznym oznajmującego. Wydaje się więc, że metaforyczny charakter tekstu prawnego jest w ten sposób wykluczony. Dla pewności warto jednak prześledzić proces, w wyniku którego jakiś zwrot użyty w tekście prawnym uzyskuje sens czy postać normatywną. Zdanie: „Komornik wszczyna postępowanie na wniosek wierzyciela” jest zdaniem w sensie gramatycznym oznajmującym, które na gruncie języka etnicznego, powszechnego czy standardowego nie ma żadnego specjalnego znaczenia. Użyty w tym zdaniu zwrot: „wszczyna postępowanie”, o ile tylko zostanie umieszczony w tekście aktu prawnego obowiązującego w danym porządku prawnym, zaczyna być traktowany jak zwrot normatywny, w tym sensie, że „nakazuje komornikowi podjęcie postępowania”. Zwrot, o którym mowa, uzyskuje więc inny sens na podstawie pewnych założeń przypisanych mu wtedy, gdy go jeszcze nie miał. Według S. Wojtczak świadczy to o metaforycznym charak terze języka prawnego na głębszym poziomie, głębszym niż metaforyczność konkretnych wyrażeń, głębszym niż ten zauważany przez lingwistów. Ten „głębszy poziom” służy do kon struowania kategorii ontologicznych i strukturalnych rządzących prawniczym poznaniem. Konstruowanie abstrakcyjnej domeny normatywnej następuje przy tym metodą rzutowa nia z domeny rzeczywistości fizycznej za pomocą metafory „POWINNOŚĆ TO BYT”⁶⁸.

Szkoda, że nie dowiadujemy się, jak powstała, do czego się odnosi i czemu ma służyć meta fora, która – gdyby pominąć transkrypcję kognitywistyczną – oparta byłaby na przesunięciu kategorialnym – „byt” nie należy do tej samej kategorii ontologicznej co „powinność”.

Stąd bardziej trafne wydaje się wyjaśnienie Sławomiry Wronkowskiej i Macieja Zielińskiego⁶⁹, że zwrot taki, jak: „minister… składa dymisję” ze względu na założenie o normatywności tekstu prawnego na gruncie powszechnego języka etnicznego ma sens idiomatyczny albo nieidiomatyczny – w zależności od kontekstu sytuacyjnego, w któ rym występuje⁷⁰. W tekstach prawnych jest to zawsze znaczenie idiomatyczne i z semio tycznego punktu widzenia byłby to zwrot normatywny. Ustalenie sensu tego zwrotu odbywa się na początku przez identyfikację określonego zwrotu jako idiomatycznego zwrotu normatywnego z jednoczesną zamianą zwrotu idiomatycznego na wyrażenie normokształtne danego typu – np. wyrażenie: „x wyda” zastępuje się zwrotem „x-owi nakazuje się wydać”. Następnie treść wyrażenia normokształtnego ustala się już jako wypadkową słów zawartych w rozważanym wyrażeniu i konkretnego sposobu ich usy tuowania względem siebie. Taki „dwufazowy” sposób rozumienia wyrażeń języka teks tów prawnych różni idiomatyczne wyrażenia powszechnego języka etnicznego od ich odpowiedników w tekście prawnym – dotyczy tylko ich sensu normatywnego – i dlatego można je nazwać wyrażeniami quasi-idiomatycznymi⁷¹. Świadczy to o tym, że pewne zwroty z tekstów prawnych mogą mieć pochodzenie metaforyczne, ale umieszczenie ich w tekście prawnym powoduje zaniknięcie pierwotnej więzi między pochodzeniem wyrazu (wyrażenia) a jego znaczeniem. Zleksykalizowany wyraz czy wyrażenie staje się jednostką semantyczną niezależną od swej etymologii⁷². Traci energię metafory. W isto cie więc w tekście prawnym zwroty wcześniej metaforyczne tracą ten sens na rzecz poje dynczego sensu skonwencjonalizowanego. „Dwufazowe” rozumienie zwrotów z tekstu prawnego zwraca dodatkowo uwagę na „leksykalizację” metafory, czego nie kwestionują zwolennicy ujęcia pierwszego⁷³.

Tak pierwsza „metaforyczna” próba wyjaśnienia specyfiki wyrażeń z tekstu prawnego, jak i druga, nazwijmy ją „frazeologiczną”, budzi wątpliwości. Ta pierwsza budzi jednak wątpliwości znacznie większe. W obu zakłada się, że rzutowanie, ustalenie czy przeniesienie znaczenia następuje jako zjawisko w języku. W obu przypadkach zauważa się sens i pochodzenie założenia o normatywności tekstu prawnego. Zwraca się uwagę, że założenie o  normatywności tekstu prawnego skądś się wzięło oraz ma taką, a  nie inną treść

– ale jednocześnie nie uwzględnia się ani tej treści, ani pochodzenia w ustaleniach sensu tekstu prawnego. Tymczasem to pochodzenie i treść (sens) założenia o normatywności tekstu prawnego jest kluczowe dla ustalenia roli i użyteczności tekstu prawnego dla podejmowania decyzji prawniczych.

Jak już wiadomo, prawnicy skłonni są automatycznie odczytywać sens wyrażeń z tekstu prawnego (jak w jego wymiarze normatywnym). Dzieje się to w istocie na podstawie znanych im, zwykle entymematycznie przyjmowanych założeń, np. co do natury tekstu prawnego, sensu zwrotów językowych o określonej budowie. Trafnie dobranym przykładem może tu być zwrot: „Minister…składa dymisję”. Zwrot ten uzyskuje

określony sens z uwagi na założenie o normatywności tekstu prawnego – z tego powodu taki zwrot mamy potraktować jak wyrażenie normokształtne, ale to, że odczytujemy jako prawnicy zwrot „Minister…składa dymisję” jak zwrot: „Ministrowi… nakazane jest złożyć dymisję” wymaga jeszcze innego założenia, takiego jak: „«zwrot x czyni c» należy traktować jak zwrot wysławiający obowiązek określonego postępowania”.

Założenia takie, jak założenie o normatywności tekstu prawnego, są założeniami o cha rakterze teoretycznym, których sens przekazuje się przyszłym prawnikom, np. w trakcie nauki. Język jest tu tylko narzędziem przenoszącym informację o treści pojęć termi nów teoretycznych. W omawianej sytuacji potrzeba uwzględnienia jakiegoś fragmentu tekstu prawnego uruchamia u prawnika wiedzę, zalecenie potraktowania jakiegoś zwrotu w określony sposób, dlatego że jest on zawarty w tekście aktu prawnego, a nie gdzie indziej i dlatego, że ma określoną postać. W konsekwencji prawnik traktuje określony fragment tekstu prawnego jako wysławiający nakaz albo zakaz określonego postępowania

– na podstawie reguł przenoszonych w języku niebędących regułami języka.

Założenia, o których mowa, nie są założeniami o charakterze lingwistycznym, doty czącymi języka, tylko założeniami przyjmowanymi przez prawników w naukach praw nych (niekiedy w sposób nieświadomy) dotyczącymi zjawisk warunkujących możliwość uczestniczenia w kulturze prawnej. Znajdują one źródło w tradycji praktyki prawniczej lub w koncepcjach teoretycznych prawoznawstwa. Niektóre z tych koncepcji, jak ta, która zakłada normatywność tekstu prawnego, są już częścią kultury prawnej i bez niej nie można byłoby mówić o prawie, inne konkurują ze sobą – przykładem mogą być kon cepcje wykładni prawa, koncepcje źródeł prawa. W praktyce prawniczej nie rozważa się treści tych koncepcji teoretycznych prawoznawstwa, które stały się częścią kultury praw nej – uwzględnia się je „automatycznie”. Można powiedzieć, że są to koncepcje w pew nym sensie skonwencjonalizowane, w których liczy się już tylko niepodważalny walor ich użyteczności. Koncepcje, nazwijmy je „nieskonwencjonalizowanymi”, są z kolei zwykle przedmiotem dyskursu prawniczego.

W takim przypadku dochodzi do realizacji semantycznych przekonań dyrektywal nych wspólnych często wszystkim prawnikom. Przekonania takie składają się na sym boliczną kulturę prawną, w której określony jest zespół przekonań (normatywnych), sądów ustalających efekty komunikacji oraz dyrektyw wskazujących sposób realizacji efektów komunikacyjnych. Werbalizacja omawianych przekonań dyrektywnych nastę puje w postaci norm i dyrektyw, które mają w istocie charakter obyczajowy. Jest to więc raczej zjawisko mieszczące się w zakresie semantyki obyczaju jako elementu symbolicz nej kultury prawnej, a nie w przedmiocie badań lingwistycznych.

7. Podsumowanie

Samo uznanie metaforycznego pochodzenia jakiegoś wyrażenia nie ma istotnego zna czenia dla ustaleń co do treści tekstu prawnego i prawa, a co za tym idzie także dla jego stosowania. Inaczej jest w przypadku objaśniania formalnej treści uzasadnień decyzji sądowych czy administracyjnych.

Dokonane w tym opracowaniu ustalenia dotyczące metafor, zjawisk pokrewnych i powiązanych prowadzą do wniosku, że w tekście aktu prawnego nie ma metafor ani metonimii czy synekdoch, tak literackich, jak i innych, względnie, że są one w nim martwe. Dzieje się tak m.in. z uwagi na zjawiska konwencjonalizacji i leksykalizacji, które sprawiają, że wyrażenia tekstu prawnego, wcześniej metaforyczne tracą ten charakter. Przyczyną tego

stanu rzeczy jest to, że tekst prawny ma umożliwiać jedno i tylko jedno rozstrzygnięcie o prawach i obowiązkach. Ma być podstawą wydania jednej i tylko jednej decyzji.

Idea metafory konceptualnej zakłada luźne w pewnym sensie skojarzenia. Ewentualne metaforyczne pochodzenie zwrotów zawartych w tekście prawnym ma znaczenie badaw cze, ograniczające się głównie do ustalenia ich pochodzenia.

Wyrażenia z tekstu prawnego można odnieść do idei metafory konceptualnej przez potraktowanie tych wyrażeń jako rodzaju inspiracji do metaforycznego myślenia. Metafora jest tu mechanizmem myślenia o domenach abstrakcyjnych. Domen abstrakcyj nych nie jesteśmy w stanie „pomyśleć” bez odniesienia ich do innych prostszych domen, a więc bez metaforycznego projektowania. Prawo jest domeną abstrakcyjną i odnosi się wyłącznie do domen abstrakcyjnych. Przesądza to o tym, że ideę metafory konceptualnej i pokrewnych zjawisk w ich ujęciu konceptualnym można ewentualnie uwzględnić jedy nie w próbach poznawania rozumowania prawniczego i dokonywania ustaleń w zakre sie procesu poznania prawniczego. Rolę metafory w poznaniu sensu tekstu prawnego można sobie więc wyobrazić jedynie pośrednio – przez analizę rozumowań prawniczych. Na podstawie aktualnego stanu badań nie można natomiast użyć tej idei do określenia sensu tekstu prawnego w wykładni prawa. Tradycyjne metody prawnicze wykazują w tym zakresie przydatność nieosiągalną aktualnie narzędziami kognitywistki.

Podobnie jest w przypadku twierdzenia, że o roli metafory można mówić w odnie sieniu do zwrotów, o których w dotychczasowej nauce prawa mówiono jako o zwrotach idiomatycznych, a w językoznawstwie jako o zwrotach frazeologicznych. W tradycyj nym prawoznawstwie obecność takich zwrotów w tekście aktu prawnego określa się jako specyficzną cechę tych tekstów. Specyfika ta polega na tym, że zwroty te werba lizują semantyczne przekonania dyrektywalne wspólne często wszystkim prawnikom. Przekonania takie składają się na symboliczną kulturę prawną, w której werbalizacja przekonań dyrektywnych następuje w postaci norm i dyrektyw, które mają w istocie charakter obyczajowy. Jest to więc raczej zjawisko mieszczące się w zakresie semantyki obyczaju jako elementu symbolicznej kultury prawnej, a nie w przedmiocie badań lin gwistycznych.

Nieprecyzyjnie określony⁷⁴ potencjalny efekt przyjęcia kognitywistycznej perspek tywy badawczej proponowanej w pracach, z którymi polemizuje ten tekst, był już wcześ niej inaczej osiągany w naukach prawnych, na oczekiwanym poziomie i dlatego rezul taty, stanowczo zbyt ambitnie wskazywane jako możliwe do osiągnięcia przy użyciu narzędzi kognitywistki, nie są niczym nowym.

Metody badawcze opierające się na roli metafor nie muszą mieć charakteru uniwer salnego i nie muszą być przydatne we wszystkich badaniach rozumowania i poznania prawniczego. W aktualnym stanie nauki nie są przydatne w wykładni tekstu prawnego.

Metafora konceptualna i obrazowanie metaforyczne mogą natomiast pełnić ważną rolę, jeśli chodzi o objaśnianie sensu decyzji sądowych lub administracyjnych i ich uza sadnień, znajdą zastosowanie w treści podręczników z zakresu prawa, w monografiach, glosach, artykułach naukowych, w wypowiedziach przedstawicieli doktryny prawniczej, w relacjach pomiędzy zawodowymi pełnomocnikami, a ich klientami, w kreowaniu prze kazu medialnego. Obrazowanie metaforyczne jest w takich sytuacjach inspirowane treś cią tekstu prawnego. W jego wyniku powstaje nowa, metaforyczna rzeczywistość, która ma oddawać sens prawny, ale nim nie jest.

Entuzjazm autorów dostrzegających w prawie wielką przydatność obrazowania meta forycznego nie jest uzasadniony. Metafora ma rolę do spełnienia, jeśli chodzi o pod ręczniki akademickie z dziedziny prawa, opracowania naukowe na określony temat czy objaśnianie sensu uzasadnienia orzeczeń sądowych. W odniesieniu do tekstów praw nych i ich wykładni jest odwrotnie. Analiza podawanych przykładów metafor w tekstach aktów prawnych wskazuje na nietrafność kwalifikowania pewnych wyrażeń jako meta for. Teza o metaforycznym myśleniu prawników dokonujących wykładni prawa może okazać się obiecująca dopiero wtedy, gdy w kognitywistycznej perspektywie badawczej sformułowana zostanie procedura wypracowywania podstawy decyzji prawniczej.

Posługując się językiem kognitywistki, można jednak uczynić przedmiotem badań struktury radialne⁷⁵, co mogłoby pomóc w konstruowaniu sieci neuronowych⁷⁶, przy czynić się do określenia przyszłego współistnienia ludzi i innych istot, w tym sztucznej inteligencji. Można badać motywację konceptualną, taką która być może wyznaczyła sens określonego zwrotu. Na treść takiej motywacji mogą się składać założenia (w tym takie, które umożliwiają wykładnię i stosowanie prawa) entymematyczne wprawdzie, ale jednak zwykle określone konwencją przyjętą w naukach prawnych.

Critical Analysis of the Hypothesis About the Usefulness of the Idea of Conceptual

Metaphor in the Interpretation of Law