Reconstruction of the Concept of Interpretative Juristic Presumption

1. Wstęp

Pojęcie prawniczego domniemania interpretacyjnego nie zostało dotąd wystarcza jąco opracowane na gruncie prawoznawstwa. Często posługuje się nim dogmatyka prawa, w szczególności prawa konstytucyjnego i ustrojowego, analizując przywoływane w orzecznictwie domniemanie konstytucyjności ustaw3 oraz domniemanie (założenie) racjonalności ustawodawcy4, które w poniższych rozważaniach posłużą za modelowe przykłady prawniczych domniemań interpretacyjnych5. Wśród domniemań prawniczych, których podstawową cechą jest brak wyraźnej normatywnej podstawy ustanawiającej dane domniemanie (co odróżnia je istotnie od domniemań prawnych, których istnie nie zależy właśnie od przepisu prawnego, w którym wyrażone jest dane domniema nie) można wyróżnić właśnie tzw. prawnicze domniemania interpretacyjne. Te z kolei zdefiniować można jako niewyrażone wprost w  przepisach prawa metadyrektywy

interpretacyjne pozwalające konstruować argumenty oparte na podstawowych wartoś ciach systemu prawa, stosowane w ramach wykładni prawa w celu ustalenia zakresu dopuszczalnych i preferowanych wyników interpretacji prawniczej.

Tak określone pojęcie prawniczego domniemania interpretacyjnego odradza dysku sję dotyczącą granic wykładni prawa. Dla dalszych rozważań konieczna jednak będzie nie tylko analiza i wyznaczenie tych granic względem rezultatów zastosowania poszcze gólnych domniemań interpretacyjnych, ale także ponowne zastanowienie się nad prawo twórczą funkcją decyzji organów stosujących prawo. W przypadku bowiem prawniczych domniemań interpretacyjnych, jako kolejnej konstrukcji argumentacyjno-pojęciowej pojawiającej się w procesie interpretacji, a używanej przez sądy zazwyczaj w sposób intui cyjny, pojawiają się problemy, które pozwalają na sformułowanie następujących hipotez badawczych: 1) prawnicze domniemania interpretacyjne powinny być stosowane w przy padkach trudnych, tj. w przypadkach, w których w prawie pozytywnym występują luki lub nieścisłości uniemożliwiające proste zakończenie procesu interpretacji; 2) prawnicze domniemania interpretacyjne mają charakter prawotwórczy; 3) prawnicze domniemania interpretacyjne wykazują związek strukturalny z tzw. interpretacją ważeniową, czyli taką, w której ważenie zasad prawnych daje wskazówki co do kierunku wykładni, co najłatwiej zaobserwować w przypadku prokonstytucyjnej wykładni prawa ustawowego.

2. Budowa i funkcje prawniczego domniemania interpretacyjnego

W kwestii budowy prawniczych domniemań interpretacyjnych należy najpierw zauważyć, że strukturalnie odpowiadają one domniemaniom prawnym, na co wskazuje choćby spo sób ich sformułowania (wysłowienia). W budowie tych ostatnich tradycyjnie wyróżnia się: podstawę domniemania, funktor domniemanio-twórczy oraz wniosek domniemania6. Domniemania prawne – traktowane jako szczególny przypadek norm prawnych – będą więc charakteryzować się dwuczłonowością, przy czym pierwszy człon to wskazana wcześ niej podstawa domniemania, na którą składają się przesłanki: określony stan faktyczny

(W) oraz brak okoliczności stanowiących dowód przeciwny (~DP). Z kolei drugi ich człon będzie stanowił wniosek domniemania (WD), który na mocy związku normatywnego (R) między wskazanymi elementami (podstawą domniemania i wnioskiem domniemania) trzeba będzie uznać7. W odniesieniu do prawniczych domniemań interpretacyjnych należy zwrócić uwagę, że podstawę (a dokładnie: jedną z przesłanek) domniemania można sfor mułować jako stwierdzenie charakteryzowania się przez system prawa pewnym przymio tem (np. systemowością albo spójnością norm niższego rzędu z normami konstytucyjnymi) lub też jako pewne założenie (utożsamiane często z założeniem myślenia prawniczego, jak w przypadku założenia racjonalności prawodawcy). Z kolei wniosek prawniczego domnie mania interpretacyjnego można zrównać z nakazem wykładni normy prawnej w pewien sposób lub preferowania określonego sposobu jej interpretacji.

Istotnym zagadnieniem jest wzruszalność (obalalność) prawniczych domniemań inter pretacyjnych, którą można zestawić z zagadnieniem wzruszalności domniemań prawnych. W przypadku domniemań prawnych ich wzruszalność sprowadza się do obalenia (zanegowa nia) wniosku domniemania w drodze przeciwdowodu. W przypadku zaś zanegowania jednej z przesłanek domniemania, określającej stan faktyczny, w którym aktualizuje się możliwość

powołania się na dane domniemanie, nie dojdzie w ogóle do stosowania tego domniemania. Sytuacja wygląda inaczej w przypadku wzruszalności prawniczych domniemań interpretacyj nych. Nie można tutaj bowiem w ogóle rozważać zanegowania ich podstawy. System prawny, który oparty byłby na założeniu nieracjonalności prawodawcy albo tworzeniu norm ustawo wych bez poszanowania norm konstytucyjnych jest oczywistym absurdem. O ile więc można (przynajmniej teoretycznie) stwierdzić, że danej normy prawnej nie można zinterpretować tak, aby pozostawała ona zgodna z konstytucją czy założeniem racjonalności prawodawcy, o tyle systemowo nie można stwierdzić, że skoro danej normy nie można w taki sposób zinterpretować, to prawodawca nie cechuje się racjonalnością albo celowo wprowadza do sy stemu prawnego normę prawną niezgodną z konstytucją. Sytuacja ta jest o tyle odmienna od wzruszenia domniemania prawnego, że obalenie domniemania prawnego powoduje, iż mimo stwierdzenia wystąpienia okoliczności wskazanych w podstawie domniemania, nie występują okoliczności wskazane w jego wniosku, z uwagi na skuteczne przeprowadzenie przeciwdowodu. W przypadku zaś prawniczych domniemań interpretacyjnych obalenie domniemania powoduje stwierdzenie, że nie można wyprowadzić wniosku domniemania w danym kształcie, gdyż z uwagi na wskazane jako „przeciwdowód” okoliczności, wniosek taki nie dałby się pogodzić z podstawą domniemania. Innymi słowy, w przypadku domnie mań prawnych, może być tak, że jednocześnie wystąpiły okoliczności wskazane w przesłance domniemania obejmującej stan faktyczny założony w domniemaniu i we wniosku (utrzy manie domniemania) lub że wystąpiły okoliczności wskazane w przesłance domniemania obejmującej stan faktyczny założony w domniemaniu i przeciwne okoliczności do tych wskazanych we wniosku (obalenie domniemania); w przypadku prawniczych domniemań interpretacyjnych może być tak, że jednocześnie wystąpiły okoliczności wskazane w podsta wie domniemania i we wniosku (dany efekt wykładni przechodzi pozytywnie test zgodności z danym domniemaniem interpretacyjnym), ale nie może być tak, że wystąpiły okoliczności wskazane w podstawie domniemania (opisany w nim stan faktyczny) i „przeciwne okolicz ności” do tych wskazanych we wniosku, bo przeprowadzenie „przeciwdowodu” odnosi ten skutek, że taki wniosek uznany zostanie za niedopuszczalny.

Równie istotnym zagadnieniem będzie rozumienie pojęcia funktora domniemanio -twórczego między podstawą domniemania a jego wnioskiem. W przypadku domniemań prawnych zwrot „domniemuje się” należało utożsamiać z „przyjmowaniem” bądź „uzna niem (za udowodnione)”8, w sytuacji, gdy dany fakt (okoliczność) nie został wykazany w zwykle przyjmowanym standardzie dowodowym i z tego powodu nie mógł być okreś lony jako udowodniony, a przez to uznany w toku postępowania za pewny. Jednocześnie, oznaczało to również możliwość podważenia (wzruszenia) twierdzenia stanowiącego wniosek domniemania, jako nieugruntowanego dowodowo. W przypadku prawniczych domniemań interpretacyjnych, jeśli w ogóle mówić o domniemywaniu czegoś, to jedy nie w drugim ze wskazanych kontekstów, tj. jako o uznawaniu za możliwe wzruszenie twierdzenia stanowiącego wniosek domniemania, który to wniosek należy rozumieć jako wynik interpretacji danej normy prawnej, oceniany w kontekście jego zgodności z założeniem o racjonalności prawodawcy lub konstytucyjności ustaw (czy też podstawą innego prawniczego domniemania interpretacyjnego).

Fakt systemowej niemożności zanegowania podstawy prawniczego domniemania interpretacyjnego rodzi pytanie natury praktycznej: co powinien zrobić interpretator

w sytuacji, gdy wszystkie potencjalnie możliwe wyniki interpretacji okazałyby się niekon stytucyjne czy też nieracjonalne (niespełniające założenia racjonalności prawodawcy), czyli jaką decyzję interpretacyjną podjąć w sytuacji (choćby czysto hipotetycznej), gdzie nie zostanie potwierdzona podstawa domniemania? Problem ten jest niejako odwró ceniem pytania o podważalność (wzruszalność) domniemań i sprowadza się do wątpli wości, czy możliwe jest funkcjonowanie w systemie prawa norm niespełniających stan dardów wyznaczonych tymi domniemaniami choćby w sposób dorozumiany (tj. jeśli ich zgodność z danym domniemaniem nie była badana i nie stanowiła sposobu rekonstruk cji danej normy).

Wątpliwość ta zdaje się być jednak nieporozumieniem, które wynika z niedostrze żenia specyfiki prawniczych domniemań interpretacyjnych. Specyfika ta sprowadza się właśnie do ich interpretacyjnego charakteru i posługiwania się tymi domniemaniami dopiero na etapie stosowania prawa i to w sytuacji szczególnych trudności interpre tacyjnych. Skoro zaś odwołują się one do podstawowych założeń systemu prawnego to dopiero wcześniejsze przywołanie w toku procesu wykładniczego argumentów, sta nowiących reguły o charakterze bardziej szczegółowym (które nie umożliwiły jedno znacznej rekonstrukcji danej normy), uzasadnia sięganie do tej konstrukcji. Jeśli więc zgodność danej normy z założeniami stanowiącymi podstawę prawniczego domniema nia interpretacyjnego nie była badana, bo daną normę uzasadniały inne (szczegółowe) dyrektywy interpretacyjne (a mające swoją podstawę, czy to w założeniu racjonalności prawodawcy, czy to w założeniu o konstytucyjności danej normy), to nie oznacza to, aby w systemie funkcjonowały normy niezgodne z tymi domniemaniami. W pewnych sytua cjach po prostu konstytucyjność czy racjonalność danej regulacji nie budzi wątpliwości, co przecież nie osłabia ich konstytucyjnego czy racjonalnego charakteru.

Warto w tym miejscu jeszcze raz odwołać się do budowy domniemań prawnych i  przenieść rozważania dotyczące zanegowania odpowiednio podstawy i  wniosku domniemania na grunt rozważań dotyczących prawniczych domniemań interpretacyj nych. W przypadku zanegowania przesłanki domniemania prawnego dotyczącej wystą pienia określonego stanu faktycznego w toku postępowania dowodowego nie mieliśmy w ogóle do czynienia ze stosowaniem domniemania prawnego. Zastosowanie znajdo wały ogólne reguły dowodowe. Natomiast zanegowanie wniosku domniemania, w dro dze przeciwdowodu (a więc dowodu o treści (temacie) przeciwnej do treści wniosku domniemania) skutkowało obaleniem domniemania. W  przypadku prawniczych domniemań interpretacyjnych nie ma możliwości zanegowania tej przesłanki domnie mania (i stwierdzenia np. systemowej zasady nieracjonalności ustawodawcy). Możliwe jest jedynie stwierdzenie niespełniania przez daną interpretację pewnej normy praw nej standardów wyznaczonych przez prawnicze domniemanie interpretacyjne. W ujęciu funkcjonalnym, prawnicze domniemania interpretacyjne będzie więc przede wszystkim wyznaczało w pierwszej kolejności dopuszczalne wyniki interpretacji danej regulacji prawnej, a ponadto również preferowane wyniki tejże interpretacji.

3. Stosowanie prawniczych domniemań interpretacyjnych przez sądy. Funkcje

argumentacyjne prawniczych domniemań interpretacyjnych

Analiza procesu odwoływania się do pojęcia prawniczych domniemań interpretacyjnych w literaturze i orzecznictwie, rekonstrukcja cech tej dyrektywy rozumowania prawni czego i ustalenie sposobu działania poszczególnych domniemań prawniczych prowadzi

do postawienia następujących pytań szczegółowych: 1) na jakim etapie stosowania prawa prawnicze domniemania interpretacyjne odgrywają najistotniejszą rolę; 2) jaki jest ich status metodologiczny, uwzględniający dostępne klasyfikacje i podziały rozu mowań prawniczych, właściwych dla polskiego systemu prawa i kultury prawnej; 3) jak zmieniłby się sposób funkcjonowania systemu prawa, gdyby nie posiadał on tych narzę dzi; 4) w jaki sposób są one wykorzystywane w procesie interpretacji prawa.

Teza badawcza stawiana w tym miejscu sprowadza się do twierdzenia, że do praw niczych domniemań interpretacyjnych organy stosujące prawo powinny odwoływać się wprost przede wszystkim w przypadkach trudnych, w których nie da się dokończyć pro cesu interpretacji bez uwzględnienia podstawowych wartości systemu prawnego, niewyra żonych wprost w tym systemie. Prawnicze domniemania interpretacyjne będą struktural nie związane z wykładnią ważeniową, jako że pozwalają one tak na dokonanie wykładni dopuszczalnej, jak i wybór wykładni preferowanej. Powyższe twierdzenia wynikają zaś z założenia, że prawnicze domniemania interpretacyjne podają interpretatorowi wska zówki interpretacyjne, które mają być wykorzystywane niejako uprzednio wobec każ dego innego sposobu rozumienia tekstu prawnego i mają być aktywowane w momencie, w którym istniejące luki czy wieloznaczności muszą zostać odczytane przez interpreta tora w konkretny sposób. Innymi słowy, interpretator, który w procesie wykładni napo tyka na problem ze zdekodowaniem treści danej normy, który to problem zależny jest od przedmiotu danego domniemania interpretacyjnego (np. racjonalności prawodawcy), powinien w pierwszej kolejności odwołać się do założeń leżących u podstaw tego domnie mania, wyznaczając wynik wykładni spełniający to założenie, a w dalszej kolejności – speł niający je najpełniej. W tym ujęciu są one elementem służącym do opisu rzeczywistości, ale także – w pewnym sensie – upraszczającym obraz tej rzeczywistości w opisie stwo rzonym po to, aby ustalić skutki prawne właściwe dla danego procesu interpretacyjnego.

W przypadku domniemania konstytucyjności ustaw (zgodności ustaw z konstytu cją) powoływanie się na to domniemanie interpretacyjne może mieć dwojaki charakter. Po pierwsze, może ono wynikać po prostu z badania konstytucyjności ustawy w odpowied niej procedurze przewidzianej Konstytucją RP9. W tym przypadku domniemanie to jest głównym zagadnieniem postępowania i (tak jak w przypadku prawnego domniemania pochodzenia dziecka) jest ono przedmiotem tego postępowania, podlegającym badaniu. Po drugie, może ono stanowić argument wspierający dany wynik interpretacji przyjętej przez sąd. Nawet jeśli nie dopuszczamy w polskim systemie prawa możliwości dokony wania przez sądy tzw. rozproszonej kontroli konstytucyjności, nic nie stoi na przeszko dzie, aby interpretacyjne domniemanie zgodności ustaw z konstytucją powoływać w toku wykładni nie w celu zbadania jego ewentualnego niespełnienia, ale jako spełnione, a przez to wpływające na treść interpretowanej normy prawnej. Jednocześnie, ze względnego zakazu badania konstytucyjności ustawy i konieczności przyjęcia przez sądy powszechne zgodności norm ustawowych z normami konstytucyjnymi nie wynika zakaz dokonywania wyboru z potencjalnie możliwych wyników interpretacji tych, które spełniają to założe nie lub spełniają je w większym stopniu. Wręcz przeciwnie – funkcjonowanie w systemie prawa domniemania konstytucyjności ustaw (choć niebadane bezpośrednio przez sądy powszechne) nakazuje zawsze wybór wyłącznie dopuszczalnych (z punktu widzenia norm konstytucyjnych) wyników wykładni, a spośród nich – tych przejawiających zgodność z nor mami konstytucyjnymi w najszerszym zakresie (wykładnia prokonstytucyjna).

Rozważania te odnoszą się także do pozostałych prawniczych domniemań interpre tacyjnych. Tak samo bowiem w przypadku domniemania racjonalności ustawodawcy

– o ile jest ono niepodważalne w zakresie modelu – wzorca racjonalnego prawodawcy, stanowiącego jego podstawę, o tyle można wzruszyć (obalić), tj. zanegować dopusz czalność pewnej wykładni (w rozumieniu apragmatycznym) normy prawnej. Zabieg ten ma doprowadzić do ustalenia tych interpretacji normy prawnej, które pozwalają na uznanie, że standard wynikający z modelu racjonalnego prawodawcy został zacho wany (czy też został zrealizowany najpełniej). Odwołanie się do prawniczego domnie mania interpretacyjnego będzie więc zawsze wynikać z konieczności rozwiązania prob lemów dotyczących treści normy prawnej na etapie stosowania prawa, bez konieczności zmiany brzmienia danego przepisu na poziomie stanowienia prawa.

4. Wpływ prawniczych domniemań interpretacyjnych na proces legislacyjny

Nawet jeśli nie akceptujemy powyżej bronionej tezy o roli prawniczych domniemań interpretacyjnych w procesie wykładni prawa, to sam ich wpływ na jego wynik jest oczy wisty. Dokładna analiza tego zagadnienia pozwala wyprowadzić także istotne wnioski co do wpływu funkcjonowania w systemie prawa prawniczych domniemań interpreta cyjnych na przebieg procesu legislacyjnego.

Istnienie prawniczych domniemań interpretacyjnych i – podzielane również przez ustawodawcę – przekonanie o ich prawidłowym stosowaniu przez organy stosujące prawo, w szczególności w toku argumentacji wspierającej przyjętą wykładnię danej normy prawnej, wymusza na ustawodawcy uwzględnienie tak ukształtowanego procesu wykładniczego podczas prac legislacyjnych. Skoro bowiem ustawodawca wie, w jaki sposób (przy pomocy jakich narzędzi) organy stosujące prawo będą odczytywać usta nowione przez niego przepisy prawa, to może on dokładniej przewidzieć, jakie efekty wykładni organy te otrzymają. To z kolei pozwala mu na formułowanie tych przepisów i podejmowanie czynności, które pozwolą mu w szerszym zakresie skutecznie odzwier ciedlać jego wolę.

W przypadku domniemania konstytucyjności ustaw (zgodności ustaw z konstytucją) ustawodawca – świadomy funkcjonowania tego prawniczego domniemania interpre tacyjnego – ustanawiając normy prawne, formułuje ich treść tak, aby w przypadku ich następczej weryfikacji na podstawie poszczególnych prawniczych domniemań inter pretacyjnych, była ona zgodna z tym domniemaniem. Postępuje tak nie tylko z uwagi na obowiązującą (również jego) normę rekonstruowaną z art. 87 Konstytucji RP, ale także ze względu na chęć umożliwienia przyszłemu interpretatorowi jak najpełniejszego odzwierciedlenia woli prawodawcy, sprowadzającej się po pierwsze do pozostawania w zgodzie w normami konstytucyjnymi i zapewnianiu im najszerszej ochrony również na gruncie ustaw szczegółowych, po drugie – do budowania przekonania o takiej treści systemu prawa.

Podobnie w przypadku domniemania racjonalności prawodawcy, ustawodawca nie tylko przestrzega zasad racjonalnego tworzenia prawa i dba o racjonalność samego wyniku procesu prawotwórczego, w czym miałaby się urzeczywistnić również jego racjo nalność, ale również formułuje normy prawne w taki sposób, aby interpretator przypisu jący ustawodawcy tę racjonalność, mógł odczytać (zinterpretować) normę prawną w taki sposób, jakiego chciał prawodawca. Efektem osiągniętym przy okazji takiego działania będzie wzmocnienie przekonania o jakości stanowionego prawa.

5. Prawnicze domniemania interpretacyjne a domniemania prawne

Dotychczasowa analiza domniemań prawnych i prawniczych domniemań interpretacyj nych czyni bardzo ciekawą poznawczo i wysoce prawdopodobną tezę, że obie konstruk cje odpowiadają sobie strukturalnie. Chodzi tutaj przede wszystkim o kwestie poruszane we wcześniejszej części niniejszego opracowania, dotyczące struktury domniemań praw nych i prawniczych domniemań interpretacyjnych. Główna różnica między tymi instytu cjami miałaby zaś sprowadzać się do tego, że tak jak domniemania prawne wskazywały początek (temat) przeprowadzanego dowodu i sposób interpretacji danego wycinka rzeczywistości, tak prawnicze domniemania interpretacyjne wskazują początek (punkt wyjścia) dla dokonania argumentacji wspierającej daną interpretację normy prawnej. Z tego wynika, że stosowanie domniemań prawnych dotyczy sfery prawdy procesowej (formalnej), a odwoływanie się do prawniczych domniemań interpretacyjnych będzie oddziaływało na sferę poprawności rozumowania prawniczego.

Odwołanie się do instytucji domniemania prawnego może być uzasadniane w różny sposób. Zawsze jednak będzie ono związane ze sferą dowodową postępowania. Jednym z możliwych podejść w zakresie funkcji domniemań prawnych spełnianych w toku postępowania dowodowego jest uznanie ich za tzw. substraty dowodzenia. Oznacza to, że na podstawie tej właśnie instytucji będą ustalane w toku postępowania fakty sprawy. Jeśli zaś uznać, że ustalanie faktów w toku postępowania jest swoistą interpretacją ota czającej nas rzeczywistości, to domniemania prawne będą narzędziem umożliwiającym tę interpretację w specyficznej sytuacji faktycznej – tj. w przypadku takiego skompliko wania danego wycinka rzeczywistości, który – przewidziany przez ustawodawcę – został objęty nakazem zinterpretowania go w dany sposób, który będzie skuteczny procesowo aż do momentu, w którym strona przeciwna – przekonana o nieprawdziwości takiego twierdzenia – skutecznie udowodni okoliczność przeciwną.

W przypadku prawniczych domniemań interpretacyjnych mamy do czynienia z podob nym zabiegiem intelektualnym, interpretującym jednak nie rzeczywistość, ale normy prawne. Wykładnia prawa w toku procesu interpretacyjnego będzie więc tu odpowiadała ocenie dowodów w toku postępowania dowodowego. W tym właśnie miejscu uwypukli się również charakter i cel funktora domniemanio-twórczego, tzn. sens określenia „domnie mywać”, przy pomocy którego rekonstruowane są tak normy ustanawiające domniemania prawne, jak i domniemania prawnicze (w tym prawnicze domniemania interpretacyjne). Domniemywanie to oznacza nie tyle pewną podważalność (wzruszalność) czy tymczaso wość ustaleń poczynionych na podstawie takiego domniemania¹⁰ (które również cechują większość domniemań), ale pewien proces myślowy, który – choć odmienny od procesu dowodzenia lub argumentowania – uznajemy za równoprawny odpowiednio w procesie dowodzenia czy interpretacji. Użycie domniemań prawnych czy odwołanie się do (inter pretacyjnych) domniemań prawniczych oznacza uzupełnienie pewnej luki poznawczej, która uniemożliwiałaby właściwe rozpoznanie tej rzeczywistości.

Spójrzmy na przykład tzw. domniemania żywego urodzenia dziecka oraz inter pretacyjnego domniemania racjonalności prawodawcy. W tym pierwszym przypadku domniemywana okoliczność, to urodzenie się dziecka żywego, a przyjęcie takiego faktu za ustalony tłumaczy się w literaturze albo koniecznością zapewnienia ochrony słabszej

stronie procesu¹¹, albo niemożnością udowodnienia tego faktu i jedynie możliwością przeprowadzenia dowodu przeciwnego¹², albo też koniecznością zapewnienia spraw ności postępowania i przyspieszenia jego przebiegu¹³. W przypadku interpretacyjnego domniemania racjonalności prawodawcy, domniemywany jest status prawodawcy i jego zbiór cech. Wspólnego uzasadnienia obu tych instytucji można zaś doszukiwać się w tym, że obie one mają za zadanie przełamać w toku postępowania (dowodowego lub inter pretacyjnego) niemożność poczynienia innych ustaleń i zawężenia odpowiednio: moż liwych wersji zdarzeń (zbioru faktów) lub możliwych wersji interpretacji.

6. Prawnicze domniemania interpretacyjne a fikcje prawne

Analiza związku pomiędzy domniemaniami prawnymi a fikcjami prawnymi pozwala twierdzić – z uwagi na podobieństwo strukturalne domniemań prawnych i prawni czych – że w znacznym stopniu ustalenia te znajdą zastosowanie również w stosunku do związku prawniczych domniemań interpretacyjnych z fikcjami prawnymi. Na gruncie prawa procesowego (co ma znaczenie przy zestawieniu fikcji prawnych z domniema niami prawnymi), pojęcie fikcji może zasadniczo występować w dwóch znaczeniach: po pierwsze, może oznaczać przyjęcie jakiegoś twierdzenia za prawdziwe, mimo że jest ono fałszywe; po drugie – przyjęcie danej okoliczności (za udowodnioną) bez prze prowadzania postępowania dowodowego w tym zakresie¹⁴. W oczywisty sposób rozwa żania te wiążą się z zasadami procesowymi prawdy materialnej i formalnej, które nie mają charakteru absolutnego i w toku danego postępowania – na różnych jego etapach

– są realizowane w różnym stopniu.

W odniesieniu do instytucji domniemań prawnych, pierwsze rozumienie pojęcia fikcji wiąże się z wpływem stosowania domniemania prawnego w toku procesu na rea lizację w tym postępowaniu zasady prawdy materialnej. Jeśli bowiem domniemania prawne tworzyłyby fikcję rozumianą jako przyjęcie za prawdziwe twierdzenia fałszy wego, to w oczywisty sposób stanowiłoby to naruszenie zasady prawdy obiektywnej. Odnosząc się jednak do postępowania dowodowego, w którego toku zastosowanie znaj dują domniemania prawne, wiązanie instytucji domniemania prawnego z tak rozumianą fikcją jest nieuzasadnione – czasami bowiem przyjęcie domniemania będzie wiązało się z uznaniem za prawdziwą okoliczności fałszywej, w większości jednak przypadków (jak się wydaje) ustalenia te będą się pokrywały z prawdą. Jeśli bowiem dane domnie manie nie zostało obalone w toku postępowania dowodowego z uwagi na niepowołanie przeciwdowodu, to oznacza to, że wniosek domniemania był kwestią bezsporną między stronami, co w większości przypadków oznacza, że fakt odpowiadający temu wnioskowi był prawdziwy. Z kolei w przypadku nieskutecznego przeprowadzenia przeciwdowodu, niewykazanie okoliczności przeciwnej pociąga za sobą uprawdopodobnienie (graniczące z pewnością) okoliczności stanowiącej wniosek domniemania.

W przypadku drugiego rozumienia fikcji, uwypukla ono związek domniemań praw nych z zasadą prawdy formalnej. Domniemania prawne jako tzw. substytut dowodze nia, są jednym ze sposobów ustalania faktów (okoliczności faktycznych) w postępo waniu. Skoro zaś ustalanie to odbywa się niejako poza postępowaniem dowodowym,

to towarzyszy mu brak badania prawdziwości tych twierdzeń, z uwagi na uznanie ich za wiarygodne w świetle zgodnych oświadczeń stron lub zasad logicznego myślenia. Fikcja więc oznacza tu tak naprawdę swoistą niepewność, ale nie tyle co do rzeczywis tego przebiegu rekonstruowanych zdarzeń, a co do źródła, które pozwoliło na poczy nienie tego ustalenia, gdyż źródło to (czyli pewien sposób rozumowania) – ze swej natury – nie jest idealnym środkiem badania stanu faktycznego i obarczone jest (choćby wyłącznie hipotetyczną) możliwością błędu.

Wykorzystując te rozważania do analizy prawniczych domniemań interpretacyjnych i określania zakresu potencjalnej możliwości tworzenia przez nie fikcji prawnej, należy zanegować możliwość istnienia korelacji między prawniczymi domniemaniami inter pretacyjnymi a fikcją rozumianą jako przyjęciem za prawdziwe twierdzeń fałszywych. Przywoływanie i stosowanie prawniczych domniemań interpretacyjnych, nie obejmuje stwierdzania prawdy lub fałszu. Prawnicze domniemania interpretacyjne wskazują na pewną idealną konstrukcję, która stanowi podstawę rekonstrukcji norm prawnych, poprzez odwołanie się do tego wzorca (definiującego odpowiednio intencje prawodawcy lub okoliczności uchwalenia tekstu prawnego). Ustalenie znaczenia tekstu prawnego w procesie wykładni, w tym sensie różni się od ustalenia stanu faktycznego sprawy, że wynik wykładni może być jedynie oceniany pod względem prawidłowości ustalenia jego treści, a nie jego prawdziwości.

W pewnym sensie, powoływanie się w procesie wykładni na prawnicze domnie mania interpretacyjne, będzie więc ustanawiało fikcję w drugim z zaprezentowanych powyżej znaczeń. Będziemy się bowiem powoływać na okoliczność, która nie tyle nie została w żaden sposób „udowodniona” (wykazana), co po prostu wykazana być nie może ze swej natury. Najbardziej widoczne jest to w przypadku domniemania racjonal ności prawodawcy – założenie racjonalności prawodawcy jest – jako idealne – kontr faktyczne, jeśli przystawić ten model do rzeczywistego ciała ustawodawczego. Nawet jednak, gdyby posiadało ono taki zbiór cech, jaki zakłada domniemanie racjonalności prawodawcy, to w żaden sposób nie można by było tego wykazać, jak również możliwe byłoby stwierdzenie zachowania w toku procesu legislacyjnego wszystkich wymogów i standardów, które wykazywałyby racjonalność czynności podejmowanych przez usta wodawcę.

7. Podsumowanie

Prawnicze domniemania interpretacyjne jako specyficzna forma rozumowania prawni czego, na podstawie której budowane są argumenty wzmacniające rezultat przeprowa dzanej wykładni, wykazują podobieństwa z takimi instytucjami prawa, jak domniemania prawne i fikcje prawne. W szczególności porównanie z tymi pierwszymi czyni koniecz nym analizę pojęcia domniemania oraz każe zastanowić się nad znaczeniem „domnie mywania” w rozumowaniach prawniczych, w szczególności w odniesieniu do postępo wania dowodowego i interpretacyjnego.

Przeprowadzona analiza funkcjonowania prawniczych domniemań interpretacyj nych w literaturze i orzecznictwie oraz rekonstrukcja cech tej formy rozumowania prawniczego i ustalenie sposobu działania wybranych przypadków prawniczych domnie mań interpretacyjnych prowadzi do istotnych wniosków poczynionych na następują cych płaszczyznach: 1) na jakim etapie stosowania prawa prawnicze domniemania interpretacyjne odgrywają najistotniejszą rolę; 2) jaki jest ich status metodologiczny,

uwzględniający dostępne klasyfikacje i podziały rozumowań prawniczych, właściwych dla polskiego systemu prawa i kultury prawnej; 3) jak zmieniłby się sposób funkcjo nowania systemu prawa, gdyby nie posiadał on tych narzędzi; 4) w jaki sposób są one wykorzystywane w procesie interpretacji prawa.

Prezentowane w pracy stanowisko sprowadza się do twierdzenia, że do prawniczych domniemań interpretacyjnych organy stosujące prawo odwołują się wprost przede wszystkim w przypadkach trudnych, w których nie da się zakończyć procesu interpreta cji bez uwzględnienia podstawowych wartości systemu prawnego, niewyrażonych wprost w tym systemie lub jedynie naszkicowanych na poziomie norm rangi konstytucyjnej. W szczególności za takim twierdzeniem zdaje się przemawiać fakt, że domniemania prawnicze są pewną wskazówką interpretacyjną dla interpretatora, który – w przypadku wystąpienia luk czy niejasności co do znaczenia tekstu prawnego – może rozwiązać te problemy, powołując się na adekwatne domniemanie i nie używając innych środków interpretacyjnych. Potwierdzenie tej tezy jest ważnym głosem w dyskusji na temat gra nic interpretacji prawniczej i prawotwórczej mocy decyzji organów stosujących prawo.

Reconstruction of the Concept of Interpretative Juristic Presumption