Prawo, teatr i empatia – czyli Teatr Legislacyjny?

1. Wprowadzenie

W Teatrze Legislacyjnym² grupa doświadczająca konkretnego problemu, który chce i potrzebuje rozwiązać, tworzy na jego temat spektakl, a następnie prezentuje go osobom ze swojej społeczności, będącym w podobnej sytuacji³. Osoby te mogą wpływać na przebieg spektaklu⁴, wchodząc w role i testując nowe strategie. Doświadczenie to staje się podstawą dyskusji nad możliwymi działaniami i zmianami, w tym zmianą prawa, ponieważ Teatr Legislacyjny skupia się na społecznych, systemowych i ponadjednostkowych problemach. W artykule skupiam się na społecznym i polityczno-prawnym wymiarze TL, rozumianym szeroko jako proces partycypacyjny. Ujęcie to jest najbliższe temu, czym TL jest, sprzyja także dalszej refleksji nad nim, wbrew skojarzeniom, które mogą towarzyszyć przymiotnikowi „legislacyjny”. Przyjmuję szeroką definicję partycypacji, zgodnie z którą jest to udział, wspólnie z innymi, w przedsięwzięciach nas dotyczących,

uwzględniam jednocześnie jej polityczny charakter oraz związek z redystrybucją władzy, postulowany np. przez Sherry Arnstein⁵. Zwiększanie udziału obywateli w procesach demokratycznych staje się faktem. Pomimo dominacji tendencji deliberacyjnej⁶ postulaty szerszej partycypacji czy demokracji bezpośredniej pozostają aktualne⁷. Jednocześnie obserwujemy spadek jakości demokracji i wzrost czynników mu sprzyjających⁸. Rodzi to pytanie o jakość, dostępność oraz efektywność innych niż wybory sposobów angażowania obywateli w procesy demokratyczne. Ich testowanie jest w zarysowanym kontekście uzasadnione i potrzebne, przede wszystkim dlatego, że żadne z podejść ani narzędzi nie jest uniwersalne, a w zależności od kontekstu procesy partycypacyjne wymagają różnych metod i narzędzi, aby osiągać założone i złożone cele. Udane wdrożenia pozwalają z kolei na popularyzację nowych podejść, budując ich wiarygodność dla obywateli i decydentów.

W Polsce wśród „nowych podejść” popularnością cieszą się budżety obywatelskie oraz panele obywatelskie, oferując pogłębione zaangażowanie, w porównaniu do referendów, inicjatyw obywatelskich czy konsultacji. Choć wskazane metody zapewniają pewien wpływ na decydentów i system prawny, to mają swoje ograniczenia. Na tym tle pozytywnie, pomimo wad⁹, wyróżniają się budżety obywatelskie. Jak zauważa Josh Lerner, dzieje się tak nie bez powodu. Postulując uczynienie demokracji zabawą, zwraca on uwagę, że struktura i charakter procesów demokratycznych są mało zachęcające, sztywne i osobom uczestniczącym w nich kojarzą się raczej z przykrym obowiązkiem¹⁰. Autor ten dostrzega naturalną ludzką tendencję do zabawy¹¹, wzmacnianą przez uczynienie zabawy grą¹². Wskazując m.in. na Teatr Legislacyjny, podkreśla wysoki poziom partycypacji w nim osób o kolorze skóry innym niż biały oraz znajdujących się w trudnej sytuacji społeczno-ekonomicznej. W przypadku budżetów obywatelskich mierzalnym efektem są decyzje o dysponowaniu środkami, zaś w przypadku Teatru Legislacyjnego jest nim możliwość bezpośredniego decydowania o prawie¹³.

Teatr Legislacyjny ma potencjał, aby generować konkretne rezultaty w postaci decyzji co do pożądanego kształtu przepisów i regulacji oraz angażować zazwyczaj wykluczone z procesów partycypacyjnych grupy. Pozwala ponadto ucieleśnić doświadczenie włączania się w procesy decyzyjne i polityczne, będąc radosnym, kreatywnym i inkluzywnym procesem partycypacji. Teatralne doświadczenie, włączające obok racjonalnej także emocjonalną perspektywę osób z życiowym doświadczeniem analizowanych problemów, może nie tylko dostarczać pogłębionej wiedzy i lepszego zrozumienia ich perspektyw, ale też sprzyjać samoorganizacji grup i społeczności na rzecz ich dalszego zaangażowania, dzięki grupowej współpracy.

2. Kontekst prowadzonych rozważań

Choć zainteresowanie TL wzrasta również w Polsce, to rodzime źródła na ten temat są nieliczne, skupione na jego konkretnym zastosowaniu, najczęściej finansowanym z grantów¹⁴. Z tego względu poświęciłem ten artykuł wprowadzeniu tej tematyki do polskiej nauki prawa, w szczególności w kontekście partycypacji. Wydaje się to potrzebne, zwłaszcza że współtworzona za pomocą TL strategia na rzecz przeciwdziałania bezdomności dla Manchesteru¹⁵ nie tylko została w znaczącej części opracowana z wykorzystaniem tej metody, ale w tym kontekście została wyróżniona jako najlepsza praktyka w roku 2022¹⁶. Pozytywne doświadczenia z Manchesteru zostały szybko podchwycone przez inne jednostki samorządowe odnośnie do kryzysu bezdomności, zdrowia psychicznego młodych osób oraz innych tematów społecznych¹⁷. Innym przykładem jest austriacki Tyrol, gdzie lokalne władze nie tylko wykorzystały TL w celu opracowania regulacji dotyczących wsparcia osób z niepełnosprawnościami, ale także zdecydowały się umieścić w tekście aktu prawnego bezpośrednie odwołania do procesu teatralnego, angażując ponad 1500 osób¹⁸. Choć TL wymaga przygotowania,

to można go wykorzystać bez uprzedniego doświadczenia i we względnie krótkim czasie. Przykładem jest proces w Chimanimani, Zimbabwe, gdzie lokalny aktywista niemający doświadczenia teatralnego, po intensywnym procesie mentoringowym, wykorzystał tę metodę do poszukiwania działań, które mogłyby pomoc rozwiązać problemy klimatyczne – skutki cyklonu¹⁹. W różnych formatach TL zrealizowano m.in. w Brazylii, Hiszpanii, Indiach, Kanadzie, Kenii, Niemczech, Portugalii, Rumunii, Stanach Zjednoczonych czy na Litwie. Teatr Legislacyjny powoli, choć skutecznie, plasuje się wśród wykorzystywanych narzędzi partycypacji. Warto wspomnieć także o lokalnych przykładach. Pierwszy z nich dotyczył występku obrazy uczuć religijnych. Choć rezultaty projektu nie miały bezpośredniego przełożenia na system prawny, ograniczając się do zaproponowania rekomendacji zmiany przepisu²⁰, był to jeden z pierwszych, jeśli nie pierwszy, w którym prawne aspekty projektu stanowiły przedmiot ciągłej refleksji. Drugi z nich dotyczył sytuacji Społeczności Queerowej na uniwersytecie²¹, będąc także elementem realizowanego projektu badawczego.

W niniejszym artykule podejmuję próbę udzielenia odpowiedzi na cztery pytania badawcze, wyznaczające jednocześnie kierunek dalszych analiz. Czym jest Teatr Legislacyjny? Jak powstał oraz jak jego pierwotna forma ma się do współczesnej? Dlaczego warto badać TL? Jakie wyzwania wiążą się z jego rozwojem?

3. Pogłębianie rozumienia Teatru Legislacyjnego

Wśród praktyków Teatru Legislacyjnego nie ma pełnej zgody co do jego definicji²². Dla dalszych rozważań przyjąłem następującą projektującą definicję: TL to partycypacyjny proces, wspierający grupy dotknięte problemem społecznym w analizie ich sytuacji i dążeniu do jej zmiany poprzez określone techniki teatralne²³, dostosowany do kontekstu, w jakim jest wdrażany. Jego pożądanym rezultatem są konkretne, możliwe do wdrożenia pomysły i rekomendacje dotyczące zmian prawnych lub regulacyjnych oraz działań, co do których podmioty odpowiedzialne powzięły zobowiązania lub zaangażowane grupy opracowały inne, w tym polityczne, strategie na rzecz ich realizacji.

Definiowanie TL w oryginalnym kontekście wymaga odwołania do Teatru Uciśnionych oraz – będącego jego częścią – Teatru Forum²⁴. TL jest bowiem, zgodnie z definicją jego twórcy: „zespołem procesów łączących Teatr Forum oraz rytuały znane z sal parlamentarnych i zgromadzeń w celu wypracowania spójnych i możliwych do wdrożenia ustaw, podlegających następnie obowiązującej procedurze ustawodawczej i wywieraniu presji na decydentów”²⁵. Augusto Boal (1930–2009) był brazylijskim dramaturgiem, teoretykiem teatru, reżyserem, aktywistą²⁶, który usystematyzował Teatr Uciśnionych, rozumiany jako zespół technik, metod, narzędzi i ćwiczeń, mających na celu wyzwolenie się przez uciśnionych z doświadczanej opresji²⁷. Teatr Uciśnionych jest jednocześnie pewnym paradygmatem myślenia, w którym teatralna aktywność odgrywa rolę katalizatora zmiany społecznej, ale nie jest celem samym w sobie²⁸. Głównym celem TU jest zapewnienie refleksji połączonej z działaniem, które Paulo Freire określał mianem praxis²⁹, dążącej do wyzwolenia się z opresyjnej sytuacji za pomocą narzędzia, jakim jest teatr – praca z ciałem, emocjami i rozumem. Praxis dobrze oddaje kontekst doświadczenia i ucieleśnienia, na który zwróciłem uwagę wyżej³⁰. Najbardziej znaną techniką TU jest Teatr Forum. Istotną różnicą pomiędzy klasycznym teatrem a Teatrem Forum jest rola widowni. Zamiast biernych obserwatorów mamy do czynienia z osobami widz-aktorskimi (spect-actors), mogącymi wejść na scenę, zastąpić głównego bohatera (protagonistę) i zaproponować alternatywny rozwój wydarzeń. Po wejściu na scenę (tzw. interwencji) następuje dyskusja prowadzona przez Jokera, czyli osobę, która wspiera grupę także w procesie tworzenia spektaklu. Jej celem jest krytyczna refleksja nad tym, co się wydarzyło, a nie ocena interwencji. Innymi słowy: analizuje ona podjęte działania pod kątem możliwości ich wystąpienia, a jeśli nie przyniosły oczekiwanych rezultatów, to ocenia, co jest tego powodem. Z perspektywy procesów partycypacyjnych mamy tutaj do czynienia z dwoma istotnymi aspektami: • partycypacyjnym zdefiniowaniem rozumienia problemu przez grupę aktorską, zaprezentowanym w teatralnej formie;

• partycypacyjnym poszukiwaniem źródeł i możliwych rozwiązań problemu przez widownię, wspólnie z grupą aktorską, poprzez wejście na scenę i dyskusję. Aspekty te odróżniają TL od tych metod partycypacji, w których zarówno decyzja o problemie, jak i możliwe propozycje rozwiązania nie są przedmiotem procesu, a partycypacyjny charakter ogranicza się do wskazania przez osoby uczestniczące preferencji lub uwag co do sugerowanych rozwiązań³¹. Jednocześnie wyzwaniem staje się zapewnienie, aby procesy TL nie były tym, co S. Arnstein³² nazywa tokenizmem czy brakiem partycypacji. Paulo Freire określa to zagrożenie jako fałszywą szczodrobliwość³³, której celem nie jest rzeczywista pomoc, ale utrzymanie statusu quo, nierzadko charakterystyczne np. dla obowiązkowych konsultacji. Dla A. Boala Teatr Forum jest sposobem zarówno na „testowanie tego, co możliwe”³⁴, jak i na generowanie rozwiązań w bezpiecznej atmosferze³⁵, które następnie mogą być przenoszone przez osoby biorące udział w pokazie do realiów życia. Nie powoduje on jednak zmian ani w rzeczywistości, wykraczających poza zmiany indywidualne, ewentualnie interpersonalne, na ograniczonym poziomie, ani w sytuacji, w której do rozwiązania problemu nie wystarczy indywidualne działanie. Przez dłuższy czas towarzyszyło A. Boalowi pytanie, w jaki sposób sprawić, aby Teatr Forum przynosił zmiany w realnym świecie, wykraczając poza teatralne ramy. Teatr Legislacyjny był dla niego możliwą (choć niekoniecznie ostateczną) odpowiedzią na ten dylemat – „uprawianiem polityki przez teatr” zamiast jedynie „teatru politycznego”³⁶, procesem, w którym obywatele stają się legislatorami, a także eksperymentem, ponieważ z jednej strony sam A. Boal uważał TL za projekt w fazie beta – rozwoju i stawania się³⁷, z drugiej strony okoliczności, w których przyszło mu po raz pierwszy wdrożyć i wykorzystać TL, odbiegały od tych, w jakich możliwe było to dla późniejszych praktyków. Z perspektywy nauk prawnych oba z założeń A. Boala wydają się interesujące. Po pierwsze, traktowanie TL jako narzędzia politycznego stoi w kontrze z dominującym do niedawna myśleniem o prawie i legislacji jako domenach oddzielnych od polityki³⁸. Co więcej, można dostrzec pewien brak konsekwencji w ujmowaniu roli obywateli jako legislatorów, w świetle proponowanego przez niego ujęcia, zgodnie z którym propozycje podlegają zwyczajowej procedurze ustawodawczej. Teatr Legislacyjny

od Teatru Forum odróżnia pożądany rezultat dyskusji, tj. propozycje oczekiwanych ponadjednostkowych działań, zmiany przepisów lub regulacji³⁹. W praktyce A. Boala propozycje te były analizowane, konsultowane i doprecyzowane, a także wdrażane, o czym wspomnę niżej.

4. Początki Teatru Legislacyjnego

Jak wskazałem, Teatr Legislacyjny był efektem poszukiwania przez A. Boala możliwości przeniesienia potencjału Teatru Forum poza jednostkowe doświadczenie teatralne. Istniały jego zdaniem takie problemy, w których indywidualne działanie nie jest wystarczające. W szczególności autor ten miał na myśli prawo i te regulacje, których stosowanie prowadziło do opresyjnych dla członków społeczności rezultatów⁴⁰. Prawo A. Boal rozumiał nie tylko jako obowiązujące przepisy, ale szerzej – jako system, którego istotną, a jednocześnie możliwą do zmiany częścią są akty prawne. Wydaje się, że ma on na myśli także normy społeczne, zatem szerzej, systemy normatywne⁴¹. Prawo jest dla niego zawsze „czyimś pragnieniem”, przede wszystkim pragnieniem rządzących. Zadaniem TL jest zatem operacjonalizacja pragnień uciskanych poprzez tworzenie przepisów odpowiadających na ich „pragnienia”⁴². Augusto Boal twierdzi zatem, że TF stara się odkryć mechanizmy stojące za daną sytuacją społeczną, a TL stara się pójść krok dalej i połączyć je z prawem stanowionym⁴³. Możliwość ta nadarzyła się, kiedy wbrew oczekiwaniom A. Boal został wybrany na vereadora – członka Izby Miejskiej w Rio de Janeiro. Jako członek legislatywy zyskał możliwość finansowania tego przedsięwzięcia oraz składania projektów aktów prawnych. W taki sposób powstał Teatr Legislacyjny w Boalowskiej wersji, w której stał się on łącznikiem obywateli z legislatywą – przekroczeniem granicy pomiędzy teatrem, polityką i prawem⁴⁴. W tym czasie w Rio istniały jednak stałe grupy, które pracowały z wykorzystaniem Teatru Uciśnionych, stanowiąc źródło informacji i punktów odniesienia,

z których prac jokerzy sporządzali sprawozdania⁴⁵. Augusto Boal miał więc dostęp do dwóch istotnych zasobów – informacji na temat zasadności partycypacji oraz do władzy w swojej osobie⁴⁶. W ramach swojego gabinetu uzupełnił je o dodatkowe rozwiązania: listę mailingową będącą zarówno źródłem wymiany informacji na temat prowadzonych aktualnie prac, jak i narzędziem zgłaszania propozycji i komentarzy⁴⁷, Komórkę Metabolizującą oraz o element teatralnych konsultacji, który nazwał Izbą na Placu⁴⁸. Komórka Metabolizująca oraz Izba na Placu stanowią unikalne dla jego propozycji elementy, które pogłębiają jego związki z legislacją i prawem⁴⁹. O ile funkcja tej pierwszej w różnym zakresie jest obecna we współczesnych przykładach TL, o tyle druga jest w zasadzie zupełnie pomijana. Komórka Metabolizująca (funkcjonująca u A. Boala zarówno w trakcie pokazów, jak i jako część jego gabinetu)⁵⁰ stanowiła rodzaj panelu ekspertów, który składał się z trzech ról (prawnej, legislacyjnej i aktywistycznej), tj. prawnika znającego się na analizowanym temacie, legislatora, który mógł przełożyć propozycje na język ustaw oraz praktyka, który znał z doświadczenia kwestie, których spektakl dotyczy. Rolą komórki było wskazywanie, co z perspektywy prawnej jest możliwe, analizowanie bieżących regulacji (np. w sytuacji, gdy instrumenty prawne istnieją, ale nie działają w sposób zgodny z oczekiwaniami lub gdy osoby, których problem dotyka, o nich nie wiedzą). Źródłem informacji były dla niej sprawozdania oraz propozycje generowane w trakcie pokazów. Komórka była zatem praktycznym łącznikiem pomiędzy społeczeństwem i „systemem prawnym”. Co ważne, propozycje zmian prawnych nie były jedynym możliwym rezultatem jej prac – w zależności od kontekstu rekomendacje mogły obejmować protesty, podjęcie interwencji prawnych, propozycje legislacyjne czy inne adekwatne działania⁵¹.

Z powyższych rozważań wyłania się obraz Teatru Legislacyjnego jako systemu składającego się z wielu wzajemnie połączonych elementów – metod, narzędzi, podejść – które na siebie oddziałują, pozwalają na generowanie, zbieranie i przetwarzanie danych, przede wszystkim od członków społeczności. Teatr odgrywa w nim niezwykle istotną, ale nie jedyną rolę. Graficzne podsumowanie etapów TL zostało zaprezentowane na rys. 1.

Dodatkowe informacje dotyczą przede wszystkim etapu legislacyjnego, w ramach którego zaprezentowany został bardziej szczegółowo przebieg prac Komórki Metabolizującej w trakcie pokazu. Celowo nie zagłębiam się w ten aspekt, mając na uwadze, że A. Boal nie prezentuje go zbyt dokładnie, a próba wnikliwszej rekonstrukcji i komentarza wykracza poza zakres tego artykułu⁵². Opis i rozwinięcie etapu „działań rzeczniczych”, które w ujęciu A. Boala postrzegam jako przedkładanie propozycji aktów prawnych wsparte opisanymi narzędziami, rozwijam w dalszej części tekstu.

5. Teatr Legislacyjny jako przedmiot badań oraz zainteresowania nauk prawnych

O dwóch aspektach istotnych w kontekście niniejszej części rozważań wspomniałem już wcześniej – są to częsty, jeśli nie powszechny, brak dostępu współczesnych praktyków do struktury teatralnej (grup wykorzystujących tę metodę pracy) oraz brak dostępu do władzy (np. członka legislatywy), co ułatwiłoby możliwość zgłaszania wypracowanych w TL propozycji⁵³. Nawiązuję do tej kwestii ponownie, bowiem analiza pierwotnych założeń TL prowadzi do innych rezultatów niż analiza współczesnych przykładów. Dla TL istotny jest kontekst, w którym jest on wdrażany, zatem poniższe rozważania odnoszę do polskich przykładów, mając na uwadze cel artykułu. Przymiotnik „legislacyjny” skłania ku dokładniejszej analizie związków TL z zagadnieniem legislacji. Należy rozumieć go szeroko – jako związany z procesem tworzenia prawa, a nie wąsko – jako wyłącznie związany z procedurą ustawodawczą. Jak zauważa Tadeusz Biernat, w polskiej nauce prawa istnieje wyraźny podział procesu tworzenia prawa, oddzielający fazę legislacyjną od prelegislacyjnej⁵⁴. Uszczegóławiając ten podział, można wskazać na etap stymulowania procesu powstawania prawa oraz decyzji politycznych, etap opracowywania projektu aktu normatywnego oraz etap procedury legislacyjnej, czyli ustanawiania i publikacji aktu⁵⁵. Co więcej, w polskiej doktrynie przyjmuje się, że ostatni etap, czyli inicjatywa ustawodawcza,

(Samo)organizacja grupy wokół problemu regulacyjnego

Proces tworzenia spektaklu i analizy problemu

Pokaz spektaklu – interakcja z otoczeniem i generowanie rekomendacji

Etapy

Działania rzecznicze

Kolektywna twórczość

Teatr Forum i generowanie pisemnych propozycji

Widownia, osoby aktorskie, Komórka Metabolizująca

Faza legislacyjna

Widownia, osoby aktorskie, Komórka Metabolizująca

Faza rzecznicza

Osoby zaangażowane (aktorskie, decydenci, …), Komórka Metabolizująca

Joker i osoby aktorskie

Osoby uczestniczące Opis i cel

Budowanie grupy aktorskiej i prezentacja założeń teoretycznych Praca nad opresją i wybór tematu spektaklu Kolektywna praca nad spektaklem

Prezentacja założeń Teatru Legislacyjnego Pokaz spektaklu Teatru Forum Interwencje w przebieg spektaklu i dyskusja Generowanie propozycji legislacyjnych przez publiczność

Zbieranie propozycji i ich systematyzacja Opracowanie propozycji przez Komórkę Metabolizującą Głosowanie nad propozycjami Wspólna decyzja co do dalszych działań rzeczniczych

Działania rzecznicze Monitoring postępów Konkretne i ciągłe działania społeczne ???

Rys. 1. Etapy procesu Teatru Legislacyjnego

to „prawo przedkładania sejmowi⁵⁶ projektu ustawy z takim skutkiem prawnym, że organ ten obowiązany jest projekt rozpatrzyć w przewidzianej ku temu procedurze”⁵⁷ i nie są nią żadne inne formy ani próby oddziaływania i inspirowania procesu legislacyjnego. Jednocześnie Tadeusz Biernat zwraca uwagę, że podział ten cechuje się pewną umownością, a podążając za Andrzejem Korybskim, wskazuje, iż wpływ czynników polityczno-prawnych zależy od rodzaju systemu politycznego i rodzaju procesu legislacyjnego⁵⁸. Należy zatem stwierdzić, że choć różnego rodzaju „impulsy ustawodawcze” znajdują się poza formalnym procesem stanowienia prawa, to w praktyce oddzielenie ich wpływu jest trudne, jeśli nie niemożliwe. W takim ujęciu proces TL dotyczy głównie „prelegislacji”. Jednocześnie należy zwrócić uwagę na przykłady Teatru Legislacyjnego, których rezultatem mogą być inne działania dążące do zmiany sytuacji społecznej, np. takie, w których nie dochodzi do bezpośredniego przedłożenia żadnego projektu aktu właściwym organom, a jego rola ogranicza się wyłącznie do (pośredniego) stymulowania procesu powstawania prawa. Teatr Legislacyjny w przykładzie A. Boala obejmował trzy aspekty. Na etapie politycznej decyzji co do przedmiotu regulacji dostarczał potrzebną wiedzę, służył opracowaniu projektu aktu prawnego oraz umożliwiał inicjowanie właściwej procedury ustawodawczej – było tak przynajmniej do czasu, kiedy A. Boal pełnił mandat vereadora – choć aspekt ten był ograniczony obowiązującymi procedurami. Był zatem zdecydowanie bliższy fazie legislacyjnej, przy czym trudno uznać, że stanowił jej bezpośredni element. Z pewnością osobiste zaangażowanie A. Boala sprzyjało przedkładaniu propozycji tworzonych z wykorzystaniem partycypacyjnych, a zarazem teatralnych metod w ramach jego mandatu. Jednocześnie, jak sam wskazywał, proces głosowania nad nimi podlegał typowej ścieżce ustawodawczej, a wielu z propozycji nie udało się uchwalić⁵⁹. Trudno zatem zgodzić się z sugestią, że postulował on wzmocnienie demokracji bezpośredniej, mimo że pobieżna analiza może prowadzić do takich wniosków⁶⁰. Augusto Boal utracił jednak możliwość kontynuowania swojej pracy, gdy nie został wybrany na kolejną kadencję. Przyszło mu zmierzyć się z TL bez legislatora, podobnie jak podążającym za nim praktykom. Wydaje się, że najwięcej uwagi należy poświęcić w badaniach aspektowi partycypacyjności. TL „oddala się” w tym kontekście od legislacji, co nie znaczy, że aspekt tworzenia prawa przestaje być istotny.

Podsumowując, TL w przykładzie A. Boala można uznać zarówno za proces partycypacyjny, jak i część procesu legislacyjnego. Teatr Legislacyjny bez legislatora należy

uznać przede wszystkim za proces partycypacyjny, który może być wykorzystywany jako konkretna metoda partycypacji (podobnie jak np. budżety obywatelskie). W takim ujęciu TL powinien być rozumiany wąsko, jako stosowany w konkretnym kontekś­ cie, determinującym jego kształt i cele, którymi są stymulowanie procesu tworzenia prawa i decyzji politycznych. Choć w takim przypadku TL zachowuje swój procesowy charakter, który pozwala dostosować go do okoliczności i kontekstu implementacji, to takie rozumienie pozwala pozbyć się oczekiwań i presji związanej z ujmowaniem TL jako sposobu zmiany prawa. Dotyczy to zarówno aktorów, procesu, jak i decydentów. Ta pozorna redefinicja może dostarczyć pozytywnych rezultatów dla popularności i efektywności TL. Zaproponowana przeze mnie robocza definicja wpisuje się w to rozumienie. Gdyby jednak, ponownie projektująco, wpisać ją w ramy legislacji rozumianej w przedstawiony sposób, wówczas TL byłby partycypacyjnym procesem, wykorzystującym określone techniki teatralne do stymulowania procesu powstawania prawa i decyzji politycznych z nim związanych, dążącym do ukształtowania treści projektów aktów prawnych zgodnie z postulatami zaangażowanych grup i wspierającym taką ich organizację, która może doprowadzić do ich przedstawienia w ramach obowiązującej w konkretnym kontekście procedury legislacyjnej. Poniżej odnoszę się do takiego właśnie ujęcia – przedstawione argumenty pozostają bowiem aktualne niezależnie od konkretnego kształtu procesu.

6. Dlaczego warto badać TL?

Teatr Legislacyjny wyróżnia się na tle procesów i metod partycypacji. Po pierwsze, wyróżnia go element teatralny i idący za nim element ucieleśnienia. Choć teatralne (artystyczne) podejścia są w zasadzie pomijane w rozważaniach na temat partycypacji, to niedawny raport Komisji Europejskiej podkreśla korelację aktywności kulturalnych, w tym teatralnych, ze wskaźnikami zaangażowania obywatelskiego, demokracji i spójności społecznej. Podkreśla także silniejszy wpływ metod aktywnych oraz konieczność zapewnienia inkluzywności i dostępności działań⁶¹. TL w pełni wpisuje się w tę perspektywę. Co więcej, proces ten daje przestrzeń do eksploracji i testowania możliwych rozwiązań – nie jest zatem jedynie sposobem agregowania preferencji, lecz umożliwia generowanie różnych propozycji. Pozwala na ich legitymizację w procesie interakcji z widownią, np. poprzez głosowania. Stwarza ponadto przestrzeń do partycypacji już na etapie określania problemu, a nie jedynie wyboru możliwych opcji czy komentowania gotowych już rozwiązań. Wydaje się wręcz mniej użyteczny w tym drugim aspekcie.

Teatr Legislacyjny wspiera identyfikację problemów, które często nie są dostrzegane przez decydentów. Po pierwsze, ponieważ skierowany jest przede wszystkim do osób mających dostęp do wiedzy opartej na doświadczeniu, a jednocześnie często pozbawionych dostępu do procesów demokratycznych. Po drugie, jego eksploracyjny charakter sprzyja analizie sytuacji społecznych z różnych perspektyw i generowaniu potencjalnie wartościowych danych w różnych obszarach⁶². Wykazuje też potencjał w kontekście poszukiwania niestandardowych rozwiązań znanych problemów regulacyjnych bądź takich, których regulacja prawna nie spełnia oczekiwań.

Teatr Legislacyjny pozwala na połączenie działań partycypacyjnych z elementem wpływu oraz upodmiotowienie osób uczestniczących poprzez uczynienie ich właścicielami procesu, zgodnie z myślą P. Freirego czy postulatami S. Arnstein. Pomimo braku gwarancji, że działania te doprowadzą każdorazowo do zmiany, w szczególności prawa, udział w procesie może sprzyjać zaangażowaniu w dalsze działania, a współczesne przykłady dowodzą, iż zmiana przepisów jest możliwa także bez bezpośredniego zaangażowania decydentów politycznych w całość procesu. Nie są to jedyne aspekty, które przemawiają za wykorzystywaniem oraz badaniem TL, wzmacniają jednak przekonanie, że z perspektywy nauk prawnych dokładniejsze przyjrzenie się temu zagadnieniu może okazać się cenne. Badania prowadzone w ramach projektu „Prawo na scenę!” wykazały, że TL może mieć pozytywny wpływ na zaangażowanie obywatelskie i poczucie sprawczości osób uczestniczących⁶³. Wydaje się, że część tradycyjnych metod partycypacji nie oferuje zaangażowanym w nie osobom zmiany na poziomie indywidualnym, czemu, jak wspomniałem, może sprzyjać aktywny i teatralny charakter. Warto też zasygnalizować rolę empatii w TL, która, będąc istotna w procesie teatralnej interakcji, może być elementem wzmacniającym społeczny wpływ tej metody. Badania wskazują, że klasyczny teatr może wpływać na wzmocnienie empatii⁶⁴. Relacja pomiędzy teatrem a empatią jest przedmiotem analiz odnośnie do TU i szerzej dramy czy performance’u⁶⁵. Augusto Boal krytycznie podchodził do roli empatii zarówno w klasycznym teatrze, jak i w TU⁶⁶, traktując ją jako identyfikację widowni z bohaterem, co prowadziło do potępianej przez niego (u widowni) bierności. Nie lekceważył jednak roli empatii, odwołując się do sympatii⁶⁷. Anna Król stwierdza, że sympatia jest

dla Augusto Boala kluczowym elementem umożliwiającym funkcjonowanie TU identyfikację widowni z przedstawionymi problemami, co jest możliwe tylko wtedy, kiedy podziela ona doświadczenia prezentowane na scenie. Gdy warunek ten nie jest spełniony, identyfikacja jest jedynie „empatią” i solidarnością skutkującą teatrem dla uciśnionych – niezgodnym z założeniami⁶⁸. Badania nad TL powinny jednak w równym stopniu uwzględniać aksjologiczne założenia TU i poszukiwać nowych perspektyw, niekoniecznie zgodnych z tymi pierwotnymi. W tym kontekście nasuwa się pytanie, czy, a jeśli tak, to jak empatia ma się do prawa. Wacław Szyszkowski jako jeden z pierwszych wprowadził do polskiej literatury temat empatii i prawa⁶⁹. Temat ten pogłębia Wojciech Załuski, wskazując, że empatia kognitywna może sprzyjać przyznawaniu praw np. mniejszościom, będąc: „warunkiem wszechstronnego rozważenia interesów stron i w konsekwencji (…) przyjęcia sprawiedliwej ustawy”⁷⁰. Nakreśla także potencjalne zagrożenia sympatii, jak stronniczość w przypadku empatii afektywnej. W ten sposób precyzyjniej osadza w dyskursie to, co A. Boal określa jako sympatię, nie chodzi o to, aby (biernie) współczuć, ale by zrozumieć i utożsamić się z prezentowanymi problemami, zajmując w efekcie sprawiedliwe i wsparte doświadczeniem kognitywnej empatii stanowisko. Zarówno element interwencji, tj. wchodzenia na scenę osób z widowni, jak i tematyka spektaklu odnosząca się do „sytuacji z życia” mogą pogłębiać relację pomiędzy Teatrem Legislacyjnym a zjawiskiem empatii w porównaniu z klasycznym teatrem. Element empatycznej identyfikacji może sprzyjać zaangażowaniu w teatralną dyskusję oraz budowaniu poparcia dla wypracowywanych rozwiązań, które W. Załuski nazywa „rozważeniem interesów stron”. W opozycji do tego stoi jednak przekonanie A. Boala o konieczności adresowania TL przede wszystkim do osób współdoświadczających problemów, przy jednoczesnym „oddaniu” jego rezultatów w ręce obowiązującej procedury, zatem osób, które niekoniecznie podzielają te doświadczenia, a nawet mogą być ich przyczyną⁷¹. Ten brak konsekwencji czy spójności skłania do dokładniejszej analizy roli szeroko rozumianej empatii w TL, a pośrednio w stanowieniu prawa, wykracza on jednak poza wprowadzający charakter tego artykułu.

7. Wyzwania związane z rozwojem Teatru Legislacyjnego

Po pierwsze, nie istnieje adekwatny i replikowalny model TL⁷², umożliwiający jego łatwe wdrożenie, a odtworzenie beta systemu A. Boala jest co najmniej trudne. Potrzebna jest jednak refleksja nad tym, w jaki sposób może on funkcjonować zarówno jako samodzielny proces, jak i element szerszego systemu. W tym kontekście interesujące wydaje się myślenie o TL pod kątem procesów demokratycznych, tj. w jaki sposób TL może stanowić punkt wyjścia m.in. dla budżetów obywatelskich jako narzędzie konsultacji czy inicjować dalsze działania na rzecz wypracowanych inicjatyw (np. w formie trwałych ruchów społecznych), ekosystemów, w których różne podejścia i procesy współgrają ze sobą, w zgodzie z sygnalizowaną tezą, że żaden nie jest wyłącznym rozwiązaniem⁷³.

Po drugie, zapewne nieprzypadkowo praktycy TL w znacznej części współpracowali albo z samym A. Boalem, albo z osobami mu bliskimi. Niektórzy wykorzystują Teatr Legislacyjny dopiero po latach doświadczeń z Teatrem Uciśnionych i z zasobami, które pozwalają niejako ominąć wyzwania braku: legislatora – dostępu do władzy, dostępu do grup aktorskich czy aksjologii związanej z procesem, której niedostatek może mieć znaczący wpływ na rezultaty. Po trzecie metoda ta, pomimo rosnącej popularności i rozwoju (np. w Wielkiej Brytanii), jest stosunkowo mało znana również wśród części praktyków, a dyskurs dotyczący TL jest ubogi⁷⁴. Ograniczone wykorzystywanie oraz wiedza na temat TL czy brak źródeł obniżają zarówno legitymizację zewnętrzną tej metody, czyli przekonanie np. decydentów o jej zasadności i skuteczności, chęć do wzięcia udziału w procesie przez osoby aktorskie, jak i legitymizację wewnętrzną, w efekcie mało jest osób zdolnych pracować z użyciem TL. Angażowanie decydentów jako alternatywa dla braku legislatora jest samo w sobie trudne, zaś wykorzystanie teatru może dodatkowo zwiększać element niepewności, choć często niweluje ją udział w doświadczeniu. Niskie zaufanie do procesu przy konieczności stosunkowo wysokich nakładów nie sprzyja jego rozwojowi. Wydaje się jednak, że w ramach badań nad TL można stosunkowo łatwo sprostać temu wyzwaniu, np. poprzez mapowanie praktyk i wdrożeń oraz tworzenie na ich podstawie case

studies jako źródła informacji o dobrych praktykach i narzędzie przekonywania potencjalnych sponsorów czy decydentów o skuteczności tego procesu⁷⁵. Bliższe praktycznemu upowszechnieniu TL są pokazowe sesje, prezentujące proces w krótkim czasie. Oferują one możliwość doświadczenia istoty TL, a pomimo swojego charakteru dają obraz tego, jak przebiega proces i spektakl oraz generowanie rekomendacji. Wyzwaniem pozostaje też aspekt przeciwdziałania „tokenizmowi” czy pozorności TL w kontekście partycypacji. Wydaje się jednak, że obecne rozumienie procesów partycypacyjnych, jako wymagających dostosowania do realiów i kontekstu, pozwala ograniczyć te ryzyka.

8. Podsumowanie

Dalsze badania nad Teatrem Legislacyjnym w kontekście partycypacji i praktyka mogą pozwolić na doprecyzowanie jego skuteczności oraz tego, czy i w jaki sposób może on wchodzić w synergię z innymi procesami. Intuicja A. Boala, traktująca TL jako system, w którym wstępne rekomendacje są poddawane dalszej analizie, ma głęboki sens. Współcześnie jednak podejście takie nie jest powszechne. Lepsze zrozumienie i legitymacja metody mogą pozwolić na śmielsze eksperymentowanie i próbę stworzenia na nowo Teatru Legislacyjnego w szerokim rozumieniu, spełniającego swoją funkcję także bez legislatora. Rozumienie TL jako metody partycypacji powinno być szerokie i skutkować konkretyzacją procesu w analizowanym kontekście. Teatr Legislacyjny, wbrew swojej nazwie, służy bowiem w pierwszej kolejności dążeniu do zmiany społecznej, a dopiero tam, gdzie to możliwe i konieczne, do zmiany przepisów.