Religious-Only Marriages in the Case Law of Ordinary Courts in Poland. Qualitative Content Analysis of Judgment Justifications Published Online

1. Wprowadzenie

W niektórych krajach zachodnioeuropejskich obserwujemy od kilku lat wzmożoną debatę dotyczącą związków, które zostały zawarte jedynie na podstawie religijnej cere- monii i zwane są małżeństwami wyłącznie religijnymi (religious-only marriages). Jest ona skupiona przede wszystkim wokół muzułmanów, którzy w krajach europejskich są nie- jednokrotnie największą mniejszością religijną3. Z uwagi na to, że wyznawcy islamu nie są w tych państwach rodzimą grupą religijną, a ich rosnąca liczebność przypada na ostatnie dekady, to często brak w stosunku do nich regulacji prawnych takich jak te dotyczące np. chrześcijan. W konsekwencji zaobserwowano, że wielu muzułmanów zawiera w Europie małżeństwa wyłącznie wyznaniowe, które – co do zasady – nie wywie- rają w omawianych państwach skutków prawnych4.

Dla prawa państwowego ci religijni małżonkowie są wyłącznie konkubentami, co rodzi pewne ograniczenia w zakresie ich praw i obowiązków w porównaniu do osób pozostających w  małżeństwach uznawanych przez prawo państwowe. Szczególnie w przypadku rozpadu takiej relacji państwo nie ma uprawnień (lub ma je w ograni- czonym zakresie), by ingerować w rozliczenia finansowe pary, co może być szczególnie

dotkliwe dla słabszej strony związku. W przypadku śmierci jednej ze stron, druga może nie mieć uprawnień do spadku czy świadczeń socjalnych.

Co istotne, muzułmańskie małżeństwa wyłącznie religijne zostały w narracji publicznej sproblematyzowane, co pokazuje Annelies Moors5 na przykładzie Holandii. Zwraca ona uwagę, że gdy pewne praktyki zaczynają być przedstawiane jako problem, język przestaje wyłącznie opisywać rzeczywistość, ale zaczyna ją również tworzyć. Podobnie jak w przypadku chust muzułmańskich, małżeństwa muzułmańskie są łączone z dyskryminacją kobiet i opre- sją wobec nich ze strony męża i rodziny czy szerzej społeczności religijnej, co w konsekwencji buduje negatywny obraz wyznawców islamu w zachodnioeuropejskiej świadomości społecz- nej. Jednocześnie pomija się głos muzułmańskich kobiet, które niejednokrotnie podkreślają, że wejście w tego typu związek to ich świadomy i autonomiczny wybór6. Co więcej, w narracji medialnej pojawiały się oskarżenia, że małżeństwa te stanowią zagrożenie dla bezpieczeń- stwa narodowego, są polem rekrutacji kobiet dla działań terrorystycznych oraz mają na celu budowanie odrębnego ortodoksyjnego społeczeństwa (tzw. parallel society)7.

W konsekwencji dyskutuje się na temat różnych rozwiązań prawnych, które objęłyby małżonków wyznaniowych regulacjami państwowymi. Skupiają się one przede wszystkim na tym, w jaki sposób doprowadzić do sytuacji, by takie osoby były jednocześnie w mał- żeństwie państwowym. Przykładowo w Anglii i Walii proponowano wprowadzenie prze- pisów nakładających wymóg zawarcia małżeństwa cywilnego przed zawarciem związku religijnego8. Warto zauważyć, że podobne rozwiązania były dużo bardziej popularne w przeszłości, nie stanowią więc nowych konstrukcji prawnych9. Dzisiaj występują one nadal m.in. w Belgii¹⁰, Francji¹¹, Szwajcarii¹² oraz Holandii¹³. Pojawiają się też rozwią- zania mniej restrykcyjne¹⁴, zgodnie z którymi związki zawarte przed duchownym mogą wywierać skutki prawne po spełnieniu wskazanych w prawie przesłanek. Taką sytuację obserwujemy np. w Polsce w stosunku do wybranych związków wyznaniowych, co jest zmianą w porównaniu do okresu Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej, w której dominowało podejście restrykcyjne.

Chociaż na zachodzie Europy omawiana dyskusja jest dość żywa, to nie pojawia się w Polsce. Nie mamy żadnych danych na temat tego, czy Polacy decydują się na małżeń- stwa wyłączenie religijne. Można oczywiście argumentować, że społeczność muzułmań- ska w Polsce jest na tyle mała¹⁵, że prawdopodobnie zjawisko to, nawet jeśli występuje,

to na niewielką skalę. Z drugiej strony można się zastanawiać, czy tego typu związki nie będą pojawiać się w ramach wspólnoty katolickiej, szczególnie biorąc pod uwagę zawirowania prawne w okresie przemian ustrojowych, o czym będzie poniżej.

W powyższym zakresie nie były dotąd prowadzone badania czy statystyki, w związku z czym nie posiadamy wiedzy w tym zakresie. Podstawowym zamierzeniem niniejszego artykułu jest uzupełnienie tej luki chociażby w niewielkim stopniu i rozpoczęcie dysku- sji. By cel ten zrealizować zostały przeprowadzone eksploracyjne badania dostępnych online uzasadnień sądowych, w których znajdowała się wzmianka o tym, że para zawarła małżeństwo wyłącznie religijne. Poniżej są zaprezentowane ich wyniki.

2. Metodologia

Celem badań było zrekonstruowanie podejścia sędziów oraz pozostałych uczestników postępowania do małżeństw wyłącznie religijnych i w związku z tym odpowiedź na nastę- pujące pytania badawcze:

1) Jak opisywane są przez sędziów w uzasadnieniach małżeństwa wyłącznie religijne

oraz osoby zawierające takie małżeństwa? W tym zakresie było analizowane,

jakie cechy przypisują oni tym związkom, do czego je przyrównują oraz jakie

nazewnictwo stosują.

2) Jak oceniają to zjawisko sędziowie? To pytanie jest niejako kontynuacją pierw-

szego, ale ze zwiększonym naciskiem na to, czy pojawiają się zdania wartościujące

na temat omawianych małżeństw.

3) Jak opisują swoją relację małżonkowie wyłącznie religijni oraz ich otoczenie

(rodzina, znajomi, sąsiedzi, współpracownicy), ewentualnie jakie podają przy-

czyny zawarcia takiego związku? W tym przypadku były brane pod uwagę frag-

menty z uzasadnienia, które sugerowały, że są bezpośrednim przytoczeniem

wypowiedzi uczestników postępowania na temat omawianego zjawiska.

Kolejnym celem artykułu było zwrócenie uwagi na problemy prawne, z jakimi mogą się borykać małżonkowie wyłącznie wyznaniowi i rozważenie potencjalnych roz- wiązań w tym zakresie.

Przedmiotem badań były uzasadnienia orzeczeń sądów powszechnych, które zostały opublikowane online. Materiał został zgromadzony za pomocą oficjalnej wyszuki- warki orzeczeń sądów powszechnych¹⁶. Uzasadnienia były wyszukiwane pod pięcioma hasłami: małżeństwo wyznaniowe, małżeństwo religijne, ślub religijny, ślub kościelny, ślub wyznaniowy. Wyszukiwarka uwzględniała również odmiany tych słów oraz ich odrębne występowanie w tekście. Hasła zostały wybrane w ten sposób, by umożliwiały identyfikację małżeństwa wyłącznie religijnego. Nie zostały wprowadzone żadne dodat- kowe ograniczenia.

Ostatecznie do dalszych badań zostało wytypowanych 28 orzeczeń (postanowień i wyroków). Są to wszystkie odnalezione uzasadnienia, w których znajduje się chociaż wzmianka o tym, że para była w małżeństwie wyłącznie religijnym, które nie wywo- ływało skutków prawnych. Orzeczenia te składają się na 26 różnych spraw (w dwóch przypadkach występują orzeczenia I i II instancji). Zostały one wydane przez sądy ape- lacyjne (8 orzeczeń), sądy okręgowe (15 orzeczeń) oraz sądy rejonowe (5 orzeczeń),

w tym 11 z nich w pierwszej i 17 – w drugiej instancji. Daty wydania wyroków oraz postanowień przypadają na lata 2013–2021, co zbiega się z okresem funkcjonowania centralnej bazy orzeczeń sądów powszechnych.

Na marginesie można dodać, że niniejsze badania są częścią większej całości. Została bowiem również przeanalizowana oficjalna wyszukiwarka sądów administra- cyjnych¹⁷, z której wstępnie do dalszych badań zakwalifikowano ponad 100 orzeczeń, jak też wyszukiwarka Sądu Najwyższego (dalej: „SN”)¹⁸, gdzie udało się odnaleźć tylko 5 orzeczeń dotyczących omawianego tematu. Wytypowane orzeczenia SN, poza jednym wyrokiem¹⁹, zostały wydane przed 2010 r. Z uwagi na dużą rozbieżność czasową zostały one wyłączone z niniejszej analizy. Natomiast jeśli chodzi o sądy administracyjne, to wzmianka o małżeństwie wyłącznie religijnym pojawia się przede wszystkim w trzech typach spraw: o obywatelstwo polskie dla dzieci Żydów, którzy wyjechali z Polski z uwagi na wydarzenia II wojny światowej, uchodźczych oraz o rentę dla wdowy po kombatancie. Z uwagi na obszerność tych zagadnień zostały one wyłączone do osobnego omówienia.

Wybrane uzasadnienia zostały poddane jakościowej analizie treści (JAT) przy zasto- sowaniu oprogramowania MAXQDA. Podstawowym celem JAT jest usystematyzowane badanie materiałów, które zawierają w sobie jakiś komunikat (technika ta wywodzi się z nauk o komunikacji)²⁰. Dokonuje się tego za pomocą przypisywania fragmentów badanego tekstu do przyjętych kategorii kodów, dzięki czemu dochodzi do zreduko- wania danych²¹. Obecnie JAT służy nie tylko do podstawowej analizy treści, ale także do wyszukiwania w tekście dodatkowych, ukrytych znaczeń, które mogą być niedostrze- galne na pierwszy rzut oka²².

W badaniach zostało zastosowane podejście indukcyjne, które wychodzi od zgroma- dzanego materiału i na tej podstawie buduje wgląd w otaczającą nas rzeczywistość, a nie nakłada na niego z góry już istniejące teorie²³. W ten sposób w miarę czytania kolejnych uzasadnień sądowych powstawały kody, na podstawie tego, co pojawiało się w tekście na temat małżeństw wyłącznie religijnych. Następnie były one agregowane i reduko- wane, tak by wypracować drzewo kodowe, którego celem było przekształcenie bada- nego tekstu w mniejsze, uporządkowane i dotyczące wybranego tematu fragmenty²⁴. Dodatkowe informacje takie jak data zawarcia małżeństwa wyłącznie religijnego, religia w jakiej zostało zawarte, to czy w pewnym momencie pojawiło się małżeństwo cywilne pomiędzy małżonkami wyznaniowymi oraz typ sprawy zostały oznaczone jako zmienne.

Należy w tym miejscu wspomnieć o problemach związanych z niniejszą analizą. Badanie uzasadnień sądowych ma wiele ograniczeń. Przede wszystkim nie znamy faktycz- nego autora uzasadnienia (mógł to być sędzia lub jego asystent) oraz przyczyn zawarcia w nim konkretnych argumentów i pominięcia konkurencyjnych. Niekoniecznie muszą one odzwierciedlać prawdziwe opinie sędziów, a nawet nie muszą wskazywać na rzeczywiste

powody, dla których doszło do danego rozstrzygnięcia²⁵. Szczególne trudności nastręcza odpowiedź na pytanie, jak opisują swoją relację małżonkowie wyłącznie religijni oraz ich otoczenie, gdy jedynym materiałem są uzasadnienia pisane przez osoby trzecie. Nie wiemy, jak bardzo zostały zniekształcone wypowiedzi uczestników na potrzeby skonstru- owania spójnego uzasadnienia. Dodatkowo, wypowiedzi przed sądem mogą być modyfi- kowane przez uczestników postępowania w celu uzyskania korzystnego dla siebie wyniku sprawy. W internetowej bazie orzeczeń nie są też dostępne pełne akta sprawy, a jedynie jej skrócony opis w uzasadnieniu. Może to powodować, że chociaż w samych sprawach sądowych występował temat małżeństw wyłącznie wyznaniowych, to nie pojawił się on w uzasadnieniu, a w konsekwencji – dane uzasadnienie nie trafiło do badań.

Ponadto skupienie się wyłącznie na orzeczeniach online znajdujących się w oficjalnej bazie sądów powszechnych również generuje pewne wyzwania. Jedynie mały odsetek orzeczeń wydawanych przez sądy powszechne jest w niej publikowany²⁶. Z tego względu niniejsze badania nie mówią o skali zjawiska ani nie wyciągają daleko idących wniosków ogólnych. Niezależnie jednak od tego, ile uzasadnień sądowych jest publikowanych online, faktem jest, że to właśnie te uzasadnienia są przede wszystkim czytane na studiach prawniczych, a następnie wykorzystywane w pracy prawników (sędziów, adwokatów, rad- ców prawnych itp.). To one są głównym źródłem informacji o tym, jak sędziowie rozwią- zują dane problemy i podchodzą do różnych zjawisk społecznych. Co więcej, adresatami takich orzeczeń są nie tylko prawnicy, ale także szersza publiczność, w tym media²⁷.

Skupienie się na bazie online pozwoliło także na przeszukanie pełnej kategorii spraw występujących w sądach powszechnych, co może dać pewne wskazówki, gdzie szukać informacji o małżeństwach wyłącznie religijnych dla ewentualnych przyszłych badań aktowych. Nadal jednak pozostanie to zadaniem trudnym, bowiem badania ujawniły, że próżno szukać ich dominacji w jednym typie spraw.

3. Zarys historyczny

Po zaborach na części ziem polskich małżeństwa były domeną związków wyznaniowych i – co do zasady – były uznawane przez państwo, w innych pojawiała się też możliwość wyboru cywilnego małżeństwa, a w niektórych miejscach już wtedy tylko cywilne mał- żeństwo miało skutki prawne²⁸. W 20-leciu międzywojennym toczyły się dyskusje nad koniecznością ujednolicenia prawa obowiązującego w Polsce po zaborcach, a także pojawiały się głosy dotyczące zwiększenia znaczenia małżeństwa cywilnego kosztem małżeństwa wyznaniowego²⁹.

W Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej został postawiony nacisk na rzecz małżeństwa cywilnego jako jedynej uznawanej przez państwo formy zawarcia związku małżeńskiego. Początkowo dekretem Rady Ministrów z 25.09.1945 r. zdecydowano, że skutki prawne będzie wywierać wyłącznie małżeństwo cywilne³⁰. Następnie ustawą z 2.12.1958 r. o zmianie przepisów prawa o aktach stanu cywilnego³¹ uchwalono art. 50(1) oraz 78(1) w dekrecie z 8.06.1955 r. – Prawo o aktach stanu cywilnego. W pierwszym z tych arty- kułów potwierdzono, że moc prawną ma wyłącznie związek cywilny oraz dodano, iż ślub religijny może nastąpić wyłącznie po małżeństwie cywilnym i wręczeniu duchow- nemu cywilnego aktu małżeństwa³². W drugim przewidziano karę w postaci aresztu do 4 miesięcy lub grzywny do 5.000 zł dla duchownego, który udzieli ślubu religijnego mimo braku ślubu cywilnego³³. Kara ta była wyższa, jeśli jedna z osób, która zawarła ślub religijny, była już w małżeństwie cywilnym z osobą trzecią³⁴. Regulacje te zostały utrzymane w ustawie z 29.09.1986 r. – Prawo o aktach stanu cywilnego³⁵.

Reforma w tym zakresie przyszła wraz ze zmianą ustroju oraz uchwaleniem ustawy z 17.05.1989 r. o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej, która uchyliła m.in. art. 63 oraz 84 Prawa o aktach stanu cywilnego³⁶. Co istotne, nie oznaczało to, że małżeństwa wyznaniowe nabrały mocy prawnej. Skutki prawne nadal wywierało wyłącznie małżeństwo cywilne, a małżonkowie wyznaniowi traktowani byli jak konkubenci. Pozostawało to jednak w wyłącznej decyzji pary, w jakim związku będą (cywilnym, religijnym czy w obu naraz) i w jakiej kolejności związki te będą zawierać.

Uregulowania, jakie znamy dzisiaj, wynikają z Konkordatu między Stolicą Apostolską i Rzeczpospolitą Polską z 28.07.1993 r., a dokładniej z art. 10, zgodnie z którym małżeń- stwo kanoniczne wywiera skutki jak małżeństwo cywilne, jeśli zostaną spełnione określone warunki³⁷. Wszedł on w życie 5 lat później, w dniu 25.04.1998 r., co doprowadziło do zmiany art. 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wprowadzającego w paragrafie 2 przepis doty- czący małżeństwa konkordatowego³⁸. Nie odnosi się on wyłącznie do Kościoła katoli- ckiego, ale do każdego związku wyznaniowego, który ma podpisaną z państwem polskim odpowiednią umowę³⁹. Obecnie w Polsce skutki cywilnoprawne po spełnieniu określonych warunków wywołują małżeństwa religijne zawarte w ramach 11 związków wyznaniowych.

4. Podstawowe dane o małżeństwach wyłącznie wyznaniowych

Śluby wyznaniowe w analizowanych sprawach, tam, gdzie dało się to ustalić, przy- padają w większości na lata 1990–1998, a więc przed wejściem w życie Konkordatu. Kilka miało miejsce w latach 40. i 50. XX w., w tym jedno jeszcze w czasie II wojny

światowej⁴⁰. Kolejne miały miejsce w latach 70. i 80. A trzy odbyły się współcześnie, na długo po wejściu w życie Konkordatu w 2007 i 2008 r.

Powyższe może sugerować, że w okresie od 1990–1998 w społeczeństwie polskim panowała niewiedza co do faktu, że małżeństwo wyłącznie wyznaniowe nie odnosi skut- ków prawnych, przede wszystkim z uwagi na zmiany w prawie i opóźnienie wejścia w życie Konkordatu. Z drugiej strony powodem może być również przypisywanie mał- żeństwu wyznaniowemu większej wagi i brak odczuwania potrzeby przechodzenia przez drugą ceremonię cywilną.

Niewielka liczba odnalezionych przypadków ślubów wyłącznie wyznaniowych po 2000 r. może być spowodowana wieloma czynnikami, m.in. dostępnością i łatwością zawarcia ślubu konkordatowego lub przeciwdziałaniu przez Kościół katolicki powsta- waniu takich związków⁴¹. Mogło też upłynąć zbyt mało czasu od zawarcia takich związ- ków do przeprowadzenia niniejszych badań, by pojawiły się one w postępowaniach sądowych. Może to być też spowodowane ograniczeniami, jakie niesie ze sobą wybór materiału badawczego.

Jeśli chodzi o religię, w jakiej dane związki zostały zawarte, to w części orzeczeń jest jasno wskazane, że chodzi o małżeństwa w obrządku rzymskokatolickim. W wielu uzasadnieniach nie zostało to jednak sprecyzowane; używa się wyłącznie określeń: „ślub kościelny”, „sakrament małżeństwa” czy „związek wyznaniowy”. Biorąc jednak pod uwagę strukturę wyznaniową w Polsce, można z dużym prawdopodobieństwem zakła- dać, że są to przede wszystkim związki rzymskokatolickie. Ponadto w jednym przypadku mamy do czynienia z małżeństwem żydowskim, a w drugim – ze ślubem religijnym udzie- lonym przez prezbitera Reformowanego Kościoła Katolickiego parze homoseksualnej⁴².

W przeważającej większości spraw pary zawarły wyłącznie religijne małżeństwa i nigdy nie doszło do zawarcia małżeństwa cywilnego. Pojawiają się jednak trzy rodzaje wyjątków. W pierwszym pary po kilku latach od zawarcia małżeństwa religijnego zawarły również małżeństwo cywilne. W drugim małżonkowie zawarli oba małżeństwa i po roz- wodzie cywilnym podkreślali (oni lub osoby z ich najbliższego otoczenia), że nadal trwa małżeństwo wyznaniowe. W ostatnim zawarto małżeństwo konkordatowe, ale duchowny spóźnił się z przedłożeniem dokumentów do urzędu cywilnego i żeby utrzymać ważność małżeństwa w świetle prawa państwowego podrobił datę ślubu. Gdy doszło do sprawy o separację i alimenty na rzecz żony, mąż argumentował, że z uwagi na powyższe należy uznać, iż strony były faktycznie tylko w związku religijnym, a cywilne małżeństwo należy unieważnić.

5. Kontekst prawny

Wzmianki o małżeństwach wyłącznie religijnych w analizowanym materiale pojawiały się przede wszystkim w sprawach cywilnych, które dotyczyły m.in. istnienia małżeństwa, konsekwencji rozstania małżonków wyznaniowych, ubezpieczeń społecznych, dziedzi- czenia, nieruchomości, odszkodowania i zadośćuczynienia za śmierć osoby najbliższej.

Tylko dwie sprawy były z zakresu prawa karnego. Jedna z nich dotyczyła znęcania się, a druga publikacji wizerunku i szczegółów życia prywatnego bez zgody zainteresowanego.

Z  perspektywy stopnia wpływu istnienia małżeństwa wyłącznie wyznaniowego na rozstrzygnięcie meritum sprawy z badanego materiału można było wyłonić trzy zasadnicze grupy. Pierwsza z nich to sprawy, w których małżeństwo wyłącznie wyzna- niowe nie miało większego znaczenia. Pojawiło się jedynie jako dodatkowy fakt z życia uczestników postępowania lub był to kontekst sytuacyjny, który nie wpływał na koń- cowe rozstrzygnięcie. Druga grupa to sprawy, w których taki związek miał pośredni wpływ. Stanowił ułatwienie dla ustalenia, że dane osoby były w relacji rodzinnej lub były w świetle prawa osobami najbliższymi. Trzecia, najbardziej liczna grupa, dotyczyła spraw, w których kwestia pozostawania w małżeństwie cywilnym zmieniała sytuację prawną, bowiem możliwość zastosowania danych regulacji prawnych zależała od tego, czy osoby te były uznawane za małżonków przez prawo państwowe.

6. Narracje o małżeństwach wyłącznie religijnych w uzasadnieniach sądowych

6.1. Wypowiedzi opisowe sędziów

W analizowanych orzeczeniach sędziowie – z jednej strony – podkreślali, że małżeństwa wyłącznie religijne nie są małżeństwami w świetle prawa. Pojawiały się stwierdzenia: „nie zawarła z J.R. małżeństwa wywołującego skutki cywilnoprawne⁴³”; „małżeństwo to w sensie prawnym nie istniało⁴⁴”; „małżeństwo stron wywarło skutki jedynie na płasz- czyźnie prawa kanonicznego⁴⁵”; „nie są małżeństwem w świetle prawa cywilnego⁴⁶”. Takie wypowiedzi mogą jednak sugerować dostrzeganie w tych relacjach małżeńskiego charakteru bądź bardzo bliskiego podobieństwa z małżeństwem na płaszczyźnie faktycz- nej i uczuciowej, ale z uwagi na określone regulacje prawne sędziowie wskazują, że nie mają możliwości przypisania im takiego statusu na płaszczyźnie prawnej. Są to jednak bardzo ostrożne hipotezy.

Pojawiały się też bardziej dosadne sformułowania, które podkreślały brak fak- tycznej różnicy między małżonkami wyłącznie religijnymi a małżonkami cywilnymi. Przykładowo: „mimo braku sformalizowania tego «w urzędzie» stanowili małżeństwo (…) strony były faktycznym małżeństwem i miały dziecko (więź emocjonalna), miały wspólny budżet (wieź gospodarcza), zamieszkiwały w mieszkaniu należącym do oskarżo- nego (uzależnienie mieszkaniowe)⁴⁷”; „podobnie jak powódka, traktował on swój zwią- zek, jak typowe, normalne małżeństwo⁴⁸”; „wiódł z nią życie jakby byli małżeństwem⁴⁹”. W  jednym z  orzeczeń sąd zwrócił również uwagę na szerszy kontekst społeczny

podkreślając, że w powszechnym odczuciu Polaków związek wyznaniowy jest równo- znaczny z małżeństwem cywilnym⁵⁰.

Z drugiej strony można też odnaleźć wypowiedzi wskazujące wprost, że małżeństwa w danej sprawie zdaniem sądu nie było np. „brak zawartego związku małżeńskiego⁵¹”. Chociaż częściej stosowaną taktyką było używanie innych słów niż małżeństwo na opisa- nie relacji małżonków wyłącznie religijnych, a mianowicie konkubinat, związek wyzna- niowy, związek faktyczny, związek partnerski czy związek formalny.

Niezależnie jednak od powyższego, sędziowie niejednokrotnie podkreślali, że mał- żeństwo religijne to relacja bliska, tworząca rodzinę, opierająca się na zaufaniu, więzi emocjonalnej i prowadzeniu wspólnego gospodarstwa. Nigdzie otwarcie nie zaprzeczali istotności oraz głębi tego, co łączyło małżonków wyłącznie wyznaniowych. Ewentualnie ograniczali się do czysto prawnych opisów, bez poświęcania większej uwagi temu, co było między stronami. Co więcej, w dwóch przypadkach, gdy to strony próbowały umniejszyć łączącą ich w przeszłości więź i wzajemne zobowiązania wobec siebie, z uwagi na rozstanie i toczące się sprawy sądowe, sędziowie wskazywali, że zacho- wanie to należy ocenić jako cyniczne oraz sprzeczne z powszechnie akceptowanymi zasadami moralnymi.

Rozważając kwestię nazewnictwa małżonków wyznaniowych w treści uzasadnienia to najczęściej pojawiały się określenia związane z rolą w procesie np. powód/powódka lub partner/partnerka. Poza tym stosowane były też określenia mąż/żona/małżonkowie lub rzadziej konkubent/konkubina. W niektórych orzeczeniach przeplatały się te dwa sposoby nazewnictwa. Raz sędzia nazywał takie osoby małżonkami, innym razem – kon- kubentami. Pojawiały się też podobne stwierdzenia, jak w przypadku małżeństwa, które podkreślały, że dana osoba nie jest małżonkiem pod względem prawnym np. „w świetle prawa nie była jego żoną⁵²”.

6.2. Wypowiedzi wartościujące sędziów

W analizowanych orzeczeniach brak było wprost ocennego podejścia sędziów do mał- żeństw wyłącznie wyznaniowych. Nie pojawiały się stwierdzenia, które wskazywałyby, że zjawisko to jest wyjątkowo pożądane lub wręcz przeciwnie – powinno zostać wyeli- minowane z uwagi na zagrożenie, jakie miałoby ze sobą nieść. Ewentualnie można było odnaleźć wypowiedzi typu: „Sąd Apelacyjny nie podważa ważności zawartego przez nią wówczas związku jako związku wyznaniowego, taki jednak związek w dacie jego zawar- cia nie rodził skutków w sferze prawa rodzinnego i cywilnego⁵³”.

Sędziowie skupiali się na cechach relacji lub powodach jej występowania bez umniej- szania znaczenia takiego związku wyłącznie z uwagi na brak sfinalizowania go w urzędzie cywilnym. Zwracali uwagę, że ich zdaniem ogół społeczeństwa uważa związek religijny za równoznaczny z małżeństwem cywilnym oraz iż zwiększa się liczba osób, które nie decydują się na państwowe zatwierdzenie ich relacji: „we współczesnym społeczeństwie

coraz częściej nieformalne związki wypierają te tradycyjne⁵⁴”. Obie te kwestie nie były problematyzowane ani kontestowane przez sędziów. Występowanie omawianych relacji traktowano jako fakt z życia społecznego, który należy wziąć pod uwagę przy rozstrzy- ganiu sprawy.

6.3. Wypowiedzi małżonków oraz ich otoczenia

W treści analizowanych uzasadnień można dopatrywać się sformułowań sugerują- cych, że pochodziły bezpośrednio z wypowiedzi stron i świadków na rozprawie lub z treści pism procesowych. Dominowało w nich stosowanie określeń mąż/żona m.in.: „oświadczył, że rezygnuje z pełnomocnika z urzędu, zaś w postępowaniu będzie go reprezentowała jedynie żona⁵⁵”; „wskazali, iż to spadkobierca odnosił się agresywnie do swej żony⁵⁶”; „zostały wprowadzone w błąd przez drugą żonę ojca⁵⁷”; „określił ją jako: «moja żona»⁵⁸”; „skarżąca podniosła, iż ww. był jej mężem wobec zawarcia ślubu kościelnego⁵⁹”; „zarówno dalsi krewni, jak też znajomi traktowali z kolei strony, jak normalne, zgodnie żyjące i funkcjonujące małżeństwo⁶⁰”.

W nielicznych orzeczeniach pojawiały się zaprzeczenia co do małżeńskiego sta- tusu ze strony zainteresowanych i zazwyczaj było to połączone z chęcią osiągnięcia konkretnego zysku w sprawie. Przykładowo w jednym przypadku doszło do zakupu nieruchomości po ślubie kościelnym, ale przed ślubem cywilnym. W akcie notarial- nym wpisano, że oboje małżonkowie nabywają ją wspólnie. Lata później, po rozwo- dzie stron, mąż próbował podważyć to postanowienie. Swoje oświadczenie, że naby- wają ją oboje zrzucił na karb niewiedzy, iż małżonka wyznaniowa nie jest żoną, lecz konkubiną. Gdyby natomiast wiedział, to wskazałby, że nieruchomość nabywa tylko on.

Jeśli chodzi o powody przebywania w takim, a nie innym związku, to – co do zasady

– nie pojawiały się informacje na ten temat. W jednym orzeczeniu wskazano, że było to spowodowane chęcią korzystania z państwowej pomocy finansowej przewidzianej dla samotnych matek. Natomiast w przypadku pary homoseksualnej było to najprawdopo- dobniej podyktowane niemożliwością zawarcia ślubu cywilnego w Polsce, szczególnie, że w późniejszym czasie cywilne małżeństwo zostało zawarte za granicą. W przypadku małżeństwa żydowskiego z 1942 r. można przypuszczać, że jeśli małżeństwo religijne rze- czywiście miało miejsce (nie zostało to w pełni potwierdzone w postępowaniu), to brak zawarcia ślubu cywilnego mógł być podyktowany okupacją niemiecką. W kilku innych sprawach do ślubu cywilnego doszło później lub był planowany, ale z uwagi na śmierć jednej ze stron nie doszedł do skutku.

7. Podsumowanie badań

Małżeństwa wyłącznie wyznaniowe nie budziły konsternacji ani negatywnego nastawie- nia w analizowanych sprawach. Wręcz przeciwnie, zarówno sędziowie, jak i uczestniczy postępowania nie kwestionowali – co do zasady – istotności, głębi i trwałości więzów rodzinnych, jakie tworzą małżeństwa wyłącznie religijne.

W konsekwencji rozpoznawano ich istnienie i celowość wsparcia ze strony instytucji państwowych. Nie było wątpliwości, że relacja łącząca małżonków wyłącznie wyzna- niowych może wpływać na stan faktyczny sprawy. W przypadku, gdy jedna ze stron małżeństwa religijnego próbowała zmniejszyć swoje zobowiązania w stosunku do part- nera po rozstaniu, było to zauważane i krytykowane przez sędziów, którzy podkreślali, że strony tworzyły rodzinę niezależnie od tego, czy były małżeństwem cywilnym, czy też nie. W konsekwencji prowadziło to do powstania wzajemnych zobowiązań między stro- nami nie z uwagi na konkretne przepisy prawne, lecz na samą specyfikę i cechy relacji rodzinnej opierającej się m.in. na bliskości emocjonalnej, wspólnym życiu, zaufaniu, gospodarowaniu, zależności oraz dzieleniu problemów i trudności.

Co więcej, ewentualna krytyka była zawsze kierowana pod adresem konkretnej osoby, a nie w stosunku do samego zjawiska, jakim są małżeństwa wyłącznie religijne. Nie dochodziło do problematyzowania całej instytucji, jak to się zdarza w medialnej i politycznej dyskusji na temat muzułmańskich małżeństw wyłącznie religijnych w kra- jach Europy Zachodniej. Może to jednak wynikać z faktu, że znaczna większość mał- żeństw była heteroseksualnymi małżeństwami katolickimi, które z uwagi na swój bardzo tradycyjny charakter i praktykowanie ich przez znaczną część polskiego społeczeństwa (poprzez śluby konkordatowe) nie budzą obecnie zbyt wielu kontrowersji.

Z drugiej strony – bez wątpienia osoby będące w związkach prawnie indyferentnych mają pod wieloma względami trudniejszą sytuację prawną od małżonków cywilnych, szczególnie w przypadku rozstania czy śmierci partnera. Mało było jednak sędziow- skiej refleksji na ten temat. Tylko w jednym przypadku sąd podjął się krytyki ustawo- dawcy zwracając uwagę, że przy podpisywaniu Konkordatu należało konwalidować małżeństwa wyznaniowe zawarte w latach 1946–1997 i przyznać im skutki prawne⁶¹. Ten błąd ustawodawcy – zdaniem sądu – nie powinien prowadzić do niesprawiedli- wego i odmiennego traktowania małżonków wyłącznie wyznaniowych od osób, które zawarły małżeństwo konkordatowe. Z tym stwierdzeniem nie zgodził się jednak sąd II instancji. W innej sprawie⁶² sąd zdecydował się na zastosowanie art. 121 ust. 3 Kodeksu cywilnego⁶³, który odnosi się wprost do małżonków cywilnych. Sąd uzasadnił, że z uwagi na względy społeczne należy przez analogię stosować go do związków konkubenckich i podparł się dodatkowo wyrokiem SN z 6.06.1990 r. (III CRN 62/80)⁶⁴. Biorąc pod uwagę pozostałe orzeczenia jest to dość rewolucyjne podejście. W pozostałym zakresie bowiem, mimo podkreślania konieczności traktowania małżonków wyłącznie wyzna- niowych jako tworzących pełnoprawną rodzinę, nie miało to przełożenia na próby stosowania w drodze analogii przepisów, które są kierowane wyłącznie do małżonków cywilnych.

By lepiej zilustrować problemy, z jakimi borykają się małżonkowie wyłącznie wyzna- niowi w przestrzeni sądowej, ale także sami sędziowie z uwagi na brak koherentności pomiędzy rzeczywistością społeczną a przepisami prawnymi, warto pokrótce przytoczyć dwie z analizowanych spraw z zakresu ubezpieczeń społecznych.

W pierwszej sprawie przed Sądem Apelacyjnym w Szczecinie⁶⁵ ubezpieczona w odwoła- niu wnosiła o prawo do renty rodzinnej po zmarłym (rozdział 2 ustawy o emeryturach i ren- tach z FUS⁶⁶). Sytuacja faktyczna wyglądała tak, że para zawarła ślub cywilny oraz ślub koś- cielny. Następnie rozwiodła się, jednak po kilku latach małżonkowie wrócili do siebie i żyli razem podkreślając znaczenie małżeństwa wyznaniowego, które nadal ich łączyło. Sprawa dotyczyła tego, czy ubezpieczona spełnia wytyczne z art. 70 ust. 3 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, a dokładnie, czy jest małżonką rozwiedzioną lub wdową, która do dnia śmierci męża nie pozostawała z nim we wspólności małżeńskiej, a jeśli tak, to czy miała ustalone prawo do alimentów (zgodnie z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego (dalej: „TK”) w sprawie K 61/13⁶⁷ do spełnienia tego warunku wystarczające jest dobrowolne łożenie alimentów przez zmarłego). Sędziowie uznali w tej sprawie, że nie można przyjąć, iż ubezpieczona była we wspólności małżeńskiej w momencie śmierci męża, bowiem miała status byłej żony, a była żona w takiej wspólności być nie może. Po drugie uznali, że skoro małżonkowie wyznaniowi żyli razem, prowadzili wspólne gospodarstwo domowe i utrzy- mywali się głównie z wypłaty męża wyznaniowego, to należy uznać, że ubezpieczona miała prawo do alimentów. W konsekwencji sąd przyznał rentę ubezpieczonej.

W drugiej sprawie przed Sądem Apelacyjnym w Białymstoku⁶⁸ ubezpieczona również wnosiła o prawo do renty rodzinnej po zmarłym, ale tym razem brak było ślubu cywil- nego. Para od początku żyła w małżeństwie wyłącznie wyznaniowym aż do śmierci męża religijnego. Jedyną różnicą między tą sprawą a sprawą wcześniejszą było to, że tamta para była przez pewien czas małżeństwem cywilnym. Jednakże z perspektywy przepisów o rencie rodzinnej miało to kluczowe znaczenie i uniemożliwiło ubezpieczonej w tej sprawie uzyskanie prawa do renty.

Mimo to, że relacja par w omawianych sprawach była (na ile wiemy to z uzasadnień) bardzo zbliżona: wspólnie żyli, kochali się, wspierali i tworzyli rodzinę przez wiele lat, to jednak na płaszczyźnie prawnej doszło do ich zróżnicowania, co miało daleko idące skutki dla jednej z partnerek. Trudno jednak przyjąć z punktu widzenia słuszności, że małżonce wyznaniowej, która przez moment była małżonką cywilną należy się renta rodzinna, a małżonce wyłącznie wyznaniowej przez cały okres relacji ta renta nie przy- sługuje. Jednocześnie wydaje się, że sędziowie starają się stosować wykładnię korzystną dla obywateli i reagować na ich sytuację faktyczną, ale pewne pojęcia są na tyle ściśle określone w przepisach, że uniemożliwiają sprawiedliwe rozstrzygnięcie sprawy.

Z drugiej jednak strony Ewa Łętowska w glosie⁶⁹ do wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego (dalej: „NSA”) z 11.12.2001 r. (sygn. akt SA/Po 1478/00) zwracała uwagę, że sędziowie mają prawo do znacznie szerszej swobody decyzyjnej, z której jednak nie korzystają. Jej zdaniem stosując prawo powinni patrzyć na cały kontekst

sytuacyjny i zastosować rozwiązanie najbliższe sprawiedliwemu, a nie nazbyt forma- listyczne podejście, w którym istotny jest wyłącznie tekst przepisów. W glosowanym wyroku odmówiono przyznania uprawnień wdowie po kombatancie, bowiem para była wyłącznie po ślubie kościelnym, a przepisy w tej sprawie odnosiły się do osób po ślubie cywilnym. Natomiast w innej sprawie o tym samym stanie faktycznym NSA doszedł do odmiennej konstatacji (wyrok z 12.04.2000 r., sygn. akt V SA 1512/99)⁷⁰, powołu- jąc się na sytuację faktyczną, historyczną oraz konieczność ochrony różnych form życia rodzinnego potraktował małżonkę wyłącznie wyznaniową jak małżonkę w świetle prze- pisów prawa. Ta linia orzecznicza się jednak nie przyjęła.

Podsumowując, sędziowie oraz pozostali uczestnicy postępowania w badanych spra- wach nie wskazywali na różnice między relacją opartą na małżeństwie cywilnym a relacją opartą na małżeństwie wyłącznie wyznaniowym na płaszczyźnie faktycznej i jakościowej. W prawie dochodzi jednak do różnicowania tych związków, co ma niejednokrotnie daleko idące negatywne skutki dla osób przebywających w relacjach prawnie indyferen- tnych. Taka sytuacja budzi wątpliwości. Skoro w rzeczywistości pozaprawnej nie różni- cuje się danych relacji i przyznaje im się taką samą wartość i istotność, to należałoby rozważyć, czy prawo nie powinno odpowiadać temu społecznemu postrzeganiu.

8. Szersza perspektywa

Problem statusu prawnego małżeństw wyłącznie religijnych wpisuje się w znacznie szer- sze zjawisko⁷¹ różnego rodzaju związków międzyludzkich, jakie tworzą między danymi osobami bliskie, rodzinne więzi, mimo braku genetycznego pokrewieństwa oraz więzów prawnych (brak małżeństwa cywilnego). Przykładowo w Wielkiej Brytanii w 2018 r. 3 mln 400 tys. par (heteroseksualnych i homoseksualnych) żyło w kohabitacji⁷², co jest wzrostem o ponad połowę w porównaniu do 1996 r.⁷³ Nie można również zapomnieć o relacjach więcej niż dwóch osób lub nieopartych o więź romantyczną. Jeśli chodzi natomiast o prawo, to nadal wiele przywilejów i obowiązków, szczególnie w Polsce, jest opartych na instytucji małżeństwa, która jednocześnie jest dla wielu relacji niedostępna. Zawarcie małżeństwa jest bowiem nadal często możliwe wyłącznie dla par heteroseksualnych.

Nie można jednak nie zauważyć wyraźnych przemian w tym zakresie w Europie, przede wszystkim w Europie Zachodniej. Życie rodzinne jest coraz częściej rozpozna- wane w prawie poza małżeństwem i są proponowane nowe rozwiązania, np. związki partnerskie⁷⁴. Nadal jednak pełna ochrona prawna jest zapewniona, co do zasady, wtedy, gdy obywatele dostosują się do z góry zaprojektowanych instytucji, a nie na podstawie faktycznej relacji ich łączącej⁷⁵. Niejednokrotnie są one zbyt wąskie i niedopasowane do rzeczywistych potrzeb osób żyjących w danym państwie.

Z tego względu tworzenie przepisów prawnych dla małżonków wyłącznie wyznaniowych czy konwalidowanie ich związków na małżeństwa ze skutkami prawnymi rozwiązywałoby jedynie ułamek problemu, i to niekoniecznie w odpowiedni sposób. Mając to na uwadze powinno się iść w kierunku coraz szerszego użycia w przepisach prawnych pojęcia osoby najbliższej lub członka rodziny bez ich enumeratywnego wskazywania. Na pierwszym planie należałoby postawić to, w jakiej faktycznie relacji były strony, a nie to, czy zawarły lub nie małżeństwo cywilne (lub inny typ związku przewidziany przez prawo). Zawsze bowiem będą grupy osób, które nie będą chciały zawrzeć małżeństwa cywilnego lub będą z zawarcia tego związku wykluczone. Jednocześnie będą one tworzyć rodziny żyjące w ten sam lub zbliżony sposób i borykające się z tymi samymi lub podobnymi problemami jak małżeństwa cywilne.

Bez wątpienia opieranie rozwiązań prawnych na potwierdzonym statusie małżonka cywilnego jest prostsze od rozstrzygania, czy ktoś był lub nie był osobą najbliższą/człon- kiem rodziny. Z drugiej jednak strony sędziowie dokonują obecnie takich ocen i w ana- lizowanych sprawach nie mieli z tym daleko idących trudności, a przynajmniej nie było to wskazywane w uzasadnieniach. Nie jest też tak, że umożliwi to ludziom, którzy są od lat po rozwodzie cywilnym powoływanie się na bliską więź tylko z uwagi na zawarcie rów- nież małżeństwa wyznaniowego i brak jego oficjalnego rozwiązania/unieważnienia. Nie chodzi bowiem o automatyczne przyznanie więzi opartej na religijnym rytuale zawarcia małżeństwa skutków prawnych, ale o analizę faktycznej rzeczywistości, w jakiej żyją dane osoby. Odnosi się to więc do szerokiej gamy relacji, a nie jedynie do omawianych w tym artykule przypadków małżeństw wyłącznie religijnych. W konsekwencji sędziowie mie- liby większą swobodę i mogliby lepiej reagować na potrzeby społeczne, a nie opierać się na dość wąskiej i trudnej do zreformowania instytucji małżeństwa.

Religious-Only Marriages in the Case Law of Ordinary Courts in Poland. 

Qualitative Content Analysis of Judgment Justifications Published Online