The Question of Existence of Norms

1. Wstęp

Jak wiadomo, normy leżą w centrum zainteresowań teorii prawa. W tej materii doko- nano już wielu ustaleń. Wyznaczono strukturę normy, wyróżniając w niej operator normatywny, hipotezę i dyspozycję. W hipotezie oddzielono określenie adresata oraz opis sytuacji wyznaczającej zakres zastosowania normy. Ustalono zawartość dyspozycji normy przesądzającej o zakresie jej normowania. Podzielono normy na kilka sposo- bów, oddzielając przy tym normy sankcjonowane od sankcjonujących. Wszechstronnie omówiono problem obowiązywania norm, aczkolwiek trudno tu mówić o definitywnych ustaleniach, bo spornych kwestii dotyczących norm pozostaje więcej. W szczególności nie ma zgody co do samego pojęcia normy2, a rozstrzygnięcie tego właśnie sporu prze- sądza w decydującej mierze o odpowiedzi na pytanie o istnienie owego bytu.

Aby wybrać jedno z rywalizujących stanowisk co do ontycznego statusu normy, zacznę od podania przykładu. Sformułujmy więc w języku przedmiotowym normę:

1) Nakazuje się każdemu kierowcy, ilekroć dojeżdża on do skrzyżowania, na którym

pali się czerwone światło, aby zatrzymał prowadzony przezeń pojazd. Od razu nasuwa się myśl, że 1) jest wyrażeniem. Tak też kwalifikują normy pewni bada- cze3, a propozycję tę uważam za podstawową. Ponieważ jednak wyrażenia są znakami, które z kolei rozumie się na dwa sposoby jako znaki-typy bądź znaki-egzemplarze, zatem tak ujęte normy można pojmować dwojako. Przy pierwszej opcji każda norma jest wyrażeniem-typem, przy drugiej – wyrażeniem-egzemplarzem. Za pierwszym warian- tem opowiedział się Leszek Nowak4. Przyjął go także Józef Nowacki wysuwając klu- czowe uzasadnienie, że zapewnia on jedyność poszczególnych aktów prawnych, których w przeciwnym przypadku byłoby tyle, ile jest ich egzemplarzy5. Na rzecz takiego wyboru

przemawia też okoliczność, że norm-typów może być nieskończenie wiele, a norm- -egzemplarzy tylko skończona liczba6, czemu przeczą elementarne intuicje. Uważam też, że to struktura norm-typów jest pierwotna, zaś norm-egzemplarzy – wtórna. Słowem, w wyjściowym, podstawowym ujęciu normy jawią się jako wyrażenia-typy.

Jednakże ów twór można pojmować na dwa sposoby. W myśl pierwszego z nich7, każde wyrażenie-typ jest zbiorem odpowiednich wyrażeń-egzemplarzy. Wówczas te ostatnie oka- zują się pierwotne, a ich zbiory – będące konstruktami teoriomnogościowymi – wystę- pują jako wtórne. Takie pojmowanie wyrażeń-typów narażone jest jednak na co najmniej dwa zarzuty. Przede wszystkim, jakiekolwiek nowe wyrażenie-egzemplarz zmienia zbiór, do którego zaczyna należeć, a więc zmienia wyrażenie-typ8. Ponadto wszelkie puste wyra- żenia-typy, a więc wyrażenia, których jeszcze nie użyto muszą być uznane za identyczne9, co brzmi absurdalnie. Trudno byłoby też uważać tak rozumiane wyrażenia-zbiory za obiekty wyposażone w znaczenie, za nośniki prawdy czy wyznaczniki powinności. Według dru- giego ze sposobów pojmowania wyrażenia-typu ma ono być konstruktem semiotycznym. Wprawdzie nie opracowano jeszcze koncepcji tak rozumianego wyrażenia-typu, która cie- szyłaby się powszechną akceptacją¹⁰, ale dla naszych celów wystarczy uznać je za sekwencję wyznaczoną przez reguły danego języka. Oczywiście tak pojęte wyrażenie jest abstraktem. Nie ma ono grubości ani szerokości, ani mierzalnej w jednostkach metrycznych długości. Nie ma też koloru ani nie wiąże się z żadnym konkretnym rodzajem czcionki, a przy tym jest pierwotne względem wywodzących się od niego wyrażeń-egzemplarzy stanowiących jego materializację. Dalej tak pojęte normy-typy będą w pierwszej kolejności przedmiotem mojego zainteresowania, a 1) niech służy za ich przykład.

2. Podstawowe ujęcie istnienia norm

Kwestia egzystencji w ten sposób pojętych norm wydaje się kluczowym zagadnieniem ontologii prawoznawstwa¹¹. Aby się z nim uporać, wprowadźmy taką oto nazwę cudzy- słowową:

2) „Nakazuje się każdemu kierowcy, ilekroć dojeżdża on do skrzyżowania, na któ-

rym pali się czerwone światło, aby zatrzymał prowadzony przezeń pojazd”. Jej ewentualny denotat stanowi wyrażenie-typ¹², a ona sama również jest tego rodzaju wyrażeniem, którego egzemplarz napisano wyżej. Na gruncie aparatury pojęciowej logiki współczesnej 2) okazuje się terminem jednostkowym, co rodzi pytanie o to, czy należy ono do imion własnych czy do deskrypcji.

Jak wiadomo, imiona własne pojmuje się na dwa sposoby. Według pierwszego, wyłącznie syntaktycznego, imieniem własnym jest każdy prosty termin jednostkowy,

czyli taki termin, którego żaden fragment nie jest już wyrażeniem¹³. Zgodnie z drugim, syntaktyczno-semantycznym ujęciem, imieniem własnym może być tylko taki prosty ter- min jednostkowy, który posiada denotat¹⁴. W ten sposób wprowadza się imiona własne w naukach formalnych, przy konstruowaniu sztucznych języków. Ale język potoczny

– a w nim właśnie prowadzone są niniejsze rozważania – dopuszcza puste imiona własne (np. słowo „Pegaz”)¹⁵, bazując przeto wyłącznie na syntaktycznej ich charakterystyce.

Trzeba przyznać, że w 2) i innych terminach jednostkowych jemu podobnych łatwo dałyby się znaleźć wyrażenia składowe. Jednym z nich byłyby bowiem cudzysłowy, a dru- gim – objęta nimi norma. Ponieważ całość uznano już za termin jednostkowy, dlatego same nawiasy okazałyby się jednoargumentowym funktorem terminotwórczym. Alfred Tarski wskazał jednak, że wyodrębnienie nawiasów jako funktora prowadzi do anty- nomii i ma inne jeszcze wady¹⁶. Skoro bowiem można tak budować oznaczniki róż- nych wyrażeń, to będą nimi również takie zwroty jak „Szczecin” czy „Ala ma kota”. W pierwszym z nich nawiasy byłyby funktorem od argumentu terminowego, w drugim

– od argumentu zdaniowego, a w wyjściowym – od argumentu normatywnego, co już dyskwalifikuje całą tę opcję.

Jeśli odrzucimy stopniowanie kluczowego odróżnienia w zbiorze terminów jednost- kowych¹⁷ i wykluczymy 2) z grona deskrypcji, to musi ono być zaliczone do imion włas- nych, co stanowi deklarację na rzecz wysuniętej przez A. Tarskiego koncepcji określanej mianem Proper Name Theory of Quotation¹⁸. Wprawdzie postawiono jej szereg zarzu- tów¹⁹ i wysunięto odmienne koncepcje w tej materii²⁰, ale znalazła ona także obrońców²¹ i oparła się krytyce. Krótko mówiąc, zarówno 2), jak i wszystkie pozostałe nazwy cudzy- słowowe zaliczają się do imion własnych.

Pominąwszy te spośród terminów jednostkowych owego rodzaju, które wewnątrz cudzysłowów zawierają sekwencje niepodobne do wyrażeń jakiegokolwiek języka²², nikt nie traktuje pozostałych nazw cudzysłowowych jako pustych. Wszystkie one uchodzą za zwroty obdarzone desygnatami. Tak też postrzegamy 2), a więc jako niepuste imię własne. Aby dodatkowo uzasadnić przekonanie o istnieniu jego denotatu sformułujmy następujące zdanie:

3) „Nakazuje się każdemu kierowcy, ilekroć dojeżdża on do skrzyżowania, na któ-

rym pali się czerwone światło, aby zatrzymał prowadzony przezeń pojazd” jest

normą nakazującą.

Jak widać, stanowi ono proste, wręcz atomowe zdanie zbudowane z imienia własnego i jednoargumentowego predykatu. Postrzegamy je jako ewidentnie prawdziwe, co świad- czy o niepustości użytego w nim imienia własnego. Zgodnie bowiem z wyraźnie dominu- jącym poglądem zdanie tego rodzaju zawierające puste imię własne jest albo fałszywe²³, albo w ogóle nie posiada wartości logicznej²⁴. Skoro zatem prawdziwość 3) nie budzi wątpliwości, to musi istnieć denotat występującej w nim nazwy.

Powstaje zatem pytanie, co jest tym denotatem. Gdyby uznać 2) za deskrypcję, czyli złożony termin jednostkowy obejmujący nawiasy jako funktor oraz umieszczone pośród nich 1) jako argument, to odpowiedź byłaby prosta, bo wskazywałaby właśnie ową normę jako oznaczaną przez rozważane wyrażenie²⁵. Skoro jednak 2) ma być imieniem własnym, to 1) nie może być jego fragmentem. Trzeba zatem przyjąć, że interesujący nas zwią- zek ustala stosowna reguła denotowania²⁶ wyznaczająca dla 2) wyrażenie równokształ- tne z występującym między cudzysłowami fragmentem rzeczonego imienia własnego. Okazuje się nim 1), chociaż nie jest fragmentem swojego oznacznika. Ponieważ norma ta została sformułowana w języku przedmiotowym, to denotujące ją imię własne musi być wyrażeniem języka, który zwie się metajęzykiem tamtego²⁷. Zatem 1) istnieje, gdyż denotuje ją niepusty termin jednostkowy. Skoro zaś owo imię własne jest wyrażeniem wspomnianego metajęzyka, tedy rzeczona norma należy do jego uniwersum. Krótko mówiąc, sformułowaną w języku przedmiotowym 1) znajdujemy w uniwersum jego meta- języka. Jednym z wyrażeń owego metajęzyka jest cudzysłowowa nazwa rzeczonej normy.

Obecność jej w tym zbiorze stanowi kluczowy fakt ze względu na następującą defi-

(D1) ⋀x[x istnieje ≡ ⋁y(y = x)]. nicję²⁸:

Jak widać, jest to definicja równościowa sformułowana w interesującym nas metaję- zyku. Definiuje się w niej jednoargumentowy predykat „istnieć”, który – po dołączeniu do niego tylko jednego terminu jednostkowego – daje zdanie. Predykat ten nie wprowa- dza więc żadnych relatywizacji czasowych²⁹, przestrzennych³⁰ czy jakichkolwiek innych. Zatem denotuje on cechę istnienia³¹ w jej rozumieniu absolutnym. Oczywiście tak pojęte

istnienie okazuje się niestopniowalne³². Definiens owej definicji sprowadza się zaś do stwierdzenia, że ⋁y(y = x). Występuje w nim – m.in. – zmienna „y” związana małym kwantyfikatorem. Otóż zgodnie z (D1) obiekt istnieje wtedy tylko, gdy jest wartością owej zmiennej związanej, co wielokrotnie podnosił W. Quine³³. Ponieważ zaś zmienna ta przebiega uniwersum języka, którego jest wyrażeniem, dlatego obiekt istnieje, jeśli należy do tego właśnie zbioru³⁴. W efekcie istnienie znamionuje wszystkie znajdujące się w tym zbiorze elementy³⁵. Zatem posługujący się danym językiem jest zobowiązany uznać za istniejący każdy element jego uniwersum³⁶.

Trzeba wszakże zaznaczyć, że pod adresem powyższej definicji postawiono rozma- ite zarzuty. Przypomnę kilka z nich. Po pierwsze, definiowany w niej predykat ma być

– z różnych powodów³⁷ – niedopuszczalny. Ograniczę się więc do stwierdzenia, że wystę- puje on w języku potocznym, a za jego obecnością w języku nauki opowiada się wielu badaczy³⁸. Po drugie, predykat ten ma być niedefiniowalny³⁹, czemu przeczy jednak powołana tu definicja. Po trzecie, wymaga on swoistego, „obiektualnego” odczyta- nia kwantyfikatorów w odróżnieniu od ich odczytania „podstawieniowego”⁴⁰. Wskażę zatem, że to drugie odczytanie – skądinąd znamienne dla Lwowsko-warszawskiej szkoły logicznej⁴¹ – zdaje się być daleko mniej popularne od pierwszego. Po czwarte, zapro- ponowano odmienny definiens, zastępując wyrażenie „⋁y(y = x)” zwrotem „x = x”⁴², co jednak czasami prowadzi do nieintuicyjnych rezultatów⁴³. Po piąte, mimo że w defi- niensie znajdują się wyłącznie „wyrażenia logiczne” (w postaci małego kwantyfikatora, zmiennych indywiduowych i znaku identyczności), co mogłoby sugerować zaliczenie do tej grupy także definiowanego predykatu⁴⁴ ma on mieć charakter empiryczny, czyli pozalogiczny⁴⁵. Zauważmy więc, iż ani jedno, ani drugie zakwalifikowanie owego wyra- żenia nie wyklucza wykorzystania go w badaniach teoretycznoprawnych.

Wyprowadźmy zatem z (D1), w oparciu na dictum de omni, jej następującej kon- sekwencji:

4) „Nakazuje się każdemu kierowcy, ilekroć dojeżdża on do skrzyżowania, na któ-

≡ ⋁y(y = „Nakazuje się każdemu kierowcy, ilekroć dojeżdża on do skrzyżowania,

rym pali się czerwone światło, aby zatrzymał prowadzony przezeń pojazd” istnieje

na którym pali się czerwone światło, aby zatrzymał prowadzony przezeń pojazd”. Zdanie to oznajmia, że nazwana cudzysłowowo norma istnieje wtedy i tylko wtedy, gdy jest ona wartością zmiennej związanej małym kwantyfikatorem. Innymi słowy, norma ta istnieje, jeśli należy do uniwersum języka, w którym sformułowano (D1) i 4). Ponieważ jest to metajęzyk języka denotatu owego imienia własnego (czyli 1), dlatego

– jak wykazałem wcześniej – tam właśnie, w owym metajęzykowym uniwersum znaj- dujemy rzeczone wyrażenie. Zatem prawy człon powyższej równoważności jest praw- dziwy, co przesądza o prawdziwości jej lewego członu. Krótko mówiąc, interesująca nas norma istnieje i to istnieje w sensie absolutnym nieuwzględniającym jakichkolwiek relatywizacji.

Cały dotychczasowy wywód możemy powtórzyć względem dowolnej normy dają- cej się sformułować w  naszym języku przedmiotowym, np. odnośnie do normy: „Zakazuje się każdemu studentowi uczestniczącemu w wykładzie, aby palił papierosy”. Również ta norma istnieje, bo jej podane wyżej, niepuste imię własne stanowi wyrażenie rozważanego metajęzyka, co przesądza o obecności w jego uniwersum denotatu owego terminu jednostkowego. Wywód ten zachowuje ważność także w stosunku do wszelkich innych wyrażeń rzeczonego języka przedmiotowego. Jeśli można w nim sformułować zdanie: „Każdy kierowca, ilekroć dojeżdża do skrzyżowania, na którym pali się czerwone światło, zatrzymuje prowadzony przezeń pojazd”, to i ono istnieje, albowiem podana tu jego nazwa cudzysłowowa jest niepustym imieniem własnym należącym do metaję- zyka. Stąd też jednym z elementów jego uniwersum jest denotat tego terminu jednostko- wego. Z tych samych powodów istnieje operator „nakazuje się” oraz istnieją predykaty „być kierowcą” tudzież „dojeżdżać do”. Słowem, każde wyrażenie języka przedmioto- wego istnieje, gdyż znajduje się ono w uniwersum jego metajęzyka przebieganym przez zmienną związaną małym kwantyfikatorem.

Zgodnie z powyższymi ustaleniami w rozważanym metajęzyku prawdziwe są nastę- pujące zdania: „«Nakazuje się każdemu kierowcy, ilekroć dojeżdża do skrzyżowania, na którym pali się czerwone światło, aby zatrzymał prowadzony przezeń pojazd» ist- nieje”; „«Każdy kierowca, ilekroć dojeżdża do skrzyżowania, na którym pali się czerwone światło, zatrzymuje prowadzony przezeń pojazd» istnieje”; „«nakazuje się» istnieje”; „«być kierowcą» istnieje”. W każdym z nich występuje ten sam predykat, co wskazuje, że obiekty te istnieją w ten sam sposób. Nie wywołuje to naszego zdziwienia, bo przecież wszystkie one są wyrażeniami języka przedmiotowego. Przyjmijmy jednak, że do uniwer- sum jego metajęzyka, obok tamtych, należą także wszelkie obiekty materialne. Zatem prawdziwe będzie również zdanie „Giewont istnieje”. Jeśli owo uniwersum wzbogacimy jeszcze o poszczególne liczby naturalne, to prawdziwe okaże się też zdanie „7 istnieje”. Stąd wszystkie te byty istnieją w tym samym sensie, co stanowi konsekwencję przyjętej tu (D1)⁴⁶.

3. Istnienie odmiennie pojętych norm

Dotąd analizowałem wyłącznie problem istnienia norm rozumianych jako wyrażenia- -typy. Jak jednak wiadomo, normy pojmuje się również na inne sposoby. W szczegól- ności, z normami-typami ściśle wiążą się normy-egzemplarze będące konkretnymi obiektami⁴⁷ stanowiącymi wytwory⁴⁸ wypowiedzi. Niektórzy badacze dopatrują się norm prawnych, a więc norm obowiązujących w danym systemie właśnie pośród wyrażeń- -egzemplarzy. Należy do nich Aleksander Peczenik utrzymujący, że tyle „jest przepisów art. 225 § 1 k.k. (chodzi o Kodeks karny z 1932 r. – dop. W.P.), ile jest egzemplarzy tekstu prawnego zawierającego napis o treści: «Art. 225. § 1. Kto zabija człowieka, podlega karze więzienia na czas nie krótszy od lat 5 lub dożywotnio albo karze śmierci». Pewne przepisy są, a pewne nie są normami”⁴⁹. Stanowisko to zdaje się podzielać także Mikołaj Hermann. Wprawdzie stanowczo oświadcza on, że normy prawne nie mogą być postrze- gane „jako wyrażenia”⁵⁰, ale chodzi mu o wyrażenia-typy, na co wskazują rozmaite for- mułowane przezeń twierdzenia⁵¹. Normy prawne uznaje natomiast za wypowiedzi⁵², niebędące jednak czynnościami⁵³, lecz ich wytworami⁵⁴, czym wydają się być właśnie wyrażenia-egzemplarze. Słowem, normy prawne, a i inne normy dają się pojmować jako wyrażenia-egzemplarze różne od związanych z nimi wyrażeń-typów.

Takie pojmowanie norm nie wyklucza ich istnienia w rozważanym dotąd sensie. Nie widać żadnych przeszkód we wprowadzaniu norm-egzemplarzy do uniwersum określonego języka. Może to być wręcz uniwersum metajęzyka rozważanego wcześniej. Skoro bowiem 1) jest wyrażeniem-typem interesującego nas języka przedmiotowego, to w nim właśnie formułowane będą wypowiedzi kreujące wyrażenia-egzemplarze owej normy. Zatem uniwersum jego metajęzyka można powiększyć tak, aby obejmowało ono zarówno wspomnianą normę-typ, jak i wszystkie wytworzone jej egzemplarze. Wtedy jednak powstaje problem z nazywaniem tych dodatkowych elementów. Nie może ich oznaczać 2), bo jako imię własne ma już ono swój jedyny denotat w postaci 1). Stąd trzeba wzbogacić słownik rzeczonego metajęzyka o dodatkowe terminy jednostkowe odnoszące się do poszczególnych norm-egzemplarzy. Zauważmy więc, że formułując 1) wytworzyłem we wstępie pewien egzemplarz związany z ową normą-typem. Ponieważ budowa denotującego go cudzysłowowego imienia własnego natrafia na szereg trud- ności⁵⁵, dlatego wprowadźmy słowo „Nesek” powstałe z początkowych liter pierwszych trzech wyrazów rozważanej normy. Kwalifikuję je jako wyrażenie-typ będące metajęzy- kowym imieniem własnym utworzonego przeze mnie wcześniej wyrażenia-egzemplarza istnieje” i wyprowadzić je z (D1) za pomocą zdania „Nesek istnieje ≡ ⋁y(y = Nesek)” sformułowanego w języku przedmiotowym. Pozwala ono skonstruować zdanie „Nesek

oraz stosownych deliberacji⁵⁶. Za istnieniem tego obiektu przemawia ważki argument. Zdanie „Nesek jest egzemplarzem normy-typu 1)” uważamy za ewidentnie prawdziwe, a to wymaga obecności denotatu stojącego na początku tej całości imienia własnego w zbiorze bytów opisywanych przez język, którego tu użyliśmy. Krótko mówiąc, interesu- jąca nas norma-egzemplarz istnieje, bo jest wartością zmiennej związanej przebiegającej uniwersum naszego metajęzyka.

Według jeszcze innego ujęcia normami są znaczenia określonych wyrażeń⁵⁷. Ponieważ nie ma dotąd jednej, powszechnie przyjętej koncepcji znaczenia, dlatego przytoczmy pewne rozstrzygnięcia umożliwiające choćby z grubsza rozeznanie onto- logicznego statusu owej kategorii. Przyjmijmy⁵⁸, że w zbiorze wyrażeń-typów analizo- wanego tu języka przedmiotowego relacja równoznaczności jest zwrotna, symetryczna i przechodnia. Zatem okazuje się ona tam relacją równościową i z tego względu dzieli definicję: ⋀w1⋀w2(znaczenie w1 = znaczenie w2 ≡ w1 jest równoznaczne z w2), gdzie rzeczony zbiór na klasy wyrażeń równoznacznych. Wprowadźmy teraz następującą

zmienne „w1” i „w2” przebiegają interesujący nas zbiór. Mamy tu więc definicję przez abstrakcję funktora „znaczenie” denotującego stosowną funkcję. Przyporządkowuje ona każdemu wyrażeniu języka przedmiotowego jako argumentowi odpowiednią war- tość. Skoro jednak ma ona być identyczna dla dwóch wyrażeń równoznacznych, zatem za znaczenie każdego z nich można uznać własność przysługującą jemu i wszystkim ele- mentom tego samego członu wspomnianego wyżej podziału. Rozszerzmy więc jeszcze bardziej uniwersum rozważanego metajęzyka, włączając doń jako dodatkowe elementy owe własności stanowiące znaczenia wyrażeń-typów języka przedmiotowego. Z (D1) daje się wówczas wyprowadzić zdanie: „Znaczenie «Nakazuje się każdemu kierowcy, mał prowadzony przezeń pojazd» istnieje ≡ ⋁y(y = znaczenie «Nakazuje się każdemu ilekroć dojeżdża on do skrzyżowania, na którym pali się czerwone światło, aby zatrzy-

kierowcy, ilekroć dojeżdża on do skrzyżowania, na którym pali się czerwone światło, aby zatrzymał prowadzony przezeń pojazd»”. Z racji poszerzenia przez nas uniwersum badanego metajęzyka prawy człon tej równoważności okazuje się prawdziwy, co przesą- dza o takiej samej wartości logicznej jej lewego członu, a więc o istnieniu znaczenia 1). I tu znajdujemy doniosły powód proponowanego rozszerzenia owego zbioru. Otóż prawdziwość zdania: „Znaczenie «Nakazuje się każdemu kierowcy, ilekroć dojeżdża on do skrzyżowania, na którym pali się czerwone światło, aby zatrzymał prowadzony prze- zeń pojazd» różni się od znaczenia «Zakazuje się każdemu studentowi uczestniczącemu w wykładzie, aby palił papierosy»” nie budzi wątpliwości. Wymaga ona jednak obecności w uniwersum użytego metajęzyka denototów obu występujących w tej całości deskryp- cji⁵⁹. Dodajmy, że tym razem obiekty oznaczane cudzysłowowymi imionami własnymi

nie byłyby normami, gdyż to miano przysługiwałoby ich znaczeniom traktowanym jako swoiste własności.

Wreszcie, według propozycji J. Woleńskiego „najbardziej intuicyjna eksplikacja pojęcia normy polega chyba na uznaniu jej za parę typu < [xi], Zi >, tj. transformację czynu w odpowiednie jądro deontyczne”⁶⁰. Na gruncie tej koncepcji – określanej jako nielingwistyczna – norma ma być parą uporządkowaną, której pierwszy element, czyli [xi], to czyn opisany przez zdanie xi, zaś drugi element, czyli Zi, to tzw. jądro deontyczne zdania xi w zbiorze możliwych światów⁶¹. Tedy norma ma być rodziną zbiorów {{[xi]}, {[xi], Zi}}⁶², a więc nie całkiem prostym konstruktem teoriomnogościowym. Rozszerzmy zatem po raz ostatni uniwersum interesującego nas metajęzyka, wprowadzając doń owe istnieje ≡ ⋁y(y = <[xi], Zi >)”. Ponieważ prawy człon tej równoważności okazuje się pary uporządkowane. Z (D1) można wyprowadzić następujące zdanie⁶³: „< [xi], Zi >

prawdziwy, albowiem poszerzyliśmy odpowiednio uniwersum metajęzyka, dlatego praw- dziwy jest również jej lewy człon informujący o istnieniu rzeczonego konstruktu teo- riomnogościowego. Również w tym przypadku za wskazanym rozszerzeniem przemawia prawdziwość wielu zdań opisujących normy będące parami uporządkowanymi.

Reasumując, dostatecznie zasobne uniwersum języka, w którym sformułowano (D1), zapewnia istnienie norm pojmowanych jako wyrażenia-typy, norm uznawanych za wyrażenia-egzemplarze, norm utożsamianych ze znaczeniami wyrażeń oraz norm traktowanych jako pary uporządkowane, przy czym wszystkie one istnieją w ten sam sposób⁶⁴. Oczywiście powyższe rozważania można by kontynuować, zastanawiając się nad istnieniem jeszcze inaczej rozumianych norm, np. norm traktowanych jako prog- nozy zachowań bądź norm utożsamianych z wzorami powinnego zachowania się. W tych ostatnich przypadkach pojawiłyby się jednak dodatkowe trudności, bo nie bardzo wia- domo, jak ujmować owe prognozy czy wzory.

4. Odmienne pojmowanie istnienia norm

Na interesujące nas tu zagadnienie rzutuje nie tylko charakterystyka norm, ale także

– a może nawet przede wszystkim – sama koncepcja istnienia. Rozważmy zatem przy- czasoprzestrzenne. Jacek J. Jadacki tak je określa: „⋀x⋀T⋀L[x istnieje przez T na L → kładowo trzy ujęcia egzystencji różne od tu przyjętego⁶⁵. Jednym z nich jest istnienie (x trwa przez T ⋀ x leży na L)”⁶⁶, gdzie zmienna „T” przebiega zbiór odcinków czasowych, a zmienne „L” przebiega zbiór fragmentów naszej przestrzeni. Jak widać, w poprzed- niku tej implikacji występuje trójargumentowy predykat denotujący istnienie podwójnie

zrelatywizowane. W ten sposób istnieją wyrażenia-egzemplarze, a więc także wytwo- rzony przeze mnie podczas pisania niniejszego artykułu egzemplarz normy 1). Powstał on we wcześniejszym stadium mojej obecnej pracy, zaś zniknie, gdy wymażę cały ten tekst. Zatem owo wyrażenie trwa przez cały wspomniany okres. Wtedy też znajduje się ono w moim laptopie, czyli niejako leży na tym fragmencie przestrzeni⁶⁷. Ponieważ według reizmu rzecz to „przedmiot umiejscowiony w czasie i przestrzeni oraz fizykal- nie jakiś”⁶⁸, a rozważane tu wyrażenie-egzemplarz jest tak właśnie ulokowane oraz

– bez wątpienia – ma i ostatni z tych przymiotów, dlatego okazuje się ono bytem wspo- mnianego rodzaju. Przeto istnieje ono w ten sposób, jedyny dopuszczalny w reizmie. W odróżnieniu jednak od tego kierunku filozoficznego, opowiadam się tu za plurali- zmem egzystencjalnym uwzględniającym, obok jednej tylko postaci absolutnego istnie- nia, przynajmniej pewne formy istnienia zrelatywizowanego⁶⁹. Rozważane wyrażenie- -egzemplarz istnieje zarówno absolutnie, jak i relatywnie. Istnieje ono po prostu, bo jest elementem uniwersum interesującego nas metajęzyka, a tę własność dzieli z określo- nymi wyrażeniami-typami, znaczeniami stosownych wyrażeń oraz odpowiednimi parami uporządkowanymi. Lecz jako rzecz istnieje ono także czasoprzestrzennie i tym różni się od tamtych bytów, które nie mają lokalizacji ani w czasie, ani w przestrzeni.

Za jeszcze inną odmianę egzystencji uchodzi tak zwane istnienie intencjonalne. Według Jerzego Gałeckiego „«istnienie» nie jest równoznaczne z bytowo samoistnym istnieniem. Stanowi genus, którego species tworzą istnienie czysto intencjonalne i istnienie bytowo samoistne”⁷⁰. Skoro analizowane tu obiekty mają przymiot istnienia, tedy należy rozważyć również pierwszą z tych odmian. Jednakże ta postać istnienia koliduje z istnie- niem czasoprzestrzennym. Obiekt ulokowany w czasie i przestrzeni nie jest już bytem ist- niejącym intencjonalnie⁷¹, co wyklucza przypisanie normom-egzemplarzom tego wariantu egzystencji. Jeśli zaś chodzi o normy-typy, normy pojmowane jako znaczenia wyrażeń oraz normy tożsame z parami uporządkowanymi, to przy rozstrzyganiu kwestii ich istnie- nia intencjonalnego pomocne okazują się jego charakterystyki przedkładane w polskiej literaturze filozoficznej. Mianowicie według U. Niklas zdania zawierające w podmiocie pustą nazwę indywiduową „mówią o przedmiocie czysto intencjonalnym. Nazwa taka jest więc pusta w tym sensie, że nie odnosi się do żadnego przedmiotu istniejącego realnie, odnosi się jednakże do pewnego przedmiotu czysto intencjonalnego”⁷². Lecz np. 2) nie jest pustym imieniem własnym, gdyż denotuje 1). Stąd nie odnosi się do obiektu, który istniałby intencjonalnie. Z kolei Witold Marciszewski proponuje przyjąć, że są „mocniej- sze i słabsze sposoby istnienia, że wszystkim bez wyjątku przedmiotom myśli przysługuje przynajmniej jakiś słabszy sposób, a tylko pewien ich podzbiór charakteryzuje się mocnym sposobem istnienia”⁷³. Otóż w odniesieniu do istnienia niezrelatywizowanego dopusz- czam tu wyłącznie jeden jego wariant utożsamiający egzystencję z byciem wartością zmiennej związanej. Zatem nie uwzględniam jakiegoś słabszego – tylko intencjonalnego

– istnienia rozważanych obiektów. Z tego samego powodu nie akceptuję zgłoszonej przez Andrzeja Półtawskiego propozycji, według której zasadnicza forma absolutnego istnienia

nie zaprzeczałaby „jednak istnieniu w pochodnym sensie (…) sfery różnych przedmio- tów, konstruowanych przez naszą świadomość w oparciu o pewne momenty czy warstwy rzeczywistości (…) Tak więc z «zasadniczego» punktu widzenia, ewentualne odmiany istnienia tych przedmiotów mogłyby być nazwane (…) «sposobami nieistnienia»”⁷⁴. Sama końcówka cytatu sugeruje też podsumowanie obecnej części wywodów wykluczające intencjonalne istnienie któregokolwiek z analizowanych tu bytów⁷⁵.

W teorii prawa znajdujemy jeszcze jedno ujęcie egzystencji norm utożsamiające ją z ich obowiązywaniem. Georg Henrik von Wright pisze bowiem, że: „istnienie… obligu- jącej lub zezwalającej normy polega na jej obowiązywaniu (being in force – dop. W.P.)”⁷⁶. Stanowisko to nie jest odosobnione⁷⁷. Jego konsekwentne podtrzymywanie zmuszałoby albo do zastąpienia eksplikacji obowiązywania określonej normy w danym systemie ze sto- tycznego okresu, albo do uzupełnienia tamtej następującą definicją „⋀n⋀s⋀t(norma n sownego okresu eksplikacją relatywizującą istnienie owej normy do tegoż systemu z iden- istnieje w systemie s w okresie t ≡ norma n obowiązuje w systemie s w okresie t)”. W każ- dej z tych alternatyw istnienie normy odnosiłoby się do systemu i okresu, a ponadto zna- mionowałoby tylko normy wtedy tam obowiązujące, co dramatycznie wypaczałoby nasze intuicje wiązane z egzystencją⁷⁸. Niech ta uwaga stanowi puentę niniejszych rozważań.

The Question of Existence of Norms