Changes in the Shell of Legal Culture on the Example of Remote Hearings. An Outline of the Problem

1. Nowa „powłoka” kultury prawnej – wprowadzenie

W 1995 r. Derrick de Kerckhove, uczeń Marshalla McLuhana opublikował monografię pt. Powłoka kultury, w której snuł m.in. przewidywania dotyczące wirtualnej rzeczywis tości. Mija prawie dwadzieścia lat i trzeba przyznać, że się nie pomylił. Pisał wówczas:

[w] formie [w powłoce – dop. J.J.-B.] jest zawarte w oczywisty sposób coś więcej niż tylko

kształt i zachęta. W bardzo ogólnym aspekcie forma pełni rolę metaforyczną i przekłada ko

rzyści funkcjonalne na język doznań sensorycznych i poznawczych. Znajduje ona swój kształt

i miejsce jako odblask i echo danej technologii. Odzwierciedla często jej charakter i odpo

wiada jej podstawowemu przeznaczeniu. Będąc widzialnym, słyszalnym czy wyczuwalnym

wyglądem zewnętrznym przedmiotów związanych z naszą kulturą, formę można w pewnym

sensie nazwać „powłoką kultury”3.

Określenie „powłoka kultury” jest metaforą. „Powłoka” w sensie dosłownym jest warstwą materiału wytworzoną w sposób naturalny lub sztuczny albo nałożoną sztucznie na powierzchnię przedmiotu wykonanego z innego materiału w celu uzyskania określo nych właściwości technicznych lub dekoracyjnych. Powłoka ma wpływ w sensie dosłow nym i metaforycznym na przedmiot. W tym artykule to elektronizacja rozpraw sądowych jest powłoką (formą) mającą wpływ na bodźce sensoryczne i poznawcze uczestników rozpraw, ich zachowania podczas zdalnych posiedzeń oraz ich organizację; zaś przed miotem jest rozprawa sądowa. Przez nową „powłokę” kultury prawnej w sądzie będę więc rozumieć specjalną wirtualną formę (postać) komunikacji i organizacji rozprawy. Chodzi o rozprawę, która odbywa się za pośrednictwem urządzeń elektronicznych z jed noczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku.

Użyję tej metafory w celu przedstawienia niektórych efektów zmian powłoki kultury prawnej w sądach. Nowa elektroniczna powłoka (forma) ma bowiem wpływ na działanie prawnych i pozaprawnych zasad postępowań sądowych, na kulturę sądzenia. Z uwagi na ramy artykułu odniosę ustalenia do cywilnych rozpraw zdalnych i do kilku wybranych problemów.

Zmiana form sądzenia powinna być zbadana z perspektywy wielu nauk społecznych, w tym z perspektywy teorii i filozofii prawa, ponieważ, jak zauważa D. de Kerckhove to „forma nadaje ciągłość każdemu okresowi”. Innymi słowy: „[f]orma przedmiotu x powoduje przedmiot x w ten sposób, że integruje (aktualizuje, zestraja) wielość treści (mnogość poznawalną za pomocą zmysłów) w jedno – w ten oto x”4.

Czy ten nowy sposób prowadzenia rozpraw, ta nowa forma doświadczania przez uczestników przestrzeni fizycznej i kulturowej samego sądu zmienia w praktyce jakieś istotne elementy normatywne lub faktyczne tradycyjnej rozprawy?5. Czy w nowej formie (powłoce) rozpraw są „perforacje” wynikające z tempa wprowadzania technologicznych zmian, z błędów w regulacjach prawnych i organizacyjnych, instrumentalnego podejścia do nich przez państwo? Czy chronione są dostatecznie zasady postępowań sądowych?

Wpływ nowej elektronicznej formy doświadczania przestrzeni, widzenia i słyszenia uczestników rozprawy na zasady postępowania sądowego zostanie poniżej zilustrowany problemami, jakie ujawniły się hic et nunc. Wykażę, że nowa powłoka kultury sądzenia, jaką jest odbywanie rozpraw online, odciska swoje piętno na działaniu prawa. Do ilu stracji problemów wykorzystam m.in. wyniki badań empirycznych.

Prowadziła je w okresie: czerwiec–październik 2022 r. prawnicza studencka grupa badawcza (11 osób) z ALK w Warszawie6. Wykorzystano metodę obserwacji uczestni czącej. Badacze indywidualnie wcielali się w rolę publiczności na zdalnych rozprawach cywilnych w sądach rejonowych, aby przyjrzeć się ich właściwościom. Rejestrowali fakty, oceniali przebiegi posiedzeń oraz zapisywali własne opinie i odczucia. Do notowania obserwacji użyli przetestowanego w styczniu i lutym 2022 r. kwestionariusza (68 pytań). Każdy badacz uczestniczył w 10 zdalnych rozprawach7.

Kwestionariusz zawierał pytania zamknięte i otwarte8. Wszyscy badacze przed przy stąpieniem do pierwszej obserwacji przeszli szkolenie metodologiczne, zostali też zapo znani z narzędziem badawczym oraz otrzymali dokładną instrukcję, jak się powinni zachowywać podczas rozprawy. Każdy z badaczy samodzielnie składał wnioski o karty wstępu, a następnie włączał się do rozprawy jako publiczność poprzez udostępniane

linki. Materiały raportów obejmują ponad 1500 stron tekstu. Analiza niektórych obser wacji z tych badań posłużyła m.in. do ilustracji tez tego tekstu.

Od kilkunastu lat na świecie i w Polsce postępuje elektronizacja wymiaru sprawied liwości9. Pandemia COVID-19 radykalnie przyspieszyła ten proces¹⁰.

Od 2021 r. w Polsce i w większości państw świata rozprawy sądowe (cywilne, peni tencjarne, administracyjne, częściowo karne) na podstawie przepisów „antycovidowych” zaczęły się w szerokim zakresie toczyć online¹¹. Posiedzenia zdalne i hybrydowe, czyli z pełnym albo częściowym wykorzystaniem urządzeń technicznych umożliwiających przeprowadzanie ich na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku rozpowszechniły się bardzo szybko¹². Po ustaniu pandemii pozostały na trwałe w sądach, choć w różnym zakresie. W kwietniu 2023 r. do Rządowego Centrum Legislacji w Polsce wpłynął projekt ustawy utrwalający niektóre z tych zmian, w maju tego samego roku został skierowany do Sejmu¹³.

Przyjmuję na potrzeby tej pracy, że kultura prawna to zespół wzorców postępowania społecznie zaakceptowanych i przekazywanych za pomocą symboli (przedmiotów, osób, zachowań oznaczających określone treści) odnoszących się do prawa, jego tworzenia, wykładni, stosowania, przestrzegania¹⁴. Na kulturę prawną składa się więc „cały zespół wzorców postępowania używanych przez prawników w ich pracy, które nie są zawarte wprost w tekstach prawnych, ale bez których z tekstów prawnych nie dałoby się wydobyć reguł pozwalających na rozstrzygnięcie problemów prawnych”¹⁵.

W XXI w. eksponowana i badana jest w naukach społecznych szczególna własność kultury – jej wizualność. Jest ona m.in. związana z rolą nowych mediów i środków komu nikacji elektronicznej. Kultura wizualna „obejmuje to, co widzimy, wyobrażenie jakie każdy z nas ma o tym, jak należy widzieć i co w związku z tym możemy zrobić. (…) Obejmuje również to, co niewidzialne lub usunięte z pola widzenia”¹⁶.

Kultura wizualna obejmuje widzenie – jego naturalne podstawy i kulturowe realizacje, a także

wyobrażenia na temat jednych i drugich – ale dotyczy również niewidzialności, dosłownej i metafo

rycznej ślepoty, aktywnego przeoczania; dotyczy procesów rozpoznawania i nazywania, budowania

tożsamości za pomocą obrazów, wizerunków, gestów i spojrzeń, wizualizowania świata i naszego

w nim miejsca; dotyczy wreszcie języka, w którym opisujemy, wyobrażamy i rozpoznajemy świat¹⁷.

Istotą kultury i komunikacji wizualnej jest obecność wspólnej konwencji, kodu (zes połu umownych znaków, który powinien być zrozumiały dla odbiorcy), akceptowanych przez strony procesu komunikacji, które decydują o sygnale, znaku, medium. Tradycyjne rozprawy sądowe opierają się na konwencjach i kodach, wykorzystują wielowiekową symbolikę i rytuały, aby wspierać autorytet sądów, wzmacniać legitymację władzy sądow niczej. Odwołują się do zbiorowej wyobraźni i zbiorowych emocji¹⁸.

Jakie znaczenie kulturowe ma fakt, że w XXI w. rozprawa zdalna rozgrywa się w pewnym sensie na ekranie komputera? Czy i jak zachowania oraz postawy wobec prawa i sądu są modyfikowane przez tę nową formę rozpraw?¹⁹.

Widzenie tego, co dzieje się na rozprawie nie sprowadza się do tego, jak widzimy, lecz polega na tym, co robimy z tym, co widzimy²⁰. Problemem nie jest więc tylko to, czy uczestnik widzi i słyszy w komputerze albo smartfonie zadającego pytania sędziego czy adwokata, ale chodzi o więcej: o ową wizualność.

Władza prawodawcza ma tego świadomość: dzięki elektronizacji sądów uzyskała nowy, plastyczny instrument kształtowania zasad postępowań sądowych. Dysponuje oraz stara się celowo zarządzać nową wizualnością.

E-rozprawy są oceniane przez prawników i obywateli na ogół pozytywnie, ponieważ uważa się, że e-sądy działają szybciej, oszczędniej, można brać udział w rozprawie bez podróżowania do siedzib sądów tradycyjnych. Wyrażane są opinie, że demokratyzują wymiar sprawiedliwości, wirtualnie „zbliżają” sąd do człowieka w XXI w. przyzwycza jonego już do komunikacji online. Z tej pragmatycznej perspektywy troska o tradycyjne symbole i rytuały sądowe może wydawać się anachroniczna.

Misterium, powaga, rutyna sądzenia w tradycyjnej formie ze wszystkimi wielowie kowymi symbolami wydają się być zbędne. Bywają nieczytelne dla „cyfrowego” poko lenia, które nie lubi formalizmu, a czuje dobrze presję „kultury natychmiastowości”, „sprasowanie czasu” oraz potrzebę menedżerskiego zarządzania sądami. Nie rozumie

archetypowej potrzeby organizowania „magii społecznej” sądzenia²¹. Sprawa cywilna rozumiana jest jako usługa, sprawa do załatwienia²². W języku unijnym wymiar sprawied liwości to „usługi o charakterze nieekonomicznym świadczone w interesie ogólnym”²³.

Jednak ta nowa „powłoka” kultury prawnej sądów, elektronizacja rozpraw wcale nie gwarantuje rzetelniejszej, skuteczniejszej realizacji zasad postępowania sądowego. Nie jest gwarantem zbliżenia obywatela do sądu, nie oznacza też automatycznej demokra tyzacji wymiaru sprawiedliwości. Wprowadzanie tych zmian może nieść i często przy nosi efekty odwrotne – powoduje faktyczne ograniczenia tradycyjnej jawności rozpraw, a także zakłócenia w realizacji innych zasad procesowych (np. powagi sądu, rzetelności procesu itd.), pogłębia nierówności w dostępie do sądu²⁴.

Do tego ostatniego ryzyka nawiązuje Global Risks Report 2016 opisując typ „oby watela, który zyskał i utracił podmiotowość”. To sytuacja, w której jednostki i społecz ności zyskując większe prawa są jednocześnie wykluczane z udziału w życiu społecz nym z powodu wykorzystania nowych technologii²⁵. W raporcie wprowadzono termin (dis)empowered citizen – (bez)władny obywatel²⁶.

Przykładowo w okresie pandemii COVID-19 w wielu państwach władza wykorzystała instrumentalnie okoliczności pandemiczne i zmieniła procedury ograniczając jawność wewnętrzną i zewnętrzną rozpraw. W Polsce umożliwiono na podstawie przepisów epizo dycznych wydawanie orzeczeń na posiedzeniach niejawnych, bez przeprowadzenia pub licznej rozprawy, dopuszczono też zeznania świadków na piśmie²⁷. Jednocześnie doszło w praktyce do wielu ograniczeń jawności zewnętrznej poprzez zarządzenia wewnętrzne prezesów sądów. Prezesi niektórych sądów twierdzili, że nie mają możliwości zapew nienia udziału publiczności w rozprawach zdalnych²⁸. Obecnie prawodawcy na całym świecie pracują nad kompleksowymi i trwałymi rozwiązaniami ustawowymi tej sytuacji²⁹.

Oto przykłady realnych zmian „powłoki” kultury sądzenia, które nie są obojętne dla przedmiotu, jakim jest rozprawa sądowa.

2. Co widzi i słyszy uczestnik e-rozprawy? – elementy statyczne

Uczestnik e-rozpraw uruchamia wyobraźnię i  samodzielnie nadaje widzianym na ekranie osobom, zachowaniom i obiektom kulturowe kody związane z wymiarem

sprawiedliwości³⁰. Powinien także wyobrażać sobie liczne elementy sytuacji sądzenia, których nie widzi. Może też w ogóle nie wiedzieć, że czegoś nie widzi albo nie słyszy, bo pozostaje to poza ekranem. Nie widzi co się dzieje poza miejscami pokazywanymi przez kamery uczestników. W ich pokojach i w sali rozpraw mogą więc być osoby trzecie, mogą wykonywać różne czynności: filmować, fotografować, jeść, podpowiadać, rozpra szać. Rozumienie sytuacji sądowej i dobre odczytywanie kodu kulturowego (rozpozna wanie znaczeń i nazywanie) nie jest łatwe, zwłaszcza, jeśli to uczestnik nieprofesjonalny.

Jednocześnie wobec wielu braków stosownego oprzyrządowania technicznego w sądach (właściwie ustawione kamery, głośniki, szybkość internetu), znacznie trudniej „czyta się sytuacje” w sali rozpraw uczestnikowi (zwłaszcza, gdy jest online) na rozpra wach hybrydowych niż na zdalnych. Problematyka ta pozostaje jednak poza ramami tej pracy³¹. Na rozprawach zdalnych widać sędziego i innych uczestników na ogół lepiej. Każdy uczestnik (poza sędzią) łączy się z sądem z prywatnego konta, ekran każdego kom putera czy smartfona pokazuje małe „pola” z twarzami (oraz czasem tułowiami osób), można także zobaczyć naturalne albo sztuczne tła, na których prezentują się występujący. Ciężar dobrej komunikacji przenosi się na uczestników, ich łącza i komputery. Na więk szości rozpraw widać prawie wszystkich, inna sprawa – czy przez cały czas i jak dokładnie.

Można przypuszczać, że w świadomości prawnej niektórych uczestników nieprofe sjonalnych, jeśli poprzednio nigdy nie byli w polskim sądzie, „obrazami odniesienia” dla obrazu rozprawy są głównie amerykańskie filmy o treści sądowej. Tworzą one podpo wiedzi znaczeń pozwalające rozpoznać w komputerze „sąd” i to, co się w nim dzieje³².

Sytuację uczestnika przy komputerze albo ze smartfonem, jego poziom koncentra cji może komplikować zwłaszcza szum wizualny i akustyczny, jakiego doświadcza on łącząc się spoza sądu. Tego szumu nie ma w tradycyjnej sali rozpraw. Sąd tradycyjny oferuje ciszę (cisza – symbol równowagi i spokoju) i ogranicza bodźce wizualne.

Szum wizualny to wszystkie wrażenia docierające do odbiorcy łączącego się z pry watnych pomieszczeń, które absorbują i rozpraszają jego uwagę. Większość wizualnych i akustycznych bodźców jest odbieranych w sposób nieświadomy, ale mimo to jest stale rejestrowana przez mózg człowieka.

Szum akustyczny to suma dźwięków o różnym poziomie natężenia docierających do odbiorcy (tu: uczestnika rozprawy), co także nie sprzyja koncentracji komunikacyjnej.

Sytuacje zdarzające się podczas e-rozpraw w mieszkaniach, kancelariach, na ław kach w parkach, w samochodach – dzwonki do drzwi, płaczące dzieci, szczekające psy, biegające koty, gotujący się obiad nie budują powagi sądu.

Tego rodzaju rozproszenie wrażeń nie ma miejsca w tradycyjnym sądzie. Sala sądowa jest miejscem odizolowanym. To ma sprzyjać koncentracji. Już ten tylko element różniący tradycyjną rozprawę od zdalnej – przy zachowanych zasadach procedury sądowej – pokazuje, że forma udziału w posiedzeniach sądowych nie jest obojętna dla realnego działania tychże zasad.

Może to prowadzić u uczestników nieprofesjonalnych (a także niekiedy profesjonal nych, co wykazały badania) m.in. do innego postrzegania powagi sytuacji i powinności określonego postępowania niż gdyby byli w tradycyjnej sali rozpraw³³. W konsekwencji w e-sądach zdarzają się takie zachowania, które na pewno nie miałyby miejsca w trady cyjnej sali rozpraw. Sędziowie online ad hoc godzą się zazwyczaj na takie zachowania (przykłady poniżej), nie reagują. Powstają więc stopniowo nowe sądowe normy obycza jowe przy niezmienionych przepisach proceduralnych.

Sam e-sąd ma ograniczone możliwości ochrony tradycyjnej powagi, spokoju i porządku czynności, ponieważ online możliwości policji sesyjnej są słabsze³⁴.

W percepcji uczestników zdalnej rozprawy zaciera się także prawdopodobnie bariera między przestrzenią prywatną i publiczną.

Na monitorze komputera lub ekranie telefonu podczas zdalnej rozprawy widać jednocześnie fragmenty kilku miejsc, rzeczywistość sądowa została „rozciągnięta” na mieszkania prywatne, kancelarie prawnicze, a nawet parki i garaże. Następuje więc zjawisko „przedłużenia” aparatu percepcyjnego jednostki.

Sąd tradycyjny oferuje m.in. wyraźnie wyodrębnioną scenę, na którą należy patrzeć w skupieniu, tam odbywa się spektakl rozprawy, publiczność jest od sceny wyraźnie oddzielona. Znaczenie ma strona prawa i lewa oraz tradycyjne usytuowanie sędziego. Karolina Gmerek w pracy z 2019 r. precyzyjnie opisuje ten mikrokontekst sytuacyjny

– miejsca odbywania rozpraw. Autorka pisze, że: „elementy wyposażenia sali rozpraw wraz o odpowiednimi strojami urzędowymi profesjonalnych uczestników służą, używa jąc terminologii Ervinga Goffmana, dramaturgizacji podejmowanych działań, a w kon sekwencji prowadzą do stworzenia szczególnie wyraźniej fasady, która staje się częścią świadomości społecznej”³⁵. Czy nowa powłoka (fasada) na e-rozprawie może mieć wpływ na zmiany w świadomości?

Człowiek jest przystosowany do egzystencji i komunikacji społecznej w trójwymia rowej przestrzeni fizycznej – ocenia w niej dystans, widzi perspektywę, odległości, górę i dół, strony prawą i lewą, itd. Budynki sądów, sale rozpraw są od wieków projektowane z myślą o tej specjalnie ukształtowanej, symbolicznej przestrzeni fizycznej. Symbolika sądowa wytwarza za pomocą tych reprezentacji wizualnych wrażenia i emocje związane z wartościami wymiaru sprawiedliwości. Ta symbolika pełni funkcję międzypokolenio wej transmisji treści kultury prawnej. Co zmieniają w tym zakresie e-rozprawy?

Symbole pomagają zmitologizować władzę, aby jej autorytet wykroczył poza racjo nalne ramy i wsparł się na emocjach. Niektóre symbole mają znaczenie archetypowe, kształtują fundamenty wyobraźni. Inne rodzą się wraz ze swoją epoką, ocenia się je w konkretnym kontekście (np. obecnie piktogram dłoni w JITSI Meet sygnalizujący chęć zabrania głosu). Czy zachodzi w tym zakresie zmiana?

Spójność i  izolacja ramy, jaką daje tradycyjna sala rozpraw przestaje istnieć. Konieczna jest samodzielna wizualizacja. Trzeba uznać ekran za taką ramę i „miejsce” zakotwiczenia. Jednak sytuacja jest inna niż w sądzie – na uczestników przebywających w różnych warunkach mogą mieć wpływ rozmaite „niewidzialne” dla sędziego czyn niki (np. inne osoby w pomieszczeniu). Prywatne tło stanowi nowy, dodatkowy środek wyrazu. Może być stosowane przez uczestnika celowo, aby wywrzeć wrażenie lub użyte mimowolnie. To tło, czyli „dekoracja” to także „rekwizyty sceniczne”: widoczne meble,

sprzęty, zdjęcia i inne elementy, które składają się na scenerię, np. filiżanka z kawą, wazon z kwiatami, a nawet ręcznik plażowy. Jawność jest wprawdzie (w zasadzie) zachowana – jednak postrzega się inaczej twa rze osób na tle prywatnym, a inaczej w sali rozpraw. Oto przykłady tego, co widzieli uczestnicy rozpraw:

1) „Tłem [dla powoda – dop. J.J.-B.] był kredens. Na jego blacie widoczne były

zdjęcia oraz rośliny doniczkowe. Widać było również podłogę na której siedział

powód podczas rozprawy” (G 4).

2) „Tłem była żółta ściana oraz wiatrak, na oparciu krzesła widać było ręcznik pla

żowy” (G 4).

3) „Gdy dołączyłam, (…) zdziwiła mnie sceneria jaką otoczony był jeden z uczestni

ków postępowania. Ujrzałam niebo, drzewa. Krajobraz wskazywał na to, że wnios

kodawca znajduje się w parku. Asesor sądowy również wyglądał na zaskoczonego.

(…) (W parku był też wnioskodawca). Widoczne były drzewa, ścieżki, a także

niebo. Tło było ruchome. Słychać było śpiew ptaków i dźwięk przejeżdżających

samochodów” (G 7).

4) „(…) sufit we wzory galaktyczne (gwiazdy, galaktyki, planety), białe ściany

w kolorowe plakaty, półka z książkami (…). Pełnomocnik strony występował

na tle, które bardziej wyglądało jak pokój 10-letniego chłopca niż prawnika,

dodatkowo był ubrany w czarną bluzę z kapturem (…)” (D 4).

3. Zachowania uczestników e-rozpraw – elementy dynamiczne

Zdalne rozprawy umożliwiły zachowania uczestników lekceważące powagę sądu i naru szające dobre obyczaje w zakresie, w jakim to się nie zdarza (nie może zdarzyć) w tra dycyjnej sali rozpraw. Oto przykłady:

1) „Pełnomocnicy nie zachowywali powagi sądu, pili, wstawali, znikali z ekranu” (H 2).

2) „Pani adwokat kilkakrotnie odchodziła od komputera, wyłączała mikrofon,

kamerkę, wypuszczała psa na balkon (?), szła po kawę jak sąd mówił, przyniosła

ten napój, krzycząc do sędziego «Idę, idę, wszystko słyszę»” (E 3).

3) „Brak togi pani mecenas, koszulka na bardzo cienkich ramiączkach (…) powód,

który przez całą rozprawę siedział na podłodze” (G 4).

Prawdopodobnie są dwa powody takich zachowań: z jednej strony e-rozprawa sta nowi nowość kulturową i techniczną oraz jest połączona z brakiem dobrych regulacji i słabym technicznym wyposażeniem sądów. Wobec tego zdaniem uczestników roz prawy może to usprawiedliwiać różne „potknięcia” polegające na naruszeniach praw nych i obyczajowych zasad postępowania. Z drugiej strony może też być głębsza przy czyna: zaburzenie sposobu percepcji sądu, wymiaru sprawiedliwości u nieprofesjonal nych uczestników postępowań. Sąd tradycyjny, monumentalny i symbolizujący władzę państwa w pewnym sensie „zanika”. Według nieprofesjonalnego uczestnika rozprawy świadczona jest „usługa sądowa”, tak jak usługa pocztowa czy bankowa. Sędzia jest na ogół pokazany na ekranie w polu o identycznej wielkości jak każda inna postać w tej wirtualnej sali sądowej. W telefonie zaś „okienko” z twarzą sędziego ma np. wymiary 0,5 x 0,5 cm. Sędzia „pokazuje się” w „okienku” czasem umieszczonym na ekranie pod publicznością, czasem pod pozwanym, z boku, niekiedy w ogóle go nie

widać. Powstawać może w tej sytuacji wizualne złudzenie równości wszystkich uczest ników rozprawy, w tym także sądu świadczącego usługę. „Załatwia się sprawę tak jak w e-banku”³⁶. Te błędy poznawcze, ta selektywna percepcja mogą prowadzić do kształ towania i utrwalania niepisanych nowych norm zachowań.

Czy można się spodziewać, że uczestnik rozprawy online będzie odbierał podobne wrażenia jak podczas pobytu w sądzie (władza, autorytet), jeśli siedzi we własnym miesz kaniu i w ręku trzyma smartfon albo jest w parku na ławce?³⁷.

W czasie prowadzonych badań uczestnicy profesjonalni i nieprofesjonalni rozpraw „znikali” na kilka chwil (a nawet na 10 minut) z ekranu monitora, czyli byli podczas teoretycznie i ustawowo jawnej rozprawy poza wirtualną salą rozpraw. Byli niewidoczni także dla sądu, a w tym czasie załatwiali zapewne zupełnie inne sprawy. Sędziowie

– poza wyjątkami – w ogóle nie reagowali, godzili więc prawdopodobnie z powodów pragmatycznych (takich jak czas) na takie zachowania.

Niekiedy pełnomocnicy nie wyłączali kamer „wychodząc” podczas rozprawy po prostu z kadru, niekiedy kamera była chwilowo przez nich wyłączana. Niekiedy wyłączany był głos. To tak, jakby adwokat wychodził podczas toczącej się rozprawy z tradycyjnej sali rozpraw, robił sobie kawę we własnym ekspresie, czy nawet zajmował się psem towa rzyszącym mu w sądzie.

Nie tylko adwokaci i radcowie prawni lekceważą powagę sądu i jawność, także samym sędziom zdarza się na e-rozprawach naruszać zasadę jawności, co jest trudne do wyobrażenia w tradycyjnym sądzie. Jak to możliwe? Ważą, jak się zdaje, wartości, wybierają skuteczność zamiast legalizmu formalnego.

Ponadto w zasadach dobrych praktyk wideokonferencji na stronach interneto wych sądów w Polsce zalecana jest – niezgodna z prawem – manipulacja jawnością: „[j]eżeli uczestnicy wideokonferencji nie mają potrzeby widzieć się wzajemnie warto wyłączyć przesyłanie obrazu (obciąża łącze). Może wystarczy tylko obraz osoby prezentującej?”³⁸.

Oto przykłady. Publiczność online na zdalnej rozprawie podczas badań dosta wała m.in. następujące polecenia:

1) „Sędzia polecił mi, abym wyłączył kamerę i mikrofon” (J 4).

2) „Sędzia prosi publiczność o wyłączenie kamery” (F 20).

3) „Nie mogłem włączyć kamery (…) co zakomunikowałem sądowi. Sąd odpowie

dział: «no dobrze», inni uczestnicy mieli włączone kamery. Zastanawiałem się,

czy w takim przypadku powinienem brać udział w rozprawie, ponieważ obok

mnie mógł być świadek, któremu mogę podpowiadać treść zeznań, dziwne wra

żenie. Ponadto przy ogłaszaniu wyroku sąd nie widział czy stoję, mogłem nawet

leżeć, co raczej nie odpowiada powadze sądu” (J 3).

4) „Sędzia wyraziła wątpliwość, czy strony wyrażą zgodę na zdalną obecność pub

liczności, po czym spytała uczestników czy taką zgodę wyrażają. (...) nie sądziłam,

że istnieje taka praktyka” (C 2)³⁹.

Czy wobec tego „odblask i echo (…) technologii”, jak pisał Derrick de Kerckhove, nie prowadzi do „korozji” powłoki kultury sądzenia?⁴⁰.

Te zmiany zachowań nie są wyłącznie efektem nieumiejętności odczytania kodu kulturowego związanego z władzą i wymiarem sprawiedliwości, skutkiem braków kom petencji technicznych i dobrego sprzętu, ale dołącza się tu też nowy element. To zdarza jące się celowe akty manipulacji połączeniami internetowymi. „Do zbioru tradycyjnych chwytów erystycznych dołączyła więc nowa forma. Tej postaci chwytu nie mógł przewi dzieć Arthur Schopenhauer. Taktyki milczenia, przerwy, odroczenia są teraz wykorzys tywane dzięki wirtualności”⁴¹.

Innymi słowy, jest to nowa taktyka manipulowania elektronicznym kanałem komuni kacyjnym polegająca na celowym wyłączaniu wizji, głosu, wylogowaniu się, symulowaniu niemożności zalogowania, symulowaniu niedziałania niektórych funkcji oprogramowa nia itd. To taktyka, którą można nazwać: „mam kłopoty z połączeniem”.

Przykład:

„Podczas rozprawy powódka nieoczekiwanie opuściła wirtualną salę rozpraw na około dzie

sięć minut. Stało się to w momencie, gdy sąd skierował do niej zapytanie. Gdy powódka

ponownie się zalogowała, bez wahania odpowiedziała na zadane wcześniej pytanie sądu.

Odniosłam wrażenie, że problemy z połączeniem zostały sfabrykowane” (G 5).

Zdarza się, że dźwiękiem na zdalnej rozprawie manipuluje także sam sąd: „[s]ędzia zdawała się mieć wprawę w prowadzeniu rozpraw zdalnych (….), ponieważ w chwilach, gdy dyktowała protokolantowi treść protokołu wyłączała mikrofon – bardzo sprytne i ułatwiające odbiór rozprawy rozwiązanie, ponieważ zazwyczaj dyktowanie treści pro tokołu rozprasza zarówno świadków, jak innych uczestników postępowania” (J 6)⁴².

4. Techniczne, technologiczne, organizacyjne okoliczności e-rozpraw

Wydaje się, że samo „wejście” i „zobaczenie” na ekranie scenerii e-sądu za pomocą udostępnionego linku jest w zasadzie bardzo proste, zwłaszcza dla młodszego cyfro wego pokolenia, bo jest podobne do wejścia do e-banku, e-sklepu, na e-lekcję czy na e-wykład na uczelni. Także „sąd w smartfonie” nie razi cyfrowych pokoleń. Za zaletę tej formy jawności uznaje się możliwość mobilnego i szybkiego „załatwiania” spraw sądowych.

Jednak mimo to badacze (młodzi ludzie, studenci prawa korzystający codziennie z internetu) mieli różne problemy z dołączeniem do jawnych, zdalnych rozpraw jako publiczność.

Jeśli obywatel chce uczestniczyć w rozprawie zdalnej w Polsce jako publiczność, to powinien na ogół napisać wniosek do prezesa sądu (albo innej osoby z adminis tracji sądu), aby zainicjować przekazanie linku. Powinien znaleźć na stronie sądu sto sowny formularz, wypełnić go i wysłać mailem. Nie wszystkie sądy w Polsce mają takie formularze. Jeśli formularza nie ma – wówczas trzeba napisać samodzielnie wniosek. Badacze szukali (w 2022 r.) na stronach internetowych sądów zarządzeń wewnętrznych

prezesów sądów, które zawierałyby informacje, jak się dostać w charakterze publiczności na zdalną rozprawę. Nie wszyscy je znaleźli. Niektórzy otrzymali na piśmie odmowy udziału online w rozprawach zdalnych. Tak więc nie dość precyzyjnie ukształtowana w Polsce forma „elektronicznego” wstępu na rozprawę może mieć wpływ na działanie i postrzeganie zasady jawności zewnętrznej.

Oto przykłady:

1) „Wykonałam połączenie telefoniczne do sądu, gdzie odmówiono mi możliwości

dołączenia do rozprawy jako publiczność” (H 1).

2) „Miałam trudności ze znalezieniem zarządzenia wewnętrznego (…) po kliknięciu

w link wyskakuje błąd 404” (F 1).

A nawet jak link dostali, zdarzało się, że:

3) „Niestety, pomimo posiadania trzech różnych przeglądarek link otrzymany

od sądu się nie otwierał z niewiadomych przyczyn” (H 1).

Sądy w Polsce korzystają z kilku systemów do organizacji rozpraw zdalnych. Uczestnik rozprawy musi mieć adres e-mail, dobre łącze, umiejętność użytkowania komputera czy smartfona oraz wiedzę o tym, jaka przeglądarka jest właściwa, mieć też na wszelki wypa dek kilka przeglądarek. Wejście do tradycyjnego budynku sądu na jawną rozprawę nie wymaga tylu specjalnych umiejętności i specjalistycznego sprzętu⁴³.

Zasady korzystania z systemu wideokonferencji w sądach są obecnie najczęściej przedstawiane na stronach sądów w instrukcji uczestnictwa w rozprawie prowadzonej za pośrednictwem Jitsi⁴⁴. Poza instrukcją zaleca się także uczestnikom wideokonfe rencji, aby stosowali się do Zestawu Dobrych Praktyk Uczestnika Wideokonferencji⁴⁵. Instrukcja JITSI Meet, najczęściej wykorzystywana przez polskie sądy, liczy 16–20 stron⁴⁶. Czy nieprofesjonalny uczestnik rozprawy, w tym osoba, która nie korzysta z komputera na co dzień, będzie skłonna studiować ze zrozumieniem tę wielostronicową instrukcję?

W Polsce nie ma prawnych ograniczeń w wyborze oprogramowania do przepro wadzenia rozpraw, ponieważ w przepisach żadnego aktu prawodawczego nie został określony katalog dopuszczalnych programów.

Problemem praktycznym często utrudniającym dostanie się na rozprawę bywa nie tyle sam link, ile wybór przeglądarki, za pomocą której chce się „wejść do sądu”⁴⁷.

Sądy w Polsce nie są wyposażone w dobry sprzęt, właściwie usytuowane komputery, kamery, monitory, głośniki, szybkie łącza. Nie mają też dostatecznej obsługi informa tycznej. Sprzęt i łącza są często słabe, jawność jest wobec tego ograniczana także z ini cjatywy sędziego, który proponuje wyłączenie kamer, aby było cokolwiek słychać.

Przykład:

„gdy pojawił się ekran z rozprawą, zostałam wyrzucona z rozprawy. Myślałam, że to jakiś błąd, gdy weszłam jeszcze raz – byłam na rozprawie ok. 2 minuty i ponownie wyrzucono mnie ze spotkania” (E 7).

Trudności techniczno-technologiczne mają strony, ich pełnomocnicy i świadkowie.

Oto ilustracje:

1) „Ogromne kłopoty z połączeniem się na rozprawę (…) obraz był rozmazany,

dźwięk niesłyszalny. Sąd wyłączył się po kilkunastu sekundach. (…) Po kilku minu

tach sąd połączył się ponownie, lecz znów na kilkanaście sekund (…)” (F 2).

2) „Sędzia był zagłuszany przez pełnomocnika, który miał włączony mikrofon i cały

czas stukał w klawiaturę, dodatkowo sędzia był oddalony od mikrofonu (zarówno

ja, jak i pełnomocnik praktycznie nie zrozumieliśmy wyroku, jedynie pojedyncze

słowa” (H 9).

3) „Jednego uczestnika nie było widać – nie mógł uruchomić kamery” (B 4).

4) „Zdziwił mnie podczas połączenia –  jeden czarny ekran –  powodowie nie

potrafili się połączyć z sądem za pomocą aplikacji – sprawa została odroczona

i następna rozprawa została zaplanowana stacjonarnie” (B 8).

5) „Pełnomocnik powoda miał problem z połączeniem – przerywało mu połączenie,

zatrzymywała się kamera. U sądu podobnie – rozłączyła mu się kamera. Mecenas się

irytował, że nie było słychać i musiała powtarzać swoje wypowiedzi” (I 8).

6) „Pełnomocnik strony pozwanej przez 20 minut nie mógł włączyć mikrofonu ani

kamery co dodatkowo opóźniło rozprawę” (D 4).

7) „Nie było widać «świadka, ponieważ światło padało z tyłu, widać było ciemną

postać»” (J 1).

8) „Dowody osobiste strony powodowej były nieczytelne w trybie zdalnym” (F 9).

5. Zdalne rozprawy dla młodych, wykształconych, z dużych miast

Poziom wykluczenia cyfrowego w Polsce i na świecie (rozumianego jako niekorzystanie z internetu) jest – wbrew pozorom – nadal dość wysoki. Z badań opinii publicznej dotyczących rynku usług telekomunikacyjnych przepro wadzonych w Polsce w 2021 r. wynika, że tylko 38% osób z wykształceniem podstawo wym i gimnazjalnym, 55% z wykształceniem zasadniczym zawodowym zadeklarowało korzystanie z internetu⁴⁸. Także ludzie starsi w niewielkim zakresie korzystają z sieci. W grupie 60 lat i więcej to zaledwie 38%. Tak więc większość osób z niskim poziomem wykształcenia i większość osób starszych nie obsługuje internetu w ogóle. Na obszarach wiejskich ponad 71% osób w wieku 60 lat i więcej nie korzysta z sieci⁴⁹. Tymczasem ważnym argumentem za wprowadzeniem rozpraw zdalnych na stałe jest uproszczenie dostępu do sądu, „zbliżenie” sądu do obywatela, zwłaszcza osób starszych i mieszkających poza miastami, z dala od sądów. Nie można się jednak spodziewać, że to ludzie starsi skorzystają w szerszym zakresie z tego udogodnienia. Nie mają bowiem umiejętności, odpowiedniego sprzętu, łączy internetowych. Zdalne rozprawy są wobec tego głównie dla młodych, wykształconych i z dużych miast. Ale nawet dla nich – znalezienie się na rozprawie zdalnej – wcale nie jest takie proste. Skorzystanie z jawności wymaga wiedzy, czasu i wysiłku.

Jest dyskusyjne, czy luka cywilizacyjno-techniczna jest poprzez to rozwiązanie zmniejszana czy paradoksalnie – powiększa się. Polaryzacja może rosnąć, dzieląc ludzi na tych, którzy są gotowi na zmiany i tych, którzy nie są przygotowani. Być może będzie rosnąć grupa „(bez)władnych obywateli”.

6. Nowa elektroniczna powłoka kultury prawnej – czy zagrożenie dla sposobu

kształcenia prawników?

Zdalne rozprawy, na które adwokaci i radcowie stawiają się online mają także wiele innych skutków dla kultury prawnej i prawniczej. Przykładowo oznaczają znaczne ogra niczenie kształcenia aplikantów przez bezpośrednią obserwację sędziów, adwokatów, radców prawnych podczas tradycyjnych rozpraw. Aplikanci widzą za często patronów online – brak osobistego kontaktu patron – aplikant oznacza możliwe zagrożenia dla rzetelnego kształcenia postaw, obyczajów i etyki zawodowej młodych prawników.

Oglądanie i słuchanie patrona i sądu na ekranie smartfona to co innego niż kon takt bezpośredni, uczenie się przez obserwację zachowań, także pozawerbalnych, w sądzie. Modelowanie społeczne mające tradycyjne zastosowanie podczas aplikacji to metoda kształcenia, która opiera się na bezpośredniej obserwacji zachowań innych ludzi oraz efektów tych zachowań. Chodzi o skupienie uwagi na patronie, zapamięta nie działań i wypróbowanie ich potem samodzielnie. W ten sposób tworzy się własne normy zachowań w sądzie. Aplikant, obserwując zachowania prawników i uczestników postępowania, gromadzi wiedzę o zasadach zachowań, uczy się też zasad etyki i sztuki przekonywania, internalizuje wartości wyrażane przez doświadczonych prawników⁵⁰. Oczywiście może i powinien także kształcić się obserwując patrona online, ale to jed nak za mało. Czy obserwacja patrona na ekranie komputera albo smartfona dostarczy takich samych informacji jak swobodna obserwacja prawników w sądzie, na korytarzu sądowym i podczas tradycyjnej rozprawy? Różne pozawerbalne elementy komunikacji działające w tradycyjnej sali rozpraw i w budynku sądu są na ekranie słabo widoczne albo w ogóle niewidoczne.

7. Uwagi końcowe

Powyższe przykłady pokazują, że kontekst technologiczny rozprawy nie jest indyferentny prawnie. Z powodu prowizorycznych regulacji w czasie pandemii, niemożliwości przygo towania szybkich, kompleksowych, racjonalnych rozwiązań prawnych tuż po pandemii, niedostosowania techniczno-organizacyjnego sądów mamy obecnie mozaikę różnych norm i zachowań ad hoc podczas zdalnych rozpraw.

Mozaika ta jest skomponowana z norm prawnych zróżnicowanych treściwo regu lacji wewnętrznych sądów, niepisanych nowych norm obyczajowych, w tym rozwiązań praktycznych ad hoc o charakterze precedensowym, preater legem, a nawet contra legem, które stosują sądy. Regulacje wewnętrzne sądów są aktami typu instrukcyjnego, ale są skierowane „odblaskowo” także do obywateli. Mają na celu ograniczenie pól niepewności w tej nowej sytuacji organizacyjno-prawnej i techniczno-technologicznej,

rutynizację zachowań związanych z rozprawami online. Normy w nich zawarte nie są jednakowe we wszystkich sądach.

Za normodawców faktycznych można również uznać sędziów, którzy inicjują nowe reguły zachowań i utrwalają je w codziennej pracy (np. ograniczenie jawności: „proszę wyłączyć kamerkę”) albo, którzy milcząco godzą się na nowe wzorce zachowań uczest ników (np. powód siedzi na podłodze, pełnomocnik opuszcza kadr). Sędziowie kreatyw nie transformują w praktyce dotychczasowe normy postępowań, tworzą i stosują różne instrumenty dostosowawcze m.in. dzięki własnej socjotechnicznej zręczności po to, aby w pewnych okolicznościach zapewnić sprawność sądzenia i nie paraliżować działania sądu. Powstają nowe lokalne niepisane normy zwyczajowe – także niejednolite i różne w różnych sądach.

Choć można byłoby łatwo uznać, że to tylko nieistotna prawnie technologiczna powierzchowna warstwa („powłoka”) „nałożona” na postępowania, jednak w świetle badań jest jasne, że nie powinno się jej bagatelizować. Powłoka ta jest obecnie w Polsce niejednolitej jakości, może chronić wartości prawa, bywa też „uszkadzana” z uwagi na brak spójnych regulacji tworzących jej podstawy, co powoduje w praktyce „korozję” zasad postępowania sądowego⁵¹.

Nowa powłoka rozpraw jest na razie słabo zbadana z szerszej perspektywy nauk spo łecznych. Wymaga badań nie tylko dogmatycznoprawnych, te są prowadzone, ale także socjologicznych, prakseologicznych, psychologicznych, kulturowych – ponieważ niesie wielopłaszczyznowe i szybkie zmiany kultury prawnej, zmiany, które mogą być znaczące dla prestiżu i sprawności wymiaru sprawiedliwości. Niedostrzegalnie dla wielu mogą się zmieniać niektóre wyobrażenia społeczne na temat istotnych wartości w wymiarze spra wiedliwości.

Changes in the Shell of Legal Culture on the Example of Remote Hearings.

An Outline of the Problem