State Commission for Counteracting Sexual Abuse of Minors under the Age of 15 as a Form of Satisfying the Sense of Public Justice

1. Wprowadzenie

Ustawą z 30.08.2019 r. o Państwowej Komisji do spraw przeciwdziałania wykorzystaniu seksualnemu małoletnich poniżej lat 15 (dalej: „Komisja”) utworzono nieznany dotych czas w polskim systemie prawnym organ władzy publicznej, którego jednym z celów określonych w preambule jest powinność zadośćuczynienia „społecznemu poczuciu sprawiedliwości”2. Od czasu jego wprowadzenia do polskiego systemu prawa przeszedł on znaczne przemiany – szczególnie w kontekście kompetencyjnym. Jednak główne zało żenie w zakresie działalności na rzecz małoletnich-pokrzywdzonych czynami zabronio nymi z obszaru wolności seksualnej i obyczajności pozostały niezmienne. Uzasadniając występowanie Komisji w strukturze organów władzy publicznej prawodawca uznał, że doniosłość społeczna czynów zabronionych, których ona dotyczy jest tak istotna, iż nawet upływ lat od czasu popełnienia czynu zabronionego nie uzasadnia braku rozwią zań odpowiednio chroniących wolność seksualną i obyczajową dzieci3. Ujęcie to koreluje przede wszystkim z założeniem, że ma ona realizować społeczne poczucie sprawied liwości, co zostało wyraźnie wyartykułowane w treści preambuły. Już w uzasadnieniu do projektu ustawy odwoływano się do wielu wartości, które miały stanowić podstawę do jej wdrożenia, w szczególności: konstytucyjna zasada zaufania obywateli do pań stwa, zwiększenie poczucia bezpieczeństwa rodzin i obywateli, jak i realizacja zasady sprawiedliwości społecznej4. Formuły te pozostają ze sobą we wzajemnych relacjach

– skoro bowiem małoletni pozostają pod opieką rodziny i państwa, to powinny wystę pować pewne gwarancje pogłębiające zaufanie obywateli do państwa w taki sposób, aby równocześnie realizować zasadę sprawiedliwości społecznej. W treści uzasadnienia do projektu, poza wskazaniem określonych reguł nie dokonano pogłębionej analizy tych instrumentów. Zatem kluczowym zakresem pozostaje dookreślenie przyjętej przez prawodawcę powinności realizacji społecznego poczucia sprawiedliwości za pośredni ctwem działań Komisji.

Nie można odmówić jej znaczenia w kontekście oddziaływania społecznego, tym bar dziej, że w ramach jej kompetencji znajdują się nie tylko działania mające na celu wyjaś nianie czy zwalczanie przypadków przestępstw przeciwko wolności seksualnej i obyczaj ności popełnionych na szkodę małoletniego poniżej lat 15 (art. 2 i 3 ustawy z 2019 r.), ale także działalność prewencyjna, edukacyjna i badawcza (art. 4 ust. 1 ustawy z 2019 r.).

Pojawia się zatem zasadnicze pytanie: czy przyjęte rozwiązania w rzeczywistości będą stanowiły formę realizacji społecznego poczucia sprawiedliwości. Czy odwołanie do tych wartości uzasadnia stosowanie nowych rozwiązań oddziałujących na sprawców czynów zabronionych względem zachowań podjętych przed czasem obowiązywania tej ustawy?

Wprowadzenie tej instytucji, a nawet sam projekt ustawy doprowadził do istotnej dys kusji doktryny i organów państwowych – wiele z nich zakwestionowało zasadność wpro wadzanych rozwiązań5. Uwarunkowania prawne dotyczące Komisji stanowią bardzo wąski przedmiot zainteresowania doktryny. Wobec tego zachodzi potrzeba uzupełnienia tego obszaru – tym bardziej biorąc pod uwagę różne wątpliwości jej dotyczące. Niniejszy artykuł ma na celu dokonanie oceny aktualnie obowiązujących rozwiązań ograniczając je do kontekstu społecznego poczucia sprawiedliwości. Zasadniczą hipotezą artykułu jest twierdzenie, że Państwowa Komisja do spraw przeciwdziałania wykorzystaniu sek sualnemu małoletnich poniżej lat 15 stanowi instrument państwa do zadośćuczynienia poczuciu społecznej sprawiedliwości. W tym celu wykorzystane zostaną metody badaw cze: dogmatyczno-prawna oraz metoda językowa.

Nie sposób odnieść się do wszelkich aspektów filozoficznych, jak i socjologicznych odnośnie do sprawiedliwości, jak i sprawiedliwości społecznej, wobec czego zakres pracy zostanie ograniczony wyłącznie do sfery potrzebnej dla dokonania oceny zasadności wdrażanych rozwiązań. W celu analizy określonej materii zachodzi potrzeba ustalenia pojęcia sprawiedliwości, dookreślenie istoty sprawiedliwości społecznej oraz ustalenia roli Komisji jako pośrednika w zadośćuczynieniu społecznemu poczuciu sprawiedliwości.

2. Sprawiedliwość

Termin „sprawiedliwość” stanowi jeden z istotnych aspektów związanych z funkcjono waniem państwa i prawa. Samo pojęcie jest wieloznaczne i było częstokroć poddawane analizie6. W cenionej na świecie koncepcji Johna Rawlsa sprawiedliwość pozostaje

swoistego rodzaju wykładnią instytucji społecznych. Nietykalność jednostki wyprowa dza on z idei sprawiedliwości. Zasady sprawiedliwości powinny być akceptowane przez samą społeczność dla której działają instytucje zobowiązane do zapewnienia realizacji zasad sprawiedliwości7. Wobec tego należy ustalić, czy Komisja może stanowić formę realizacji tejże wartości.

Działania prawodawcy powinny przybierać formy oddające istotę sprawiedliwości w taki sposób, aby zagwarantować społeczności poczucie bezpieczeństwa także w kon tekście przekonania wspólnoty o braku niesprawiedliwości. Na skutek wielu czynni ków wdrażane są odmienne instytucje mające dążyć do zagwarantowania przekonania o sprawiedliwości. W tym wymiarze należy odnieść się do wybranych ujęć sprawied liwości. W niniejszym artykule w szczególności odwołuję się do myśli chrześcijań skiej. Wybór tej grupy wynika przede wszystkim z wpływu religii katolickiej na kształt prawa w Polsce. To oddziaływanie znalazło także odwołanie w preambule do ustawy z 2.04.1997 r. – Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej8, jako jednej z wartości wyzna czającej kierunek ideowy wdrażanych rozwiązań prawnych –  również względem sprawiedliwości9.

Sprawiedliwość jest często ujmowana jako odzwierciedlenie prawa naturalnego, które wyznacza jej istnienie¹⁰. Jedną z najbardziej znanych definicji sprawiedliwości jest Ulpianowska paremia iustitia est constans et perpetua voluntas ius suum cuique tribu endi¹¹. Święty Tomasz z Akwinu utożsamiał sprawiedliwość z „pewnym wyrównaniem”, czyli formą porządkową w zakresie relacji międzyludzkich¹². Przyjmuje się, że spra wiedliwość może być odnoszona do zachowań podejmowanych przez jednostkę. W sy tuacji, gdy działanie bądź zaniechanie podmiotu przyjmie pewne cechy wykluczające poczucie sprawiedliwości, wówczas zakwalifikowanie czynu jako prawidłowego może być niemożliwe. Nie oznacza to jednak, że każdy czyn odbierany jako negatywny będzie niesprawiedliwy. W tym aspekcie znaczenia nabiera zasadność danej czynności wobec zachowania innej osoby. Jeśli dana jednostka zasłużyła na określone działania lub zanie chania, wówczas nawet ogólne negatywne oddziaływanie może być poczytywane jako sprawiedliwe¹³. Jak słusznie wskazuje ks. Piotr Wróbel formuła sprawiedliwości w jej społecznym ujęciu była przedmiotem nauczania Kościoła, w szczególności papieży, jak również została zawarta w Katechizmie Kościoła Katolickiego¹⁴. W tym wymiarze spra wiedliwość staje się podstawą ładu dla dobra wspólnego¹⁵. Taki obszar działania na rzecz ogółu wskazuje na społeczny charakter sprawiedliwości¹⁶. Wobec tego swoistym kierun kiem podejmowanych w imię sprawiedliwości działań jest właśnie wymiar podmiotowy jako wartość generalna.

Względem powyższych ujęć, sprawiedliwość to forma oddziaływania na konkretny podmiot przy przyjęciu, że czyn jednostki będzie stanowił przedmiot oceny w kontekście tego, co się jej należy.

Sprawiedliwość wywołuje znaczące oddziaływanie na tworzenie i stosowanie prawa¹⁷. Stanowi fundament wyznaczający wszelkie normy¹⁸. Już ujęcie myśli chrześcijańskiej wyznacza kierunek legalnego działania – tj. w postaci „nakładającej na jednostki zobo wiązania wobec wspólnoty przyczyniające się do tworzenia dobra wspólnego”¹⁹. Często jest traktowana jako forma podejmowanych zgodnych z prawem działań. Takie ujęcie determinowane jest także przesłanką dobra ogółu²⁰. Zakres wspólnego dobra stanowi jeden z kluczowych aspektów względem koncepcji funkcjonowania Komisji w Polsce. Wynika to z faktu, że instytucja ta ma stanowić nie tylko formę wpływania na spraw ców określonych czynów, ale także powinna oddziaływać społecznie, w tym też w celu zagwarantowania bezpieczeństwa.

3. Istota społecznego poczucia sprawiedliwości

Społeczne poczucie sprawiedliwości jest terminem, który był wielokrotnie analizowany

definicji oraz kontekstów przedstawiających zakres społecznego poczucia sprawiedli wości. Jednak w celu przybliżenia istoty tego terminu na potrzeby ustalenia roli Komisji należy odwołać się do jego znaczenia na gruncie ustawy zasadniczej.

Znamienne jest, że w Konstytucji RP prawodawca ujął w treści art. 2, że Rzeczpospolita Polska będąc demokratycznym państwem prawnym urzeczywistnia zasady sprawiedli wości społecznej. Wskazana reguła konstytucyjna była wielokrotnie analizowana przez Trybunał Konstytucyjny (dalej: „TK”), który podkreślał jej niejednorodny charakter²¹. W tym miejscu warto zwrócić uwagę na stanowisko Naczelnego Sądu Administracyjnego (dalej: „NSA”) odnośnie do znaczenia zasady sprawiedliwości społecznej jako będącej:

wyznacznikiem zmierzającym do tego, aby Państwo podejmowało wobec swoich obywateli

działania, które nie będą miały cech dowolności. Powinna ona uwzględniać indywidualne

przypadki, które pozwalają na uwzględnienie szczególnej sytuacji danego podmiotu. W ujęciu

art. 2 Konstytucji RP sprawiedliwość społeczna jest celem, który ma urzeczywistniać demo

kratyczne państwo prawne. Nie jest demokratycznym państwem prawnym państwo, które nie

realizuje idei sprawiedliwości społecznej, przynajmniej pojmowanej jako dążenie do zachowa

nia równego w stosunkach społecznych i powstrzymywania się od kreowania nieusprawiedli

wionych, niepopartych obiektywnymi wymogami i kryteriami przywilejów²².

Wobec tego możliwość wdrażania wszelkich zmian prawnych wyznaczana jest ko niecznością sprawiedliwie konstruowanych norm – z istotnym uwzględnieniem zasady równości z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. W zasadniczej liczbie orzeczeń TK przy dokony waniu analizy wartości w postaci sprawiedliwości społecznej odwoływał się jednocześnie

do równości wobec prawa²³. Do tego ujęcia odnosi się także Zygmunt Ziembiński, który wskazuje, że:

[o]dwoływanie się do „sprawiedliwości społecznej” nie jest odwołaniem się do jakiejś prostej, opartej na jednym kryterium formuły sprawiedliwości, lecz do pewnego rodzaju formuły zło żonej, uwzględniającej w sposób odpowiednio kompromisowy różnego typu postulaty doty czące ułożenia stosunków międzyludzkich oraz ładu społecznego. Sprawiedliwość domaga się równości i wolności dla członków społeczeństwa, ale te dwa postulaty ułożenia ładu społecz nego w znacznym stopniu pozostają w kolizji²⁴.

Na uwagę zasługuje próba doprecyzowania sprawiedliwości społecznej przez Andrzeja Stoińskiego, który wskazuje, że:

[m]ożemy ją bowiem potraktować jako konkretyzację (formułę konkretną) sprawiedliwości rozdzielczej lub mutuację sprawiedliwości wyrównawczej. Da się ją też postrzegać jako pewną ideę niekoniecznie zbieżną z jakkolwiek rozumianą sprawiedliwością. W dwóch pierwszych przypadkach warunkiem potwierdzającym, że należy ją kwalifikować jako sprawiedliwość, byłoby orzeczenie o koherencji specyficznego kształtu sprawiedliwości społecznej z generalną formułą sprawiedliwości. Ostatnią rozpatrywaną ewentualnością jest uznanie sprawiedliwości społecznej za autonomiczną ideę organizacji życia społecznego, bazującą na społecznej rów ności i/lub solidarności. Minimalnym warunkiem takiego sformułowania byłoby ujawnienie sprzeczności pomiędzy postulatami stawianymi przed sprawiedliwością społeczną, a wyma ganiami urzeczywistnienia się ogólnie po traktowanej sprawiedliwości²⁵.

Zakres ten pozostaje istotny także względem zarzutów, które były kierowane od nośnie do projektu wdrażającego Komisję w Polsce. W trakcie opiniowania projektu zwracano uwagę na szereg aspektów, które mogłyby powodować wątpliwości zgod ności przepisów z ustawą zasadniczą, jak również form stosowanej represji (poprzez wdrażanie zasady, że prawo działa wstecz, jak i nieuwzględniania okresu przedawnie nia względem wpisów do Rejestru)²⁶. W tym też zakresie pojawiła się konieczność dla uzyskania kompromisu między potrzebami wynikającymi ze sprawiedliwości społecznej, która to wyznaczała wdrażanie nowych rozwiązań a standardami prawnymi. Ten zakres w odniesieniu do działań i uprawnień Komisji powodował wiele nieścisłości. Co istotne, przy rozpoznawaniu znaczenia zasady sprawiedliwości społecznej niezwykle istotna pozostaje tzw. zasada sprawiedliwości proceduralnej, która będzie stanowiła element oceny względem Komisji. Reguła ta oznacza nakaz, aby:

wszelkie postępowania prowadzone przez organy władzy publicznej w celu rozstrzygnięcia spraw indywidualnych odpowiadały standardom sprawiedliwości proceduralnej. Regulacje prawne tych postępowań muszą w związku z tym zapewnić wszechstronne i staranne zbadanie okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy oraz gwarantować wszystkim stronom i uczest nikom postępowania prawo do wysłuchania, tj. prawo przedstawiania i obrony swoich racji²⁷.

Wobec takich formuł można ukuć twierdzenie, że jakiekolwiek normy wdra żane nawet w celu „uczynienia zadość poczuciu społecznej sprawiedliwości” muszą

samodzielnie odpowiadać tejże społecznej sprawiedliwości. Wszelkiego rodzaju oddzia ływania poprzez aktywność Komisji wobec osoby uznanej za sprawcę, nawet przy przy jęciu, że stanowi to sprawiedliwość względem dobra wspólnego, muszą odpowiadać także pozostałym aspektom sprawiedliwości społecznej np. w zakresie sprawiedliwości proceduralnej – umożliwiającej wypowiedzenie się przez osobę wskazaną jako sprawca i realizację zasady obrony swych praw²⁸.

4. Istota Państwowej Komisji do spraw przeciwdziałania wykorzystaniu

seksualnemu małoletnich poniżej lat 15

Komisja posiada obecnie niejasny status. Z jednej strony jest to podmiot współdziała jący na etapie postępowania przygotowawczego, z drugiej zaś – pojawiają się elementy stricte decyzyjne powodujące możliwość zakwalifikowania jej jako organu quasi-sądo wego. Jednak status Komisji nie stanowi głównego aspektu rozważanego w artykule. Konieczność odwołania się do tego obszaru wynika z roli i realizacji zadań, jakie pozo stały jej przypisane w kontekście zasady sprawiedliwości społecznej. Problematyka sta tusu Komisji w kontekście oddziaływania karnego związana jest z faktem, że instytucja ta nie jest stricte organem realizującym zadania z obszaru prawa karnego. Jednak jej istota pozostaje w nierozerwalnym związku z przypadkami czynności skierowa nymi przeciwko wolności seksualnej i obyczajności wobec małoletniego poniżej lat 15, a co za tym idzie – aspektu czynów zabronionych. Zakres obszaru jej działania nie pozostaje formą sankcjonowania określonych zachowań w rozumieniu prawa karnego. Kierunki oddziaływania zarówno na społeczeństwo w ogólnym ujęciu, jak i odnośnie do sprawców czynów stosowane przez Komisję należy rozumieć szerzej niż wpływ represyjny – w tym przypadku kluczem do odpowiedniego zrozumienia zarówno sta tusu Komisji, jak i jej genezy jest właśnie zasada sprawiedliwości społecznej. Względem oddziaływania na sprawcę czynu zabronionego sprawiedliwość miałaby być połączona z zakresem karalności. W układzie wpływu na sprawcę zachowania przestępczego będzie ona związana ze sprawiedliwością wyrównawczą, w szczególności w odniesie niu do „zasady sprawiedliwego odpłacania złem za zło”. Odpowiedzialność za czyn może doprowadzić do pewnych oddziaływań na osobę pokrzywdzoną. Oznacza to, że z uwagi na poparcie społeczne ujawnione w postaci obowiązujących norm prawnych ten, kto poniósł krzywdę może czuć się bezpiecznie. Kolejno, poza formami oddzia ływania na zasadzie resocjalizacji oraz prewencji, wymierzenie kary będzie odpowia dało także wartości ekspiacyjnej²⁹. Aby kara mogła być uznana jako sprawiedliwa powinna spełniać odpowiednie standardy, w szczególności w literaturze przedmiotu zwraca się uwagę na społeczne poczucie sprawiedliwości³⁰. Jednak problematyka od nośnie do analizowanej materii dotyczy zakresu wykraczającego poza granice prawa karnego. Komisja bowiem realizuje działania niezależne od organów władzy sądow niczej – ma także własne instrumenty kształtujące oddziaływanie na sprawcę okreś lonego zachowania.

Wobec tego zasadne jest zestawienie wybranych działań, które mogą być urzeczy wistniane przez Komisję w odniesieniu do realizacji sprawiedliwości społecznej.

W treści preambuły do ustawy z 2019 r. przyjęto twierdzenie o „powinności” uczy nienia zadość społecznemu poczuciu sprawiedliwości. Zgodnie ze słownikiem języka polskiego przez „powinność” rozumie się: „obowiązek wynikający z pełnionej funkcji lub z nakazu moralnego”³¹. Wobec tego należy ustalić, z jakiego „nakazu” wynika obo wiązek zadośćuczynienia społecznemu poczuciu sprawiedliwości. Odpowiedź wzglę dem występowania powinności można wyprowadzić z przepisów ustawy zasadniczej, w szczególności w tym przypadku będzie to art. 2 Konstytucji RP, czyli zasada spra wiedliwości społecznej rozumiana jako filar i jedna z podstaw aksjologicznych systemu prawa w Polsce³². Co istotne, zasada ta koresponduje z art. 1 ustawy zasadniczej, czyli dobrem wspólnym oraz innymi wartościami wskazanymi w preambule³³. Konieczność konstruowania prawa zgodnie z zasadą sprawiedliwości społecznej stanowi zobowiąza nie państwa do podejmowania słusznych działań dla dobra społeczności³⁴. W tej materii należy opowiedzieć się za twierdzeniem, że powinność ta spoczywa na państwie, które za pośrednictwem odpowiednich instrumentów ma stworzyć mechanizmy gwarantujące realizację i ochronę praw i wolności jednostki. Za taką koncepcją postrzegania adre sata powinności określonej w preambule przemawia także treść art. 5 Konstytucji RP wyznaczająca reguły programowe w postaci zapewnienia wolności i prawa człowieka i obywatela. Kolejno w art. 31 ust. 1 ustawodawca wyznacza obowiązek ochrony prawnej wolności człowieka. Sfera seksualności i obyczajności stanowi element wolności jed nostki, zaś art. 72 ust. 1 ustawy zasadniczej wyznacza szczególny obowiązek państwa dla ochrony praw dziecka. Sama Komisja zaś stanowi jedynie instrument państwa względem przybliżenia celu, jakim jest określone w preambule do ustawy z 2019 r. „uczynienie zadość społecznemu poczuciu sprawiedliwości”. Zatem Komisja jest jedynie realizato rem powinności państwa w obszarze jej ustawowych kompetencji w celu zadośćuczynie nia poczuciu społecznej sprawiedliwości. Ponadto poprzez przyjęcie przez prawodawcę w preambule ustawy z 2019 r. wyrażenia „uwzględniając powinność” potwierdzono jedy nie konieczność zastosowania się do generalnej zasady konstytucyjnej określonej w art. 2 Konstytucji RP³⁵. Za koncepcją formuły potwierdzającej przemawiają bowiem wiążące ustawodawcę zasady konstytucyjne, które wyznaczają kierunek działań jak również sam w sobie cel aktywności władz publicznych³⁶.

Obszar działalności Komisji skupiony jest na przestępstwach przeciwko wolności seksualnej i obyczajności popełnionych na szkodę małoletnich (tj. art. 1 pkt 2 ustawy z 2019 r.). Już ten zakres kompetencyjny może budzić pewne wątpliwości z punku widzenia sprawiedliwości społecznej. Dlaczego bowiem działalność Komisji miałaby być wyznaczana jedynie przez aspekt podmiotowy, tj. na rzecz małoletnich? W tym jednak przypadku z pomocą dla uzasadnienia funkcjonowania Komisji na podstawie zakresu poczucia społecznej sprawiedliwości przychodzi preambuła do ustawy z 2019 r. System prawa wdrożony w Rzeczypospolitej związany jest ze szczególną formą ochrony dzieci

– już w Konstytucji RP można odszukać przepisy, które wskazują na znaczenie zabez pieczenia dobra małoletnich. Co więcej, z istoty zasady sprawiedliwości społecznej nie

wynika konieczność występowania równych na rzecz wszystkich praw i obowiązków³⁷. Oznacza to, że w systemie prawnym mogą wstępować normy, które będą dedykowane określonym grupom i jednocześnie nie będą powodowały naruszenia zasad ustrojowych, jak również praw i wolności jednostki. Takie ujęcie niewątpliwie koreluje także z wykład nią art. 32 ust. 1 Konstytucji RP w zakresie konieczności równego traktowania przez prawodawcę podmiotów znajdujących się w takiej samej sytuacji prawnej³⁸.

Komisja z założenia ustawodawcy ma być formą funkcjonującą w celu zadość uczynienia na rzecz najmłodszych tak, aby stworzyć pewne gwarancje dla kolejnych pokoleń. Twierdzenie to wynika nie tylko z samego zamysłu projektodawcy i odwo łania się do społecznej sprawiedliwości w preambule ustawy, ale przede wszystkim z instrumentów towarzyszących temu organowi. Szerokie ujęcie przez prawodawcę zadań Komisji umożliwia podejmowanie działań na wielu płaszczyznach – tj. w zakre sie zwalczania przestępstw – np. art. 3 ustawy z 2019 r. przez podejmowanie działań inicjujących postępowanie karne w obszarze czynów zabronionych z rozdziału XXV ustawy z 6.07.1997 r. – Kodeks karny³⁹, czy też przestępstwa niedopełnienia obowiązku denuncjacji z art. 240 k.k. Następnie Komisja może zarówno samodzielnie wyjaśniać przypadki przestępstw seksualnych i obyczajowych na szkodę dzieci (art. 2 ust. 1 ustawy z 2019 r.), jak i oddziaływać na społeczeństwo w formułach prewencyjnej, edukacyjnej i badawczej (art. 4 ustawy z 2019 r.), a ponadto ma możliwość oddziaływania na kształt prawa (tj. art. 4a ustawy z 2019 r.). Tak szerokie ujęcie zadań umożliwia działania na wielu płaszczyznach – nie tylko poprzez czynności wpływające na sprawcę czynu, ale także w zakresie pomocy na rzecz pokrzywdzonych przestępstwem. Przejawem bez pośredniego wsparcia na rzecz pokrzywdzonych jest m.in. art. 3 ust. 2 pkt 2 ustawy z 2019 r. jako aktywności Komisji w kontekście podejmowania interwencji i wspierania osób poszkodowanych w postępowaniach prowadzonych przed organami państwa, jest uczestniczenie w postępowaniach karnych na prawach oskarżyciela posiłkowego. W tym względzie jednak kluczowy pozostaje także status pokrzywdzonego, który może samo dzielnie oddziaływać także na aktywność Komisji – tj. możliwość uczestnictwa przez Komisję na prawach oskarżyciela posiłkowego poprzedza konieczność wyrażenia sto sownej zgody przez pokrzywdzonego (art. 25 ust. 3 i 4 ustawy z 2019 r.). Istotna pozycja pokrzywdzonego jest wyznaczana przedmiotem postępowania karnego nierozerwanie związanym z naruszeniem wolności tej jednostki. Tak ukształtowany status Komisji może uzasadniać twierdzenie o działaniach w postaci niesienia pewnej formy zadośćuczynie nia przez państwo za pośrednictwem tej instytucji na rzecz pokrzywdzonych. Jednak zasadnicze znaczenie ma także kompetencja pokrzywdzonych odnośnie do uprawnienia do decydowania, czy chcą, aby Komisja realizowała aktywności w obszarze społecznego poczucia sprawiedliwości w ich sprawie. Niemniej możliwość współdziałania na rzecz interesu pokrzywdzonego przez Komisję w tym wymiarze świadczy o istotnej gwarancji pomocy ofierze czynu zabronionego.

Co więcej, społeczne odczucie względem przestępstw popełnianych na rzecz mało letnich w przeważającej większości wydarzeń powodowało istotną aktywizację spo łeczną. Potrzeba społeczna rozliczenia przestępstw seksualnych na rzecz dzieci uwi doczniła się przede wszystkim po opublikowaniu w 2019 r. materiału dokumentalnego

braci Sekielskich pt. Tylko nie mów nikomu⁴⁰. Po jego publikacji rozpoczęła się debata publiczna na temat konieczności pociągnięcia do odpowiedzialności sprawców popeł nionych czynów⁴¹. Można zatem przyjąć twierdzenie, że społeczeństwo samodzielnie dopominało się o sprawiedliwość, źródłem czego stała się konieczność poszukiwania nowych form działalności państwa. W treści uzasadnienia projektu ustawy wskazano także na to, że: „brak jest możliwości podjęcia alternatywnych w stosunku do uchwale nia projektowanej ustawy środków umożliwiających osiągnięcie zamierzonego celu”⁴². W tym zakresie można zatem mówić o solidarności wspólnoty, która wymagała wdraża nia nowych standardów i form oddziaływania na sprawców czynów zabronionych. Sama Komisja jest właśnie jednym z nowych organów władzy – rozpoczęła swoją działalność w 2020 r. Jej wdrożenie do polskiego systemu prawnego stanowiło odpowiedź państwa na potrzeby społeczne wynikające z niedoboru instrumentów ochronnych w zakresie spraw o przestępstwa seksualne na szkodę dzieci, co zostało także podkreślone w uza sadnieniu do projektu ustawy z 2019 r.

Szczególne wątpliwości doktrynalne dotyczące działalności Komisji poja wiały się w kontekście podejmowania decyzji o wpisie sprawcy czynu zabronionego do tzw. Rejestru Sprawców Przestępstw na Tle Seksualnym⁴³. W tej materii warto zwró cić uwagę na możliwość dokonywania wpisu przez Komisję odnośnie do spraw, które na gruncie przepisów prawa karnego uległy przedawnieniu. Sama Komisja na mocy art. 19 pkt 4 ustawy z 2019 r. ma uprawnienie do prowadzenia własnego postępowania względem przestępstw wobec których doszło do prawomocnego orzeczenia o odmowie wszczęcia albo o umorzeniu postępowania karnego z powodu upływu czasu. Zwieńczenie postępowania prowadzonego przez Komisję może skutkować dokonaniem wpisu w trze ciej bazie Rejestru Sprawców Przestępstw na Tle Seksualnym (zob. art. 4 ust. 1 pkt 3 ustawy z 13.05.2016 r. o przeciwdziałaniu zagrożeniom przestępczością na tle seksual nym i ochronie małoletnich w zw. z art. 27b ustawy z 2019 r.). Wobec tego pojawia się swoistego rodzaju pytanie, czy poczucie społecznej sprawiedliwości powinno uzasad niać niestosowanie reguł przedawnienia czynów zabronionych? Zaznaczam jednak, że środek stosowany przez Komisję nie odnosi się do zakresu odpowiedzialności karnej i samego katalogu sankcji znajdujących się w k.k.⁴⁴ Wpis dokonywany przez Komisję może dotyczyć zdarzenia, w stosunku do którego z różnych powodów nie toczyło się postępowanie karne i w myśl przepisów prawa karnego uległo przedawnieniu. Ten typ wpisu stanowi niejako kolejny, niezależny instrument, który pozostaje – co do zasady

– bez powiązania z samym skazaniem. Biorąc pod uwagę koncepcję sprawiedliwości wyrównawczej w formule wynagrodzenia krzywd na rzecz pokrzywdzonych, to takie ujęcie może stanowić pewną formę zadośćuczynienia społecznemu poczuciu sprawied liwości⁴⁵. Skoro bowiem ustalony sprawca czynu nie poniósł żadnej formy odpowie dzialności, to z uwagi na konieczność wynagrodzenia naruszeń taki szczególny wyjątek stanowi odpowiedź na niedobór poczucia sprawiedliwości społecznej. Nie wyłącza

to jednak dalszych wątpliwości w stosunku do kompetencji Komisji, w tym przypadku

– w szczególności względem innych praw i wolności np. przedawniania się przestępstw, tj. art. 44 Konstytucji RP, czy prawa do sądu w myśl art. 45. Obszar rozważań odnośnie do tych unormowań wykracza jednak poza ramy niniejszego opracowania.

Odnosząc się do powołanej we wcześniejszej części artykułu materii dotyczącej rozu mienia sprawiedliwości można przyjąć, że pozostaje to w zgodzie z działaniami dla dobra wspólnego. Z jednej strony można wskazać, że prawo nie powinno powodować niestabilności względem odpowiedzialności za czyny zabronione i ten zakres nie może być uznawany za sprawiedliwy. Jednak, jak wskazano uprzednio, społeczeństwo doma gało się reakcji państwa. Przez to zapotrzebowania społeczności odnośnie do pewnej formy represji względem sprawcy, który z uwagi na okres przedawnienia nie może być osądzony stało się bardzo znaczne. Wówczas teza o zasadności działań Komisji w tym obszarze z uwagi na społeczne poczucie sprawiedliwości może pozostawać uzasadniona. Wątpliwości w tym wymiarze pojawiają się także względem zasady lex retro non agit. Zakres ten znajduje szczególne odzwierciedlenie w całym aspekcie działalności Komisji, albowiem może ona podejmować działania mające na celu wyjaśnianie czynów skiero wanych przeciwko wolności seksualnej i obyczajności wobec małoletniego poniżej lat 15 również w stosunku do czynów popełnionych przed datą jej powołania.

5. Podsumowanie

Należy wskazać, że Komisja działająca na mocy ustawy z 2019 r. jest formą spełniającą swoje główne założenia, w szczególności w odniesieniu do społecznego poczucia spra wiedliwości. Można przyjąć odpowiedź na postawione we wstępie pytanie, że przyjęte rozwiązania w rzeczywistości stanowią formę odpowiedzi na potrzebę społeczności od nośnie do sprawiedliwości. Jest to o tyle istotne, że Komisja pomimo posiadania infor macji, które nie zawsze podlegają upublicznieniu, przedkłada stosowne i powszechnie dostępne raporty ze swojej działalności, dzięki którym społeczność ma możliwość kon troli realizacji jej zadań w myśl poczucia wspólnotowej sprawiedliwości⁴⁶.

Działalność Komisji nie opiera się bowiem jedynie na czynnościach związa nych ze zwalczaniem przestępstw występujących w ramach kompetencji Komisji, czy też ich wyjaśnianiem. Ma ona na celu także podejmowanie wielu innych czynności doty czących pozostałych podmiotów. Jest to forma oddziaływania na funkcjonowanie spo łeczeństwa, w szczególności poprzez podejmowanie kroków badawczych, edukacyjnych czy prewencyjnych. Następnie Komisja realizując ustawowe założenia posiada także kompetencje w odniesieniu do opiniowania projektów z obszaru jej działania, jak rów nież możliwości kierowania wniosków o podjęcie właściwych działań legislacyjnych przez uprawnione podmioty. Skoro wśród społeczeństwa można było zaobserwować bardzo istotny niedobór satysfakcji w odniesieniu do działań państwa, które miałyby zabez pieczyć sferę seksualności i obyczajności małoletnich, to podejmowanie działań, które mają na celu zabezpieczenie tych wolności dzieci może być formą realizacji społecznego poczucia sprawiedliwości. Staje się to istotne tym bardziej, że dzieci traktowane są jako

szczególne podmioty wymagające istotnej ochrony. Wówczas to zarówno państwo, jak i samo społeczeństwo powinny podejmować wszelkie działania, aby zabezpieczyć dobro najmłodszych, albowiem brak odpowiednich rozwiązań mógłby skutkować pewną formą niedostatku względem społecznego poczucia sprawiedliwości. Taki stan można było zaobserwować przed 2019 r., gdy podczas debaty publicznej wprost wskazywano na konieczność dokonywania takich zmian, które będą odzwierciedlać powiedzenie, że sprawiedliwości stanie się zadość.

Zasadne jest też odwołanie się do pytania, czy społeczne poczucie sprawiedliwości uzasadnia stosowanie nowych rozwiązań oddziałujących na sprawców czynu zabronio nego względem zachowań podjętych przed czasem obowiązywania tej ustawy. Ujęcie to odnosi się w szczególności do możliwości prowadzenia działań wyjaśniających w sto sunku do czynów zabronionych, wobec których doszło już do przedawnienia karalno ści w myśl przepisów prawa karnego. Wydaje się przy tym, że właśnie te rozwiązania stanowią szczególną, choć nieco kontrowersyjną, formę względem zadośćuczynienia społecznemu poczuciu sprawiedliwości. Skoro przyjmuje się, że każda akcja powinna spotkać się z odpowiednią reakcją, to przy naruszeniach wolności o tak istotnym zna czeniu odstępstwo od zasady lex retro non agit będzie uzasadnione właśnie za pomocą tej fundamentalnej zasady społecznego poczucia sprawiedliwości.

State Commission for Counteracting Sexual Abuse of Minors under the Age of 15

as a Form of Satisfying the Sense of Public Justice