About the Pro-Constitutional Interpretative Directive In Dubio Pro Vita Humana

1. Wprowadzenie

Celem artykułu jest omówienie dyrektywy interpretacyjnej in dubio pro vita humana (łac. „w razie wątpliwości rozstrzygać na korzyść ludzkiego życia”), a także jej popularyzację, w tym zachęcanie organów administracji publicznej oraz sądów do jej szerszego stosowania.

Artykuł zmierza do odpowiedzi na następujące problemy badawcze: jakie są główne źródła dyrektywy in dubio pro vita humana w polskim systemie prawnym; jaką ma ona treść i jakie są jej kluczowe założenia; jakie są potencjalne implikacje jej stosowania w praktyce prawnej; jaki jest zakres przedmiotowy jej stosowania.

Rozważania poczynione w niniejszym artykule mają znaczenie nie tylko dla prawa polskiego, ale także dla wykładni praw obcych oraz prawa unijnego. Ochrona życia gwarantowana jest bowiem również w konstytucjach wielu państw europejskich2 oraz w Karcie Praw Podstawowych Unii Europejskiej3. Wydaje się, że dyrektywa może też zna leźć swoje zastosowanie poza system prawa – dla rozwiązywania problemów etycznych4.

Pobocznym efektem tej pracy jest możliwość odniesienia co najmniej części poczy nionych uwag do prawnej ochrony zwierząt, co może przyczynić się do jej wzmocnienia i rozwoju nauki prawa w tym zakresie. Analiza przepisów polskich, a w szczególności obowiązek humanitarnego traktowania zwierząt5, uprawnia bowiem do wywiedzenia z nich bliźniaczej dyrektywy interpretacyjnej in dubio pro vita animalium. Z tym jednak zastrzeżeniem, że nie będzie ona miała waloru wykładni prokonstytucyjnej, a jedynie wykładni systemowej poziomej6.

2. Źródło dyrektywy

Dyrektywa interpretacyjna in dubio pro vita humana nie jest wyrażona wprost w żadnym przepisie polskiego prawa. Jej korzeni nie odnajdziemy również w prawie rzymskim. Swoje źródła znajduje w Konstytucji RP7, gdzie jest wywodzona z nierozerwalnie ze sobą związanych8 przepisów o ochronie godności (art. 30 Konstytucji RP), życia (art. 38 Konstytucji RP) oraz zdrowia (art. 68 Konstytucji RP) każdego człowieka9.

U jej genezy leży orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego, który w uzasadnieniu wyroku w sprawie powszechnego ubezpieczenia w NFZ, powołując się na doktrynę prawa konstytucyjnego¹⁰, stwierdził, że:

Prawna ochrona życia ma charakter wieloaspektowy. Jej sformułowanie już w pierw szym z przepisów konstytucyjnych dotyczących wolności i praw osobistych zdaje się przesądzać o nadrzędności życia ludzkiego w hierarchii wartości chronionych przez prawo. Skłania ona jednocześnie do przyjęcia w procesie stanowienia prawa dyrektywy interpretacyjnej, wedle której wszelkie możliwe wątpliwości co do ochrony życia ludz kiego powinny być rozstrzygane na rzecz tej ochrony (in dubio pro vita humana)¹¹.

Brak wyraźnej regulacji prawnej ma swoje negatywne skutki w zakresie teorii prawa. Oznacza bowiem, że dyrektywa ta nie stanowi elementu normatywnego (w przeciwień stwie do in dubio pro reo¹²) i nie wiąże się z nią zasada szczególnej mocy oficjalnych dyrektyw interpretacyjnych¹³. Rodzi to problemy natury praktycznej, a nie formalnej. Jej zastosowanie wymaga bowiem wiedzy prawniczej o jej istnieniu, a źródła pozna nia prawa w tym zakresie są nieliczne. Oczywiście, brak regulacji ustawowej pozostaje bez wpływu na możliwość jej stosowania na podstawie wykładni systemowej pionowej. Niemniej jednak brak ustawowej regulacji można odczytywać jako największy manka ment tej dyrektywy, ograniczający jej praktyczną stosowalność w stosunku do wagi, jaką powinna mieć dla całego polskiego systemu prawnego.

Brak takiej regulacji należy poddać krytyce. Ustawodawca zdecydował się bowiem na wyraźną regulację dyrektyw interpretacyjnych chroniących mniej istotne dobra prawne niż zdrowie i życie człowieka. Tytułem przykładu wystarczy wymienić: wol ność człowieka (in dubio pro reo)¹⁴; ochrona własności i praw majątkowych przed podatkami (in dubio pro tributario)¹⁵; swoboda działalności gospodarczej (in dubio pro libertate)¹⁶.

W związku z powyższym wydaje się, że dyrektywa powinna zostać de lege ferenda wprost wyrażona w przepisach polskiego prawa o randze ustawowej. Najodpowiedniejszym miejscem byłaby ustawa o prawach pacjentach i Rzeczniku Praw Pacjenta jako pod stawowy akt prawny regulujący sytuację prawną pacjentów w Polsce¹⁷. Oczywiście, nie zmieniłoby to jej charakteru prawnego, ale zwiększyłoby szanse na jej stosowanie w praktyce (realistyczne obowiązywanie prawa). Wystarczy wskazać, że podobną drogę

– od wywodzonej przez doktrynę i stosowanej przez orzecznictwo zasady konstytucyj nej¹⁸ do wyraźnego przepisu ustawowego – przebyły zasady: in dubio pro tributario oraz in dubio pro libertate. Motywowane był to ukróceniem praktyk interpretowania przepi sów przez organy podatkowe i regulacyjne z pominięciem zasad konstytucyjnych. Choć doktryna wskazuje na brak potrzeby powtarzania w Ordynacji podatkowej zasady in dubio pro tributario jako normy konstytucyjnej, to podkreśla się jednak, że regulacja ustawowa odniosła pozytywny skutek, uniemożliwiając organom podatkowym i sądom administracyjnym niedostrzegania tej zasady i tym samym wymuszając jej częstsze sto sowanie¹⁹.

3. Treść dyrektywy

Przywołany na początku wyrok Trybunału Konstytucyjnego nie tylko przedstawia poważny argument za istnieniem w prawie polskim dyrektywy interpretacyjnej in dubio pro vita humana, ale również stanowi kluczową próbę dla ustalenia jej treści. Trybunał określił w uzasadnieniu wyroku treść tej dyrektywy w ten sposób, że: „wszelkie moż liwe wątpliwości co do ochrony życia ludzkiego powinny być rozstrzygane na rzecz tej ochrony”.

Na tle treści dyrektywy powstaje kilka pytań, z których najważniejsze dotyczy tego, czy należy rozstrzygać na korzyść życia ludzkiego rzeczywiście „wszelkie możliwe wątp liwości” czy jednak tylko te niedające się usunąć innymi metodami wykładni. Z uwagi na wyjątkową wagę godności i życia jako dóbr prawnie chronionych – potwierdzoną ich wyjątkowym umiejscowieniem w Konstytucji RP – należy opowiedzieć się za pierwszym stanowiskiem. Co więcej, przemawia za nim wnioskowanie, że skoro w świetle prawa unijnego²⁰ dyrektywa in dubio pro reo rozumiana jest w ten sposób, iż wszelkie wątp liwości co do winy należy rozstrzygać na korzyść oskarżonego (podejrzanego), a życie człowieka stoi w hierarchii wartości wyżej niż jego wolność osobista (a nawet je warun kuje, gdyż bez życia nie ma żadnych wolności), to przy założeniu o spójności aksjolo gicznej prawa unijnego i Konstytucji RP, brak jest silnego uzasadnienia dla ograniczenia mocy dyrektywy in dubio pro vita humana wyłącznie do wątpliwości niedających się usunąć innymi dyrektywami wykładni.

Kolejnym pytaniem jest to, czy doktryna ta dotyczy jedynie życia i zdrowia jednostki (aspekt indywidulny), czy również zbiorowości jako zdrowie publiczne (aspekt kolektywny).

Należy opowiedzieć się za szerokim jej rozumieniem. Ochrona zdrowia publicznego warun kuje bowiem należytą ochronę życia i zdrowia konkretnych osób. Bez gwarancji dla zbioro wości – na przykład w zakresie jakości żywności – ciężko o skuteczną ochronę osób indywi dualnych. Wydaje się, że zakresie ochrony zbiorowości, za dodatkowe źródło tej dyrektywy można uznać również art. 76 Konstytucji RP (ochrona zdrowia konsumentów, użytkowni ków i najemców), z tym zastrzeżeniem, że treść tej ochrony pozostaje już materią ustawową.

Wątpliwością mniej istotną praktycznie, ale konieczną do odnotowania, jest problem rozumienia „korzyści” w sposób paternalistyczny albo w pełni szanujący autonomię woli strony postępowania. W odróżnieniu od zasady in dubio pro tributario – gdzie interpreta cja może nie być zero-jedynkowa i skutkować korzyścią w jednym obszarze prawa podat kowego, a niekorzyścią w innym²¹ – problemy z definiowaniem korzyści dla zdrowia lub życia nie powinny być tak częste. W celu pełnego poszanowania wartości konstytucyj nych, w przypadku wątpliwości, która z dwóch interpretacji jest korzystniejsza dla kon kretnego pacjenta, nie należy stosować ani podejścia silnie paternalistycznego, ani też nie należy ograniczać się pierwotnym stanowiskiem strony (pacjenta). O ile to możliwe na podstawie rozwiązań prawnych danej procedury, wydaje się, że optymalnym rozwią zaniem byłoby uświadomienie strony o możliwym odmiennym rozumieniu korzyści, niż wskazanym jak dotąd przez nią w sprawie, i zwrócenie się z prośbą o podtrzymanie lub zmianę swojego stanowiska w sprawie²². Innymi słowy, należałoby uświadomić stronę o tym aspekcie, ale nie przełamywać jej woli (paternalizm słaby).

Warto też zwrócić uwagę, że treść tej dyrektywy stawia ją w roli szczególnej zasady interpretacyjnej do znanej z procedury administracyjnej zasady rozstrzygania wątpli wości interpretacyjnych na korzyść strony²³. Przede wszystkim dyrektywa in dubio pro vita humana ma zastosowanie nie tylko w sprawach nałożenia obowiązku czy ograniczenia lub odebrania uprawnienia stronie, ale także w sprawach o przyznanie jej uprawnienia (np. refundacji indywidualnej leku). Co więcej, nie należy ulegać schematowi myślo wemu, że zastosowanie tej dyrektywy zawsze musi być korzystne dla strony. Oczywiście, jeżeli strona jest dzierżycielem dobra prawnego w postaci zdrowia (np. pacjent w indy widualnej procedurze refundacyjnej), to wówczas będzie ona działała na jej korzyść. Nie trudno jednak wyobrazić sobie spór pomiędzy przedsiębiorcą produkującym żywność, leki lub wyroby medyczne a organem regulującym, który zakończy decyzja oparta na nie pomyślnej dla przedsiębiorcy interpretacji przepisów prawa gospodarczego, realizującej jednak przedmiotową dyrektywę w celu ochrony zdrowia publicznego. Niewątpliwie, nie można stwierdzić, że interpretacja in dubio pro vita humana w każdej sprawie przełamie i całkowicie zniweczy wynik interpretacji oparty na zasadzie in dubio pro libertate. W przy padku sprzeczności pomiędzy dyrektywami interpretacyjnym o znaczeniu konstytucyjnym należy je w odpowiedni sposób ważyć i urzeczywistnić, nie wyłączając żadnej z nich.

4. Rola dyrektywy

Dyrektywa interpretacyjna in dubio pro vita humana stanowi jedną z gwarancji insty tucjonalnych ochrony zdrowia w  Polsce²⁴. Urzeczywistnia tę ochronę w  procesie

stosowania prawa, uniemożliwiając pozostawienie jej jedynie w sferze deklaracji władz. Upodmiotowia ona pacjenta, podkreślając indywidualną wartość każdego życia i ure alnia obowiązki władz publicznych związane z dostępnością świadczeń do publicznego systemu ochrony zdrowia. Zachowuje pełną moc w stanach nadzwyczajnych z uwagi na konstytucyjny zakaz ograniczania ochrony ludzkiego życia w  takich stanach²⁵. Powyższa uwaga wspiera również tezę, że ma ona szczególną moc w przypadku kon fliktów z innymi dyrektywami prokonstytucyjnymi podlegającymi takim ograniczeniom, a w szczególności dyrektywą in dubio pro libertate. Oczywiście, nie oznacza to, że w ca łości ją wyłączy, ale jej waga w wykładni prawa gospodarczego dokonywanej w „stanie zwyczajnym” będzie najczęściej większa. Dotyczy to zarówno wykładni prawa prowa dzonej w stanie nadzwyczajnym, jak i zwyczajnym.

Jej rola sprowadza się do refleksji i uwzględnienia ochrony zdrowia i życia w doko nywanej wykładni, a następnie wyboru tego z rezultatów, który maksymalizuje taką ochronę (decyzja interpretacyjna). W praktyce ma ona minimalizować ryzyko popeł nienia błędu wykładni. Dyrektywa ta wpływa również na rezultat wykładni prawa, w ten sposób, że może stanowić podstawę do przełamania wykładni językowej na rzecz wykładni pozajęzykowej (meta-dyrektywa; wykładnia drugiego stopnia)²⁶. W zależności od preferencji interpretatora do posługiwania się klaryfikacyjną czy derywacyjną kon cepcją wykładni prawa – może mieć ona zastosowanie jedynie w przypadku wątpli wości co do wyniku wykładni językowej²⁷ albo nawet pomimo braku takich wątpliwości. Oznacza to, że w zależności od sprawy, dyrektywa ta może równie dobrze wspierać wynik wykładnik językowej.

Stosowanie dyrektywy in dubio pro vita humana – tak jak innych dyrektyw wykładni prokonstytucyjnej – nie może być utożsamiane z odmową stosowania przepisu usta wowego²⁸ i zastępowaniem go bezpośrednim stosowaniem przepisu konstytucyjnego. Zamiast tego, w świetle konstytucyjnej zasady judycjalizacji, sądy i organy mają obowią zek dokonywać wykładni prokonstytucyjnej i wyboru takiego znaczenia, które maksy malizuje wartości wyrażone w ustawie zasadniczej²⁹. Dyrektywa ta wymusza współstoso wanie przepisów ustawowych z przepisami Konstytucji RP chroniącymi zdrowie i życia ludzkie. Dopiero niemożliwość nadania przepisowi ustawowemu brzmienia zgodnego z ustawą zasadniczą przekształca problem interpretacyjny w walidacyjny³⁰.

Współstosowanie zapewnia spójność aksjologiczną podejmowanych decyzji interpre tacyjnych i jednocześnie czyni z Konstytucji RP żywy akt prawny, podważając pozorną niestosowalność jej ogólnych przepisów. Upowszechnienie tej dyrektywy może przyczy nić się także do prawidłowego rozumienia zasady legalizmu jako działania organów pań stwa na podstawie i w granicach nie tyle ustawy, co prawa, a więc przy pełnym uwzględ nieniu i poszanowaniu aktów ponadustawowych. Z zasady legalizmu nie wynika bowiem nakaz stosowania przepisu w literalnym brzmieniu. Niekiedy wręcz takie stosowanie

może prowadzić do naruszenia tej zasady poprzez dokonanie błędnej wykładni prze pisu ustawowego w sposób nieprzystający aksjologicznie do Konstytucji RP³¹. Oznacza to, że organy administracji publicznej nie mogą poprzestawać jedynie na literalnym odczytywaniu przepisów, ale powinny nadać im takie znaczenie, by rezultat wykładni był zgodny z  Konstytucją RP oraz wiążącym Polskę prawem międzynarodowym, a także z ich aksjologicznym uzasadnieniem³². Tym samym zastosowania wykładni prokonstytucyjnej przez organ administracji publicznej nie można automatycz nie poczytywać za odmowę zastosowania prawa prowadzącą do naruszenia zasady legalizmu³³.

Rolą dyrektywy in dubio pro vita humana jest maksymalizacja ochrony życia ludz kiego³⁴. Niemniej jednak ta maksymalizacja nie zmienia charakteru systemu prawnego jako minimalistycznego (maksymalizacja minimalizmu). Z uwagi na brak przesądze nia w Konstytucji RP zakresu i form ochrony życia³⁵, dyrektywa nie powinna sprzeci wiać się wobec tego odebraniu życia w nadzwyczajnych sytuacjach (np. zabicie napast nika w obronie koniecznej)³⁶. Nie powinna również przełamywać konstytucyjnej zasady neutralności światopoglądowej państwa, w tym w zakresie aborcji czy eutanazji.

Dyrektywa może być stosowana zarówno w sporze o charakterze horyzontalnym (podmiot prawa a państwo), jak i wertykalnym (pomiędzy podmiotami prywatnymi). Obowiązek ochrony ludzkiego życia nie jest bowiem adresowany tylko do władz pub licznych, ale także do podmiotów prywatnych³⁷ (np. zakaz zabijania, zakaz wyłączenia lub ograniczenia odpowiedzialność względem konsumenta za szkody na osobie).

Powinna być ona stosowana przez organ administracji publicznej lub sąd z urzędu, a w szczególności w przypadku istnienia wątpliwości co do zgodności wyniku wykładni językowej z wykładnią unijną lub konstytucyjną w zakresie ochrony zdrowia lub życia. Z uwagi na kruchość życia i zdrowia ludzkiego oraz ich wysoką pozycję w hierarchii dóbr prawnych, dyrektywa powinna być przede wszystkim stosowana już na etapie postępowania administracyjnego. Tym samym organy administracji nie powinny czekać na wyrok sądu administracyjnego w celu przełamania wykładni językowej.

W związku z powyższym brak jej uwzględnienia w uzasadnieniu decyzji adminis tracyjnej może stanowić podstawę jej wzruszenia jako naruszenie prawa procesowego mogące mieć istotny wpływ na wynik sprawy³⁸. Możliwe jest również postawienie zarzutu naruszenia prawa materialnego poprzez jego błędną wykładnię.

Dyskusyjna jest możliwość uznania dyrektywy in dubio pro vita humana za odno szącą się nie tylko do wykładni prawa, ale również do niedających się usunąć w postę powaniu dowodowym wątpliwości faktycznych. Należy odnotować, że inne dyrektywy interpretacyjne z tej samej rodziny, tj. in dubio pro tributario, in dubio pro libertate oraz in dubio pro reo, znajdują właśnie takie rozszerzone zastosowanie w stosunku do realizacji

zasad prawdy obiektywnej oraz swobody oceny dowodów³⁹. Niemniej jednak nadal ciężko jest odnaleźć w polskim orzecznictwie przykłady takiego rozumienia omawianej dyrektywy.

5. Przedmiotowy zakres i przykłady zastosowania dyrektywy

Dyrektywę interpretacyjną in dubio pro vita humana należy stosować do wszystkich aktów normatywnych⁴⁰, w tym aktów podustawowych oraz aktów prawa unijnego. Co oczywiste, z uwagi na chronione dobro prawne dyrektywa ta dotyczy w szczegól ności przepisów z zakresu szeroko rozumianego prawa ochrony zdrowia, w tym prawa medycznego, farmaceutycznego, refundacyjne, ale także i prawa żywnościowego⁴¹. Nie ogranicza się jednak tylko do niego.

Poniżej zostaną przedstawione konkretne przykłady jej użycia zarówno w prawie ochrony zdrowia, jak i w innych gałęziach prawa.

5.1. Prawo refundacyjne

Wagę wykładni prawnej zgodnej z dyrektywą interpretacyjną in dubio pro vita humana najlepiej zobrazować na przykładzie orzecznictwa administracyjnego w przedmiocie serii decyzji Ministra Zdrowia odmawiających pacjentom zgody na indywidualną refun dację sprowadzanych z zagranicy produktów leczniczych⁴². Minister Zdrowia inter pretował bowiem wynikający z prawa refundacyjnego warunek „nieposiadania przez lek pozwolenia na dopuszczenie do obrotu na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej” w sposób literalny⁴³. Tym samym, jeżeli dany produkt leczniczy posiadał pozwolenie na dopuszczenie do obrotu w Polsce (aspekt formalny), choćby nie był on nigdy fizycz nie dostępny na polskim rynku (aspekt materialny), to Minister Zdrowia odmawiał jego indywidualnej refundacji. Decyzje te dotyczyły sierocych produktów leczniczych (ang. orphan drugs), stosowanych w leczeniu rzadko występujących chorób, które często były jedynym, choć kosztownym, sposobem na uratowanie zdrowia lub życia pacjenta. Produkty takie były dostępne tylko formalnie w Polsce, gdyż rejestrowane były w proce durze centralnej, a więc ich dopuszczenie do obrotu następowało od razu w całej Unii Europejskiej⁴⁴.

Interpretacja literalna warunków refundacji indywidulanej, choć pozbawiająca wielu pacjentów szans w zniesieniu barier ekonomicznych w dostępie do produktów

leczniczych, była potwierdzona w wielu wyrokach sądów administracyjnych⁴⁵. Choć w uzasadnieniach wyroków władza sądownicza dawała wyraz zrozumienia trudnej sy tuacji zdrowotnej skarżących, to zasłaniała się swoją pozycją ustrojową – zakładającą badanie jedynie legalności, a już nie słuszności wydawanych decyzji⁴⁶. Innymi słowy, sądy choć zdawały sobie sprawę, że ich rozstrzygnięcie może być niesprawiedliwe, to godziły się na to. Nie dostrzegały przy tym szans na sprawiedliwe rozstrzygnięcie w odpowiedniej wykładni prawa, uwzględniającej współstosowanie przepisów ustawo wych z konstytucyjnymi. Badanie decyzji pod kątem formalnym nie zwalnia bowiem sądu administracyjnego od obowiązku wymierzenia sprawiedliwości⁴⁷.

Sprawiedliwość wymagała natomiast dokonania wykładni przepisów prawa refun dacyjnego w świetle dyrektywy in dubio pro vita humana. Z jednej strony, wykładnia taka umożliwiała wydanie sprawiedliwego i propacjenckiego rozstrzygnięcia, a z drugiej strony nie skutkowała przekroczeniem formalnych granic badania decyzji. Jej zasto sowanie powinno skutkować wnioskiem, że przepisy refundacyjne umożliwiały także indywidualną refundację produktów leczniczych, które choć posiadały pozwolenia na dopuszczenie do obrotu, to w rzeczywistości były niedostępne na polskim rynku. Innymi słowy, należało się skupić na dostępności faktycznej, a nie na dostępności for malnej takich leków.

Szansę taką dostrzegły i wykładni takiej dokonały niektóre sądy administracyjne⁴⁸. W ślad za orzecznictwem Trybunału Konstytucyjnego⁴⁹, zapoczątkowały nową linię orzeczniczą uznającą, że ochrona zdrowia powinna mieć charakter rzeczywisty (a nie jedynie deklaratywny), prawo do ochrony zdrowia ma charakter indywidualny⁵⁰, a refun dacja leku na wniosek pacjenta powinna być możliwa w sytuacjach, w których lek nie jest powszechnie refundowany, a jego brak stanowi zagrożenie dla jego życia lub zdro wia⁵¹. Niemożliwość indywidualnej refundacji naruszałaby bowiem konstytucyjne prawo do ochrony zdrowia w aspekcie równości w dostępie do leków refundowanych⁵².

Pacjenci jako bezpośrednio zainteresowani refundacją takiego produktu leczni czego nie byli bowiem uprawnieni do wszczęcia postępowania refundacyjnego o skutku

powszechnym (tj. refundacja apteczna)⁵³. Procedura refundacji indywidualnej jest jedyną procedurą, w której są pełnoprawną stroną, a wynik postępowania dotyczy ich indywidu alnie⁵⁴. Jednocześnie Minister Zdrowia również nie mógł wszcząć takiego postępowania z urzędu, ani nie mógł zmusić firmy farmaceutycznej (podmiotu odpowiedzialnego) do złożenia takiego wniosku.

Rozwiązaniem tego problemu na gruncie wykładni prawa było właśnie zastosowanie dyrektywy in dubio pro vita humana. Kluczem do jej zastosowania była dokładna analiza przepisu refundacyjnego, który pomimo pozornego odnoszenia się jedynie do wyżej przedstawionego wariantu (nieposiadania przez lek pozwolenia), odwoływał się także do art. 4 Prawa farmaceutycznego⁵⁵. Przepis ten przewidywał natomiast kilka dodatko wych wariantów sprowadzenia produktów leczniczych z zagranicy, w tym wariant dla leku posiadającego pozwolenie na dopuszczenie do obrotu w Polsce, ale faktycznie niedostępnego na jej terytorium⁵⁶. Wariant ten najczęściej dotyczył leków sierocych. Tym samym ich refundacja okazała się możliwa.

W ślad za Maciejem Zielińskim można stwierdzić, że dyrektywa interpretacyjna in dubio pro vita humana odegrała w tych sprawach rolę naprawczo-aksjologiczną, gdyż przepis prawa refundacyjnego zaczął być odczytywany w świetle wartości systemu prawa⁵⁷.

Stosowanie wykładni in dubio pro vita humana przez sądy administracyjne doprowa dziło nie tylko do przełamania literalnej interpretacji przepisów prawa refundacyjnego przez Ministra Zdrowia, ale również do ich nowelizacji w 2017 r. w celu systemowego rozwiązania tego problemu⁵⁸. Nowelizacja stworzyła jednak szereg nowych problemów, które sądy administracyjne również rozwiązywały za pomocą tej dyrektywy, a których omówienie przekracza możliwości tego opracowania⁵⁹.

5.2. Ludzka biogeneza

Przez część doktryny dyrektywa in dubio pro vita humana została wykorzystana do okreś lenia statusu prawnego ludzkiej biogenezy. Przemawiać miała ona bowiem za poglądem, że zarodkowi, choć definiowanemu w polskim prawie w sposób uprzedmiotawiający jako „grupa komórek”⁶⁰, należy przypisać atrybuty człowieczeństwa jako „osoba ludzka”⁶¹

lub „domniemana osoba ludzka”⁶². Według części doktryny⁶³ była ona również naczelną dyrektywą jednego z rozstrzygnięć Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej doty czącego zdolności patentowej partenoty (ludzkiej komórki jajowej rozwijającej się w drodze dzieworództwa)⁶⁴.

Wcześniej już jednak dyrektywa ta była wykorzystana przez Trybunał Konstytucyjny do odpowiedzi na pytanie o stadium rozwoju człowieka, w którym rozpoczyna się kon stytucyjna ochrona jego życia⁶⁵. W wyroku w sprawie społecznej przesłanki dokonania aborcji Trybunał Konstytucyjny, zauważając, że nie jest w stanie wskazać „dostatecznie precyzyjnych i uzasadnionych kryteriów pozwalających na dokonanie takiego zróżnicowa nia w zależności od fazy rozwojowej ludzkiego życia”, opowiedział się za taką ochroną już od momentu poczęcia, choć nie przesądził o intensywności tej ochrony⁶⁶. Według Trybunału dziecko nienarodzone (embrion, płód) ma konstytucyjne prawo podmiotowe do ochrony swojego życia już od samego jego początku⁶⁷. Wyrok ten pozostaje nadal aktualny⁶⁸.

Wyrok ten jest również ciekawy z punktu widzenia teorii prawa. Wielopłaszczyznowość odczytywania prawa do życia pozwalająca zarówno wywodzić z niej prawo podmiotowe, jak i dyrektywę interpretacyjną in dubio pro vita humana, została wykorzystana przez Trybunał Konstytucyjny w ten sposób, że sama dyrektywa niejako współdefiniuje prawo do życia. Dochodzi wobec tego do swoistego „sprzężenia zwrotnego”. Dyrektywa ta, czerpiąc swoją moc z godności człowieka jako źródła prawa, staje się dyrektywą inter pretacyjną samej Konstytucji RP, a już nie tylko prokonstytucyjną dyrektywą interpre tacyjną.

5.3. Prawa reprodukcyjne

Trybunał Konstytucyjny w uzasadnieniu wyroku w sprawie embriopatologicznej prze słanki aborcji również zastosował dyrektywę in dubio pro vita humana⁶⁹. Podkreślając, konieczność przyjęcia w procesie stanowienia prawa tej dyrektywy, podzielił on poglądy wyrażone w przywoływanym już wyroku Trybunału (K 14/03) o nadrzędności ludz kiego życia w hierarchii dóbr prawnie chronionych oraz o konieczności stworzenia wystarczających podstaw prawnych dla jego ochrony jako warunku ochrony godności człowieka.

Trybunał ocenił w jej świetle przesłankę o treści: „badania prenatalne lub inne prze słanki medyczne wskazują na duże prawdopodobieństwo ciężkiego i nieodwracalnego

upośledzenia płodu albo nieuleczalnej choroby zagrażającej jego życiu”⁷⁰, wskazując, że przepis tworzy domniemanie na niekorzyść dziecka poczętego. Co więcej, w ocenie Trybunału nawet tak duży stopień prawdopodobieństwa lub nawet pewność nie uzasad nia pozbawienia życia człowieka w okresie prenatalnym. Według Trybunału istnienie takich okoliczności nie oznacza, że człowiek po urodzeniu nie będzie mógł korzystać z pełni praw i wolności.

Wyrok spotkał się przeważnie z krytyką w doktrynie⁷¹. Wydaje się, że w wyroku nad użyto przedmiotowej dyrektywy interpretacyjnej do narzucenia konkretnego światopo glądu, nie dostrzegając przy tym pluralizmu poglądu w społeczeństwie oraz konieczności uwzględnienia innych konstytucyjnych praw i wolności. Trybunał nie zauważył, że polska Konstytucja opowiada się za neutralnością światopoglądową państwa i nie przesądza również intensywności ochrony życia w różnych stadiach rozwoju.

5.4. Pozostałe zakresy zastosowania

Zastosowanie dyrektywy interpretacyjnej in dubio pro vita humana nie ogranicza się jedynie do wykładni przepisów prawa ochrony zdrowia. W przeciwieństwie do dyrektyw in dubio pro tributario, in dubio pro reo czy in dubio pro auctore, znajduje ona zastoso wanie w różnych gałęziach prawa. Dotyczy ona bowiem również przepisów, które choć prima facie nie są związane z ochroną zdrowia lub życia, to których nieprawidłowa wykładania mogłaby skutkować zakazem lub ograniczeniem podejmowania zachowań stanowiących warunek konieczny dla takiej ochrony⁷². Poniżej zaprezentowano wybór najbardziej reprezentatywnych przykładów zastosowania przepisów tej dyrektywy w pra wie socjalnym i karnym.

Sądy administracyjne zastosowały tę dyrektywę przy interpretacji przepisów prawa socjalnego wskazując, że w jej świetle „hospitalizacja dziecka” stanowi uzasadnioną przyczynę niestawiennictwa w urzędzie pracy jego rodzica i tym samym uniemożli wia zastosowanie sankcji w postaci pozbawienia go statusu osoby bezrobotnej i prawa do zasiłku⁷³. Wykorzystana została ona również do złagodzenia dla osoby bezrobot nej rygoru nieprzywracalności terminów materialnoprawnych w  prawie socjalnym jako części prawa administracyjnego. Sąd nie dokonał przy tym odstępstwa od zasady, że tylko terminy procesowe są przywracalne, ale osiągnął podobny efekt, nakazując liczyć 7-dniowy materialny termin na powiadomienie o przyczynie niestawiennictwa w urzędzie pracy nie od dnia wyznaczonej wizyty, ale od dnia, w którym ustała taka przeszkoda zdrowotna, która racjonalnie uniemożliwiała takie powiadomienie⁷⁴. Innymi słowy, sąd wykorzystał to, że słaby jakościowo przepis o promocji zatrudnienia wyraźnie

nie określał dnia, od którego należy liczyć taki termin. Spośród dwóch możliwych sąd wybrał tę interpretację, która maksymalizowała poszanowanie dla zdrowia i życia czło wieka.

Dyrektywa in dubio pro vita humana jest wykorzystywana również do wykładni prze pisów karnych. Przykładowo, pozwala nie kryminalizować zachowań, które choć wyczer pują znamiona czynu zabronionego, to podejmowane są w celu udzielania pomocy humanitarnej, gdyż w jej świetle są one pierwotnie legalne jako ratujące ludzkie życie i zdrowie⁷⁵. Pogląd ten znajduje swoją aktualność w świetle kryzysu migracyjnego na gra nicy polsko-białoruskiej oraz działań humanitarnych podejmowanych przez obrońców praw człowieka.

W kontekście prawnokarnej ochrony ludzkiego życia, wykładnia ta znalazła swoje odzwierciedlenie również w uchwale Sądu Najwyższego⁷⁶, który uznał, że ochrona dziecka (jako człowieka) przed narażeniem go na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu trwa już od momentu rozpoczęcia porodu, a nie od chwili oddzielenia dziecka od ciała matki czy rozpoczęcia samodziel nego oddychania⁷⁷. Wymaga to odpowiednio wyższej staranności ze strony osoby przyj mującej poród oraz nakierowanie działań medycznych zarówno na ochronę zdrowia i życia matki, jak i rodzącego się dziecka.

Z  kolei w  kontekście namowy i  pomocy do samobójstwa w  doktrynie wyra żono pogląd, że zasada in dubio pro vita humana nakazuje rozstrzygnąć wątpliwości, co do dolej granicy wieku uzasadniającej świadome podjęcie decyzji o odebraniu sobie życia w ten sposób, że stanowi nią granica pełnoletności, a nie granica uzyskania ogra niczonej zdolności do czynności prawnych (13 lat) czy granica zdolności do wyrażenia zgody prawnomedycznej (16 lat)⁷⁸. Granica pełnoletności jest bowiem najwyższą z wyżej wymienionych i maksymalizuje ochronę życia dziecka (człowieka). Ma to istotne kon sekwencje prawnokarne, gdyż namowa lub pomocnictwo w samobójstwie osoby niepeł noletniej uzasadnia kwalifikowanie takiego czynu jako zabójstwa⁷⁹, które jest zagrożone wyższą karą.

W opinii doktryny, dyrektywa in dubio pro vita humana nakazuje również wąskie rozumienie przesłanek tzw. klauzuli dobrego Samarytanina⁸⁰ (znoszącej odpowiedzial ność karną w stosunku do niektórych nieumyślnych przestępstw przeciwko zdrowiu i życiu)⁸¹ i tym samym przeważa ona nad dyrektywą in dubio pro reo. Wprowadzenie tej klauzuli podyktowane było niecelowością karania przedstawicieli zawodów medycz nych, którzy w okresie stanu zagrożenia epidemicznego albo stanu epidemii, udziela jąc świadczeń zdrowotnych, dopuścili się czynu zabronionego w trakcie zapobiegania,

rozpoznawania lub leczenia COVID-19, ale działali w szczególnych okolicznościach (np. lekarze innych specjalności lub lekarzy w trakcie specjalizacji) i nie dopuścili się w tym zakresie rażącego niezachowania ostrożności⁸². Klauzula dobrego Samarytanina, wzmacniając poczucie bezpieczeństwa prawnego u przedstawicieli zawodów medycz nych, została określona przez ustawodawcę jedynie jako wyjątek od konstytucyjnego nakazu ochrony życia⁸³ i zdrowia⁸⁴, który jak każdy wyjątek nie może być interpretowany rozszerzająco.

6. Podsumowanie

Dyrektywa interpretacyjna in dubio pro vita humana czerpie swoje źródło z konstytu cyjnej ochrony godności, życia i zdrowia człowieka. Znajduje ona swoje potwierdzenie w poglądach doktryny, a także w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego oraz sądów administracyjnych. W celu zwiększenia skali jej stosowania w praktyce powinna de lege ferenda zostać ustawowo uregulowana. Treść dyrektywy nakazuje rozstrzygać wszelkie możliwe wątpliwości co do ochrony życia ludzkiego na rzecz tej ochrony. Stosowanie tej dyrektywy odgrywa kluczową rolę w zapewnieniu instytucjonalnej ochrony zdrowia w Polsce poprzez wybór tego rezultatu wykładni przepisów prawa, który maksymalizuje ochronę ludzkiego życia i zdrowia. Jej przedmiotowy zakres zastosowania jest najsil niej związany z prawem ochrony zdrowia, ale znajduje również swoje zastosowanie do interpretacji przepisów w innych gałęziach prawa (na przykład w prawie karnym czy socjalnym), choćby prima facie nie wydawały się one bezpośrednio związane z ochroną zdrowia i życia ludzkiego.

About the Pro-Constitutional Interpretative Directive In Dubio Pro Vita Humana