The Question of the Autonomy of Law in the Light of E.B. Pašukanis’s Hylomorphic Theory

1. Wprowadzenie

Sto lat temu ukazała się Ogólna teoria prawa i marksizm Jewgienija Bronisławowicza Paszukanisa3. Oryginalność tej publikacji nie wynikała z samej próby zbudowania mar- ksistowskiej teorii prawa, bowiem tego typu zadania podejmowało się wielu autorów przed i po J.B. Paszukanisie, z różnym zresztą skutkiem. Tym natomiast co ją wyróżnia na tle światowego dorobku filozofii prawa jest zamierzenie zbudowania hylemorficz- nej teorii prawa wokół pojęcia formy prawnej. Przypomnijmy, że hylemorfizm sensu stricto jest to stanowisko filozoficzne, według którego w dociekaniach ontologicznych (metafizycznych) właściwe jest wyróżnianie dwóch przeciwstawnych wymiarów czy też płaszczyzn bytu – tj. jego formy oraz materii. Hylemorfizmem sensu largo jest natomiast posługiwanie się pojęciami formy i materii także poza obrębem ontologii (metafizyki), na przykład w etyce czy ontologii społecznej. Genezy hylemorfizmu należy poszuki- wać w teorii form Platona, ale dopiero uzupełnienie pojęcia formy (gr. μορφή, morfe) o pojęcie materii (gr. ὕλη, hyle) przez Arystotelesa należy uznać za właściwy początek stanowiska hylemorficznego w filozofii4. Arystotelesowski hylemorfizm wywarł silny wpływ na filozofię scholastyczną i pozostawał częścią filozoficznego kanonu myślenia aż do początków ery nowożytnej, gdy w obrębie filozofii przyrody został wyparty przez mechanistyczną koncepcję materii w XVII i XVIII w.5 Chociaż w erze nowożytnej hyle- morfizm nie odgrywał aż takiej roli jak w filozofii starożytnej i scholastycznej, można wskazać na jego obecność w myśli takich filozofów jak Gottfried W. Leibniz6 czy Georg

W.F. Hegel7. Od tego ostatniego hylemorfizm przejął zaś Karol Marks8. Co warte pod- kreślenia, współcześnie zauważalny jest renesans hylemorfizmu, występujący z jednej strony w filozofiach poszczególnych nauk empirycznych (np. w filozofii fizyki czy filo- zofii biologii)9, jak też w ontologii społecznej¹⁰, a także w metafizyce analitycznej, gdzie umacnia się nurt neoarystotelizmu analitycznego¹¹.

Celem niniejszego artykułu jest próba zrekonstruowania wizji autonomii prawa na gruncie hylemorficznej teorii prawa J.B. Paszukanisa¹².

Jak wskazuje Włodzimierz Gromski, pytanie o autonomię prawa możemy stawiać na czterech płaszczyznach: ontologicznej, poznawczej, aksjologicznej i funkcjonalnej¹³. Z autonomią poznawczą autor ten wiąże także problematykę autonomii nauki prawa oraz autonomię decyzji stosowania prawa¹⁴. Odrębnym zagadnieniem, powiązanym naj- silniej z autonomią aksjologiczną i funkcjonalną, jest autonomia prawa wobec polityki¹⁵. Na autonomię prawa można więc patrzeć zarówno od strony jej określonych płaszczyzn (wymiarów), jak i od strony poszczególnych subświatów instytucjonalnych, odnośnie do których stawiamy pytanie, czy prawo jest względem nich autonomiczne. W ujęciu Artura Kozaka byłyby to przede wszystkim subświaty polityki, ekonomiki, religii czy obyczaju¹⁶. Niezależnie od konkretnych sposobów pojmowania autonomii prawa, sądzę, że można je sprowadzić do pytania o samodzielność prawa w jego relacjach względem tego, co pozaprawne¹⁷.

Chociaż J.B. Paszukanis nie posługuje się w Ogólnej teorii… pojęciem autonomii prawa, to niewątpliwie zagadnienie to ma dla niego znaczenie pierwszoplanowe. Bez przesady można wręcz stwierdzić, że zdecydowana większość jego wywodów stanowi polemikę z autorami, którzy autonomii prawa z różnych przyczyn nie uznają, np. utoż- samiając prawo z ideologią (jak Michaił Rejsner)¹⁸, z przeżyciami psychicznymi czy moralnością (jak Leon Petrażycki)¹⁹ albo z wolą klasy panującej (jak Piotr Stuczka)²⁰, jak też z autorami, którzy negując realizm prawniczy (w istocie – hylemorficzny) spro- wadzają zjawiska prawne do norm w oderwaniu od realnych stosunków prawnych, jak

Hans Kelsen²¹ czy też do apriorycznych pojęć, jak neokantyści²², tym samym gloryfikując formę prawną w oderwaniu od jej treści²³. Z polemik tych wyłania się gmach realistycz- nej, materialistycznej i w gruncie rzeczy ontologicznie juryscentrycznej teorii prawa J.B. Paszukanisa, opartej o hylemorficzne założenie, że zjawiska prawne należy rozpa- trywać pod kątem dychotomii formy i materii oraz ich wzajemnej, dialektycznej relacji.

Dopiero na tle tak sformułowanych założeń teoretycznych możliwe jest postawienie pytania o autonomię prawa w sposób, w jaki zagadnienie to rozumie J.B. Paszukanis. Dlatego też najpierw zwięźle zostaną zrekonstruowane podstawowe założenia i tezy jego hylemorficznej teorii prawa (pkt 2). Następne refleksje będą dotyczyć zagadnienia będącego, w mojej ocenie, właściwym punktem wyjścia do podjęcia rozważań o autono- mii prawa na gruncie jego teorii, a mianowicie problemu genezy formy prawnej (pkt 3), a dopiero w pkt 4 zostanie podjęta próba odpowiedzi na pytanie, jaka wizja autonomii prawa może zostać zrekonstruowana zgodnie z Ogólną teorią… J.B. Paszukanisa.

2. Podstawowe założenia i tezy hylemorficznej teorii prawa J.B. Paszukanisa

Istotą hylemorficznej teorii prawa J.B. Paszukanisa jest wprowadzenie kluczowego pojęcia formy prawnej²⁴. W konsekwencji to właśnie dialektyka formy i materii deter- minuje, na gruncie omawianej teorii, relacje prawa i ekonomiki²⁵. Co istotne, dialek- tyki tej nie można sprowadzić do uproszczonego schematu „bazy i nadbudowy”, który wywierał swego czasu wpływ na marksistowską teorię prawa²⁶. Jak trafnie wskazuje China Miéville²⁷, a za nim Gian Giacomo Fusco²⁸, jednym z kluczowych aspektów teorii J.B. Paszukanisa jest odróżnienie pojęć: formy prawa i nadbudowy prawnej²⁹. Formą prawa jest prawo rozpatrywane względem ekonomiki, a zatem prawo jako forma, w której dokonywane są akty ekwiwalentnej wymiany; nadbudową prawną jest nato- miast gmach instytucjonalny, w którym forma prawa się urzeczywistnia, a w szczegól- ności sądownictwo i prawo procesowe. Można chyba też przyjąć szerzej, że nadbudową prawną jest całokształt społecznej infrastruktury prawa, a zatem nie tylko instytucje szeroko pojętej ochrony prawnej, ale także całokształt ram prawa pozytywnego, w które ujęta jest forma prawna określonego miejsca i czasu. Nadto celowe wydaje się odróż- nienie od siebie, na gruncie teorii J.B. Paszukanisa, formy prawa (ros. форма права) i formy prawnej (ros. правовая форма, względnie юридическая форма). O ile to pierwsze pojęcie, jak wskazałem wyżej, oznacza formę prawa in genere, o tyle formami prawnymi są realne i konkretne, spozytywizowane przejawy formy prawa, takie jak np. rzymskie prawo prywatne, polskie prawo karne itp., przy czym dla J.B. Paszukanisa, forma prawa (ogólna) jest efektem istnienia form prawnych (konkretnych i realnych)³⁰.

Relacja pomiędzy Marksowskim pojęciem formy towarowej a Paszukanisowym poję- ciem formy prawnej jest relacją analogii³¹, zgodnie z ujęciem, że „logika formy towa- rowej jest logiką formy prawnej”.³² Analogia ta wykracza jednak poza czysto formalne przeniesienie elementów konstrukcyjnych z jednego pojęcia na drugie, ale wynika także z istoty obu form, które wyrażają – każda w swojej dziedzinie – to samo zjawisko spo- łeczne, jakim jest wymiana towarowo-pieniężna i jej konsekwencje w obszarze ontologii społecznej, a w szczególności zjawisko podmiotowości. Co więcej, analogia ta opiera się także na analogii metodologicznej, przejawiającej się w formułowaniu twierdzeń abs- trakcyjnych na podstawie analizy konkretnych zjawisk³³.

Konsekwencją ujęcia prawa jako formy i powiązania jej genetycznego z formą towa- rową (o czym bliżej w kolejnym punkcie) było dla J.B. Paszukanisa uznanie prymatu (w porządku zarówno historycznym, jak i logicznym) autonomicznego podmiotu, prawa podmiotowego i stosunku prawnego nad suwerenem, prawem przedmiotowym i nor- mami prawnymi³⁴ w ogóle.

Porządek prawny tym właśnie różni się od każdego innego porządku społecznego, że ustalony jest dla prywatnych, izolowanych podmiotów. Norma prawna otrzymuje swoją differentia specifica, wyodrębniającą ją z ogólnej masy reguł postępowania – moral- nych, estetycznych, utylitarnych itd. dzięki temu, że zakłada osobę obdarzoną prawem i aktywnie dochodzącą swych praw.³⁵

Tak pojmowane prawo (formę prawną) J.B. Paszukanis stanowczo oddziela nie tylko od ideologii³⁶, ale także od nadbudowy politycznej w postaci organizacji państwowej³⁷. Co oczywiste, takie ujęcie odbiega nie tylko od poglądów teoretyków prawa identyfiku- jących się z marksizmem, ale też od ujęć samego K. Marksa³⁸, z którym J.B. Paszukanis wchodzi w lekko tylko zawoalowaną polemikę, podkreślając – wbrew filozofowi z Trewiru

– że „prawo jako forma istnieje nie tylko w głowach i teoriach uczonych prawników”, ale że: „Ma ono równoległą realną historię, która rozwija się nie jako system myśli, ale jako specyficzny system stosunków, w które wstępują ludzie nie dlatego, że je świadomie wybrali, ale dlatego zmuszają ich do tego warunki produkcji”.³⁹

Tymczasem dla Karola Marksa i Fryderyka Engelsa prawo było tylko jednym z rodza- jów ideologii⁴⁰, co do których pisali w Ideologii niemieckiej, iż: „Nie mają one historii,

nie mają rozwoju; to tylko ludzie, rozwijając swą produkcję materialną i swe materialne stosunki wzajemne, zmieniają wraz z tą swoją rzeczywistością również swoje myślenie i wytwory tego myślenia”.⁴¹ Natomiast fraza o wchodzeniu w określony system stosun- ków pod przymusem zarezerwowana była u K. Marksa dla stosunków ekonomicznych (produkcji)⁴², a nie prawnych:

W społecznym wytwarzaniu swego życia ludzie wchodzą w określone, konieczne, niezależne

od ich woli stosunki – w stosunki produkcji, które odpowiadają określonemu szczeblowi roz-

woju ich materialnych sił wytwórczych. Całokształt tych stosunków produkcji tworzy ekono-

miczną strukturę społeczeństwa, realną podstawę, na której wznosi się nadbudowa prawna

i polityczna i której odpowiadają określone formy świadomości społecznej.⁴³

Tak więc, o ile dla klasyków marksizmu prawo było traktowane jako zjawisko wtórne i heteronomiczne, należące do nadbudowy ideologicznej, u J.B. Paszukanisa podnie- sione zostało do rangi zjawiska autonomicznego, do czego powrócę w dalszej części roz- ważań. Pogląd taki spotkał się z krytyką ortodoksyjnych marksistów, np. Karla Korscha, który trafnie wytknęli J.B. Paszukanisowi odejście od poglądów K. Marksa⁴⁴.

Hylemorfizmu prawniczego J.B. Paszukanisa nie należy oczywiście mylić z forma- lizmem prawniczym w jego rozmaitych odmianach, włączając to Kelsenowski neokan- tyzm⁴⁵. Jewgienija B. Paszukanisa nie interesowała bowiem forma prawa jako przed- miot spekulacji, ale jako efekt filozoficznego abstrahowania od konkretnie istniejących, realnych form prawnych, na wzór rozumowania o prawidłach ekonomiki u K. Marksa⁴⁶. Hylemorfizm J.B. Paszukanisa można więc określić jako realistyczny⁴⁷ czy też materia- listyczny.

Na koniec tego zwięzłego przeglądu teorii J.B. Paszukanisa należy wspomnieć o kwestii tzw. obumierania prawa, które należało do kanonu myśli marksistowsko-leni- nowskiej, dopóki nie usunął jej stamtąd Józef Stalin⁴⁸. Jewgienij B. Paszukanis twierdził, że wraz z zanikiem sprzeczności interesów prywatnych, zaniknie też i forma prawna, jako że jest ona związana z prywatną własnością i sporami. Pozornie zachodziła tu więc sprzeczność pomiędzy stanowiskiem J.B. Paszukanisa a pozostałymi teoretykami radzie- ckimi, w tym Andriejem Wyszyńskim, którzy twierdzili, że w ZSRR prawo nie tylko nie obumiera, ale wręcz się umacnia⁴⁹. Różnica ta – która jakoby doprowadziła w ostatecz- ności do rozstrzelania J.B. Paszukanisa⁵⁰ – wynikała jednak przede wszystkim z tego, jak obie strony teoretycznego sporu definiowały prawo. Dla A. Wyszyńskiego prawem była wola klasy panującej podniesiona do godności ustawy⁵¹; dla J.B. Paszukanisa forma

prawna była par excellence formą prawa prywatnego⁵², opartego na tradycji romani- stycznej⁵³, a dla takiego prawa niewątpliwie w Związku Radzieckim czasów J. Stalina nie było już miejsca⁵⁴.

3. Geneza formy prawnej w ujęciu J.B. Paszukanisa

Jak wskazuje Gian Giacomo Fusco, nawiązując do koncepcji Alfreda Sohn-Retela, ujęcie formy prawnej u Jewgienija B. Paszukanisa ma charakter dynamiczny i polega na zjawisku abstrahowania w procesie wymiany.⁵⁵ Jak pisze G.G. Fusco:

Forma towarowa wymaga oddzielenia korzystania od wymiany; ale podczas gdy w korzy- staniu relacja między rzeczą a osobą nie jest kwestionowana, ponieważ jest w jakiś sposób bezpośrednia, w wymianie (gdy korzystanie jest wykluczone) relacja między osobą a rzeczą zostaje zapośredniczona przez samą ideę własności, w przeciwnym razie wymiana nie mogłaby mieć miejsca. (...) W zjawisku wymiany oderwanie od korzystania sprawia, że relacja między osobą a rzeczą staje się abstrakcyjna: przybiera postać roszczenia lub prawa podmiotowego do rzeczy. (...) Forma prawna stanowi zatem sztuczne powiązanie między podmiotem a przed- miotem w momencie, w którym praktyka wymiany oddziela bezpośrednią i konkretną relację między ludźmi a rzeczami: jest to w pewnym sensie przeniesienie na abstrakcyjną płaszczyznę prawną naturalnego/konkretnego faktu.⁵⁶

Sam J.B. Paszukanis pisał, że „stosunek prawny powstaje bezpośrednio z istniejących materialnych stosunków produkcyjnych ludzi”⁵⁷. Jak trafnie wskazuje C. Miéville:

W swej podstawowej formie towary wymienia się po kursie określonym przez ich wartość wymiany, a nie z jakiegoś zewnętrznego powodu lub dlatego, że jedna ze stron wymiany tego żąda. Dlatego też każdy podmiot uczestniczący w wymianie musi być (i) właścicielem prywatnego mienia oraz (ii) formalnie równy innemu podmiotowi lub podmiotom. Bez spełnienia tych warunków nie doszłoby do wymiany towarowej. Forma prawna jest nie- zbędną formą jaką przybiera stosunek pomiędzy formalnie równymi właścicielami wartości wymiany.⁵⁸

Genezy formy prawnej należy zatem doszukiwać się w samym zjawisku wymiany, traktując ją jako przesłankę sine qua non takiej wymiany⁵⁹. China Miéville pisze w tym kontekście o „fundamentalnej ontogenezie formy prawnej w kontrakcie”⁶⁰. Innymi słowy, jeżeli mamy do czynienia z wymianą towarowo-pieniężną, w której wymieniają się „równy z równym”, występuje zjawisko formy prawnej. Takie ujęcie problemu genezy formy prawnej czy też – co oznacza dla J.B. Paszukanisa to samo – genezy prawa jako takiego, jest w jego hylemorficznej teorii istotowo odmienne od innych ujęć tego samego problemu.

Przyjmując akt wymiany ekwiwalencyjnej za moment iuris genesis, J.B. Paszukanis tym samym zmuszony jest odrzucić koncepcję prawa jako rozkazu suwerena, określo- nego porządku wymuszającego posłuszeństwo⁶¹ czy umowy społecznej (wraz z ich pry- matem prawa publicznego⁶²), prawa jako świadomości społecznej czy przeżycia psycho- logicznego, czy też – jak w ujęciach realizmu prawniczego i juryscentryzmu – jako norm, które w realny sposób ograniczają dyskrecjonalną władzę prawników. Warto zauważyć natomiast interesujące podobieństwo pomiędzy Paszukanisową teorią genezy prawa a pojęciem prawa heglowskiego filozofa Alexandre’a Kojève’a, który wiązał je z relacją trójstronną powoda, pozwanego i bezstronnego sędziego, podkreślając moment sporu, poddanego osądowi niezainteresowanej osoby trzeciej jako kluczowy⁶³. Podobieństwo obu teorii staje się jeszcze bardziej widoczne, gdy zauważymy znaczenie, jakie w swojej teorii J.B. Paszukanis przypisuje sporowi sądowemu, pisząc iż: „Podstawową przesłanką regulacji prawnej jest (...) sprzeczność interesów prywatnych. Jest to równocześnie logiczna przesłanka formy prawnej i realna przyczyna rozwoju nadbudowy prawnej”⁶⁴. Niewątpliwie, płaszczyzną łączącą ujęcia J.B. Paszukanisa i A. Kojève’a jest kluczowy moment „uznania ‘innego’ za podmiot prawa”⁶⁵, w którym odnajdujemy (u obu auto- rów) echo słynnego sformułowania G.W.F. Hegla: „Nakazem prawa jest przeto: bądź osobą i uznawaj drugich jako osoby”⁶⁶.

Moment sporu cywilnoprawnego jest dla J.B. Paszukanisa niezwykle istotny, bowiem jest momentem, w którym forma prawna odróżnia się wyraźnie od formy ekonomicznej. W samym akcie wymiany formy te są do siebie zbliżone, wręcz zlewają się ze sobą⁶⁷; natomiast w momencie sporu forma prawna ukazuje się w swojej odrębności i ex post rozszerza tę odrębność aż do momentu swojej genezy w przeszłym akcie wymiany. Używając metafory fotograficznej, można by powiedzieć, że w momencie aktu wymiany powstaje „utajony obraz” formy prawnej, który już istnieje, choć jest niedostrzegalny, by w momencie zaistnienia sporu zostać „wywołanym” i stać się widocznym i postrze- galnym. Wedle słów J.B. Paszukanisa:

(…) stosunek ekonomiczny w swoim realnym ruchu staje się źródłem stosunku prawnego,

który powstaje po raz pierwszy w momencie sporu. Właśnie spór, ścieranie się interesów

powołuje do życia formę prawa, nadbudowę prawną. W sporze, tj. w procesie, podmioty

gospodarujące występują jako strony, tj. uczestnicy nadbudowy prawnej. Sąd, nawet w najbar-

dziej prymitywnej formie – to przede wszystkim nadbudowa prawna. Poprzez proces sądowy

to co prawne wyodrębnia się od tego co ekonomiczne i występuje jako samodzielny element.

Historycznie prawo zaczynało się od sporu, tj. od powództwa i dopiero potem obejmowało

wcześniejsze, czysto ekonomiczne lub faktyczne stosunki, które dzięki temu od samego

początku nabierały dwoistego charakteru – ekonomicznego i prawnego.⁶⁸

Prymat relacji wymiany ekwiwalencyjnej i sporu cywilnoprawnego – a zatem funda- mentalnych stosunków prawa materialnego i procesowego⁶⁹ – w rozpatrywaniu genezy i istoty formy prawnej rzutowały także na uznanie przez J.B. Paszukanisa prawa pry- watnego za pierwowzór formy prawnej w ogólności.

Właśnie w prawie prywatnym – pisał – myślenie prawnicze porusza się najswobodniej i najpew-

niej; jego konstrukcja przyjmuje najbardziej wykończoną i harmonijną postać. Tutaj nad praw-

nikiem nieustannie unoszą się klasyczne cienie Aulusa Ageriusa i Numeriusa Negidiusa, tych

osobistości rzymskiej formuły procesowej, z których czerpie on swoje natchnienie. Właśnie

w prawie prywatnym aprioryczne przesłanki myślenia prawniczego oblekają się w ciało i krew

dwóch spierających się stron (...).⁷⁰

Warto dodać, że przyjmowane przez J.B. Paszukanisa założenie, iż genezy formy prawnej należy doszukiwać się w aktach wymiany towarowo-pieniężnej oznaczało a contrario, że nie należy jej się doszukiwać w stosunkach produkcji⁷¹. Podobnie jak w  wypadku omówionej w  pkt. 2 kwestii odróżnienia prawa od ideologii i  nadbu- dowy, także skupienie się na stosunkach wymiany, a nie produkcji, odróżnia teorię J.B. Paszukanisa od ujęć Marksowskich i marksistowskich⁷².

4. Problem autonomii prawa u J.B. Paszukanisa

Hylemorficzna struktura materialistycznej teorii prawa J.B. Paszukanisa wymusza swoi- sty sposób tematyzacji zagadnienia autonomii prawa. Innymi słowy, postrzeganie prawa jako formy, zawsze już sprzężonej z określoną treścią, powoduje nie tylko odmienne niż w innych teoriach rozłożenie akcentów, ale także – wyrastając z odmiennych założeń ontologicznych – prowadzi do odmiennych wniosków. Skutkiem hylemorficznej struk- tury jest więc przede wszystkim analityczne rozdzielenie od siebie dwóch aspektów autonomii, tj. pytania o autonomię formy prawnej względem treści (materii) prawa (autonomia wewnętrzna prawa) od pytania o  autonomię prawa względem innych zjawisk, niebędących jego materią (autonomia zewnętrzna prawa), a zatem przede wszystkim (na tle Ogólnej teorii…) relacji prawa względem państwa i ideologii, które J.B. Paszukanis zalicza do tzw. nadbudowy⁷³.

Jak już wskazałem wcześniej, prymarną materią prawa, jego materialną podstawą, są dla J.B. Paszukanisa stosunki wymiany towarowo-pieniężnej, której przedmiotem mogą być przedmioty materialne (towary), „utowarowiona” praca, ale też per extensio- nem inne „utowarowione” aspekty życia społecznego, takie jak choćby przestępstwa, wymienialne w sądzie na „pracę” w postaci odbywania kary pozbawienia wolności czy też na „cenę” w postaci grzywny⁷⁴. Formą dla tej materii są formalno-abstrakcyjne uję- cia podmiotów i przedmiotów stosunków prawnych, praw podmiotowych oraz środ- ków ochrony prawnej, w szczególności procesowych. Stawiając na gruncie filozofii prawa J.B. Paszukanisa pytanie o autonomię tak ujętej formy względem jej materii

(tj. o autonomię wewnętrzną prawa) należy a limine odrzucić Marksowską wizję prawa jako prostego odzwierciedlenia stosunków społecznych, o której była mowa w pkt. 2 powyżej. Przy czym J.B. Paszukanis nie tyle odrzuca całkowicie koncepcje bazy i nadbu- dowy, co stanowczo opowiada się przeciwko ujmowaniu formy prawnej jako części tej ostatniej. Odróżniając od siebie natomiast formę prawną i nadbudowę prawną, ujmuje tę ostatnią jako aparat prawny, a zatem część państwa czy innej organizacji społeczeństwa.

O ile zatem aparat prawny faktycznie stanowi nadbudowę, o tyle sama forma prawna stanowi nie tylko wyraz, ale też istotę stosunków wymiany towarowo-pieniężnej. W wyra- finowanym hylemorfizmie J.B. Paszukanisa tej samej materii mogą bowiem odpowia- dać dwie równoległe (czy też „symetryczne”⁷⁵) formy⁷⁶ – materialny akt wymiany (stano- wiący materię prawa) może być rozpatrywany zarówno w jego formie ekonomicznej, jak i prawnej⁷⁷. Szkopuł jednak w tym, że forma ekonomiczna nie byłaby możliwa bez formy prawnej. Mówiąc inaczej, forma ekonomiczna presuponuje formę prawną, do pewnego stopnia stanowiąc z nią fenomenologiczną (choć nie ontyczną) jedność. Bez abstrakcyj- nych pojęć towaru, jego właściciela i pieniądza jako abstrakcyjnego nośnika wartości nie byłoby bowiem możliwe spotkanie się właściciela towaru z jego nabywcą i wymiana towaru na pieniądze. Aby mogło to bowiem nastąpić, muszą oni nawzajem uznać się za właścicieli towarów i pieniędzy, które zamierzają wymienić. Z punktu widzenia pytania o autonomię wewnętrzną prawa możemy zatem stwierdzić, że forma prawna nie jest heteronomiczna względem swojej materii, lecz pozostaje z nią w relacji dialektycznej – bez formy prawnej (właściciel, towar, sprzedaż, pieniądz) nie byłby możliwy akt wymiany. Forma prawna kształtuje więc swoją materię, ale jednocześnie nie mogłaby bez niej zaistnieć⁷⁸.

W efekcie tego ukształtowania można oczywiście powiedzieć, że forma prawna odzwierciedla swoją materię, ale w  odróżnieniu od ujęcia Marksowskiego, gdzie forma prawna –  jak inne formy ideologiczne –  jest całkowicie pasywna, w  ujęciu Paszukanisowym odzwierciedlanie materii przez formę jest wtórne względem kształ- towania tejże materii przed formę. Wymiar odzwierciedlania nie ma zatem charakteru pasywnego, tak jak to przyjmował K. Marks, lecz jest skutkiem uprzedniego (w sensie logicznym) ukształtowania materii. O ile możliwe jest wyobrażenie sobie formy prawnej bez materii prawa (norma prawna, która nie jest stosowana czy też formy prawne o zna- czeniu już czysto historycznym), o tyle nie jest możliwe wyobrażenie sobie materii prawa (aktu wymiany) niebędącej zawsze już zdeterminowanej formą prawa (nie jest bowiem możliwa wymiana bez uprzedniego albo choćby równoczesnego uznania ekwiwalencji przedmiotów wymiany i zdolności podmiotów wymiany do jej dokonywania, tj. jest ich zdolności prawnej i zdolności do czynności prawnych).

Na gruncie Ogólnej teorii… problematyka autonomii zewnętrznej formy prawnej poja- wia się w zasadzie tylko w odniesieniu do dwóch aspektów: autonomii formy prawnej

względem państwa oraz względem ideologii. Gdy idzie o relację prawa do ideologii, J.B. Paszukanis nie neguje ideologicznego charakteru prawa, tj. faktu, że prawo może mieć treść ideologiczną. Nie oznacza to jednak, by prawo było tożsame z ideologią, tj. by było zjawiskiem ideologicznym, ani też by było zdeterminowane przez ideologię. Ideologiczna treść prawa niebędącego samo przez się ideologią jest u J.B. Paszukanisa niejako skutkiem ubocznym istoty formy prawnej, a zatem jej istotowych elementów, takich jak autonomia i równość podmiotów prawa, abstrakcyjnie ujęte prawa podmiotowe, itp. Oczywiście, w obliczu realnych nierówności społecznych, ujmowanie na gruncie prawa podmiotów jako abstrakcyjnie równych i autonomicznych jest w rzeczywistości kontrfak- tyczne (na co J.B. Paszukanis niejednokrotnie zwraca uwagę⁷⁹); wynika jednak nie z tego, że prawo jest ideologią ani też z tego, że prawo jest pod wpływem ideologii, ale jest wyłącznie konsekwencją istoty formy prawnej i jej genezy w relacjach wymiany towarowej. Oczywiście, relacje takie nie muszą występować w każdym społeczeństwie (możliwy jest wyzysk bez- pośredni poprzez niewolnictwo czy daninę feudalną, albo społeczeństwo oparte o system nakazowo-rozdzielczy), ale w takim społeczeństwie nie będzie (jeszcze albo już) miejsca na formę prawa. Ubi commercium, ibi ius – można by sparafrazować znaną paremię.

Co się natomiast tyczy relacji formy prawa i nadbudowy politycznej, tj. państwa i two- rzonego przez nie prawa, J.B. Paszukanis stoi zdecydowanie na stanowisku pierwotności prawa wobec państwa i stosunku prawnego wobec normy prawnej⁸⁰. Jest to oczywiście logiczną konsekwencją przyjętej przez niego koncepcji prawa, ale ma równocześnie doniosłe skutki dla problemu autonomii zewnętrznej prawa. Prawo (ius) będąc pier- wotne względem państwa i prawa pozytywnego (lex), pozostaje wobec nich autono- miczne zarówno ontologicznie, jak i aksjologicznie. Szerokie wywody J.B. Paszukanisa o relacji między prawem prywatnym a publicznym, w tym nawet karnym, oparte o zało- żenie, że prawo publiczne jest możliwe do pomyślenia jedynie poprzez przeszczepienie poza swój właściwy obszar regulacji założeń konstrukcyjnych prawa prywatnego należy rozumieć, jak się wydaje, w ten sposób, że podstawą autonomii prawa są jego formalne wartości, wytworzone na gruncie cywilistycznym, najbliższym genezie formy prawnej. Co istotne, aksjologia formy prawnej jest zdecydowanie autonomiczna, bowiem – jak wskazuje J.B. Paszukanis – „samo pojęcie sprawiedliwości zaczerpnięte jest ze stosunku wymiany i poza nim nie wyraża niczego”⁸¹. Forma prawna jest również autonomiczna funkcjonalnie, gdyż jej mechanizm działania nie wymaga istnienia państwa ani two- rzonego przez nie prawa pozytywnego. Jak powiada J.B. Paszukanis: „Władza pań- stwowa wnosi do struktury prawnej przejrzystość i trwałość, ale nie tworzy jej przesła- nek (...)”⁸². Dlatego prawo jest, według omawianego autora, nie tylko autonomiczne wewnętrznie (względem swojej materii, jaką jest wymiana), ale też zewnętrznie, wzglę- dem państwa i tworzonego przez nie prawa pozytywnego (lex), jak i względem polityki i ideologii. Autonomia ma przede wszystkim charakter ontologiczny, który dodatkowo przekłada się na jej wymiar aksjologiczny i funkcjonalny. Problemu autonomii prawa w wymiarze poznawczym⁸³ J.B. Paszukanis zasadniczo nie podejmuje; wszak Ogólna teoria… miała być jedynie wstępem do większego i pełniejszego dzieła.

5. Zakończenie

Na gruncie realistycznego hylemorfizmu prawniczego J.B. Paszukanisa wyłania się zło- żony obraz autonomii prawa. W odróżnieniu od uproszczonych ujęć marksistowskich⁸⁴, prawo nie jest tu traktowane jako epifenomenalne odzwierciedlenie stosunków ekono- micznych, a forma prawna nie stanowi bynajmniej zewnętrznej, językowej postaci, jaką prawnicy nadają stosunkom społecznym ukształtowanym w innych porządkach. W oma- wianym ujęciu to forma prawna przyjmuje rolę aktywną, kształtując swoją materię. Bez formy prawnej i jej składowych elementów istotnych (essentialia), tj. abstrakcyjnie ujętych pojęć podmiotów prawa, praw podmiotowych, stosunków prawnych i przedmio- tów tych stosunków, wymiana towarowo‑pieniężna byłaby nie do pomyślenia. Zatem „wynalazek” prawa, by nawiązać do sformułowania Aldo Schiavonego⁸⁵, jest nie tyle pochodną gospodarki towarowo-pieniężnej, co leży u jej podstaw, wręcz warunkując jej historyczne pojawienie się. Pytanie o autonomię formy prawnej względem jej mate- rii, tj. materialnych aktów wymiany, wymaga więc na gruncie teorii J.B. Paszukanisa odpowiedzi afirmatywnej i juryscentrycznej. Forma prawna umożliwia i kształtuje takie akty, której bez niej byłyby nie do pomyślenia, przynależąc tym samym do istoty wymiany. Równocześnie jednak należy pamiętać, że forma prawna współdzieli swoją materię (treść) z formą towarową, co skutkuje swego rodzaju splotem ontycznym obu tych form, jednak bez przewagi jednej nad drugą; splot ten zostaje rozwiązany dopiero w momencie sporu cywilnoprawnego. Takie ujęcie, odbiegające od klasyków marksizmu

– a nawet niemające, zdaje się, ekwiwalentu w żadnej innej teorii – jest niewątpliwie oryginalnym wkładem J.B. Paszukanisa do filozofii prawa.

Gdy idzie o autonomię prawa względem państwa, polityki i ideologii, a zatem to, co określiłem mianem zewnętrznej autonomii prawa, J.B. Paszukanis zajmuje stanowisko nie mniej afirmatywne i juryscentryczne. Rozpatrując genezę formy prawnej, podkreśla, że należy jej szukać w wymianie towarowo-pieniężnej, a rolą państwa może być jedynie jej zarejestrowanie, uznanie jej istnienia. Co więcej, forma prawna, dzięki swej atrakcyj- ności, zaczyna historycznie wpływać na te sfery działania państwa, które nie są związane z wymianą towarowo-pieniężną, a zatem na kształtowanie się prawa publicznego ad ima- ginem et similitudinem prawa prywatnego. Koncepcje publicznych praw podmiotowych czy kary jako odpłaty za przestępstwo są bowiem wewnętrznymi transplantami prawnymi (legal transplants) czy też rozlewaniem się (spillover) formy prawa prywatnego na obszar prawa publicznego in statu nascendi. Forma prawna, będąca w swej genezie i istocie par excellence formą prawa prywatnego, jest więc nie tylko autonomiczna, ale też dzięki atrakcyjności swych formalno-abstrakcyjnych elementów konstrukcyjnych ma tendencję do rozpleniania się i kolonizacji obszarów dotychczas zastrzeżonych dla sfery polityki i właściwej jej bezkształtnej dyskrecjonalności i decyzjonizmu. Można więc powiedzieć, że jurydyzacja, której przejawem jest rozwój prawa publicznego, dokonuje się dzięki specyficznym własnościom formy prawnej, które jednak powstały na gruncie prawa pry- watnego, będącego kolebką jurydyczności (juridicité)⁸⁶ jako takiej.

Niemniej autonomiczne jest prawo, na gruncie teorii J.B. Paszukanisa, względem ideologii. Choć autor ten nie tylko nie pomija milczeniem, ale wręcz w sposób jaskrawy i ironiczny podkreśla ideologiczne aspekty formy prawnej, to gdy idzie o ontologię spo- łeczną w bardzo ścisły sposób podkreśla odrębność prawa i ideologii, stanowczo prote- stując przeciwko próbom sprowadzenia formy prawnej do formy ideologicznej.

Na zakończenie tych rozważań można postawić pytanie o  aktualność myśli J.B. Paszukanisa dla naszego, współczesnego rozumienia autonomii prawa względem ekonomiki, polityki czy ideologii. Niewątpliwie zaskakującym – z naszej perspektywy poznawczej – było przyjęcie przez J.B. Paszukanisa jako punktu wyjścia rozważań nad formą prawną momentu ekwiwalentnej wymiany. Jeżeli przyznamy mu jednak rację, że właśnie w tym akcie następuje – jak powiedziałby G.W.F. Hegel – realizacja fun- damentalnego nakazu prawa w postaci bycia autonomicznym podmiotem i uznania innych za takie⁸⁷, to faktycznie możemy przyjąć, że cały gmach jurydyczności spoczywa na wymianie jako na momencie jej genezy, oraz na procesie równorzędnych stron przed bezstronnym sędzią jako na momencie jej najpełniejszego urzeczywistnienia i definityw- nego wyodrębnienia. Tak ujęte cechy konstrukcyjne tkanki prawnej, będące wyrazem samej istoty prawa jako prawa⁸⁸, odróżniającej je od innych form bytu społecznego, sprowadzają się zatem nie tyle do formalno-abstrakcyjnego formułowania wypowiedzi normatywnych popartych zorganizowanym przymusem, ale raczej do stworzenia i pod- trzymywania układu abstrakcyjnie ujętych stosunków społecznych opartych na auto- nomicznych podmiotach, kierujących względem siebie prawa podmiotowe, których ochrony mogą poszukiwać w procesie. Układ taki oparty jest niewątpliwie na wartoś- ciach czysto formalnych⁸⁹, których postępująca złożoność wymaga wykształcenia się pro- fesjonalnej grupy społecznej, zapewniającej jej obsługę w postaci aparatu prawnego. Jewgienij B. Paszukanis nie podjął tego wątku w swojej pracy – albo go podjąć nie zdążył – ale pytanie o autonomię prawa, analizowane w niniejszym artykule, można by uzupełnić o problem autonomii aparatu prawnego (nadbudowy prawnej), obejmują- cej w szczególności naukę prawa i praktykę prawniczą. Choć ustosunkowanie się do tego problemu wykraczałoby niewątpliwie poza ramy rekonstrukcji i interpretacji poglądów J.B. Paszukanisa, to można pokusić się o twierdzenie, że postulat autonomii nauki prawa i praktyki prawniczej, opartej o wartości formalne prawa – stanowiący jeden z głównych elementów juryscentrycznej wizji prawa⁹⁰ – wydaje się stanowić logiczne uzupełnienie i rozwinięcie poglądów tego myśliciela. W tym kontekście znamiennym staje się fakt, że właśnie rekonstrukcji poglądów radzieckiego teoretyka poświęcony był debiut naukowy twórcy juryscentryzmu,⁹¹ który zresztą nie ukrywał, że „realistyczna perspektywa przyjęta przez J.B. Paszukanisa odcisnęła piętno na (jego – dop. R.M.) późniejszych zainteresowaniach badawczych”⁹².

The Question of the Autonomy of Law in the Light

of E.B. Pašukanis’s Hylomorphic Theory