Archiwum Filozofii Prawa
i Filozofii Społecznej Journal of the Polish Section of IVR ISSN 2082-3304 Logo Polskiej Sekcji IVR Polska Sekcja IVR ↗

Research article

Finding legal approaches to dealing with the past after the fall of communism from the perspective of legal theory and comparative law

Article authors
  1. Christoph-Eric Mecke

Finding legal approaches to dealing with the past after the fall of communism from the perspective of legal theory and comparative law

Archiwum Filozofii Prawa i Filozofii Społecznej, nr 3(44)/2025, s. 138-155

DOI 10.36280/afpifs.2025.3.138 ↗
Issue
nr 3(44)/2025
Pages
138-155
Published
Article language
English

Polish

Translated abstract

Artykuł porusza kwestię prawnego karania przestępstw, w szczególności przestępstw przeciwko życiu i wolności, które zostały popełnione w byłych państwach socjalistycznych Europy Środkowej i Wschodniej w imieniu państwa lub przynajmniej za jego milczącą zgodą. Kwestia ta jest omawiana w artykule z perspektywy teorii prawa i prawa porównawczego. Po wyjaśnieniu pojęcia „zbrodni komunistycznych”, które w krajach takich jak Polska jest nawet pojęciem prawnym obowiązującego prawa, w pierwszej części artykułu przeanalizowano prawnoteoretyczne i prawnofilozoficzne problemy sankcji karnych za masowe naruszenia praw człowieka popełnione pod rządami prawa epoki socjalizmu. Jako prawnoteoretyczne bieguny w tym zakresie, przedstawiono stanowisko Gustawa Radbrucha z jego dwoma słynnymi formułami oraz stanowisko pozytywizmu prawnego Hansa Kelsena. Wskazuje, że w przypadku zbrodni komunistycznych można zastosować tylko pierwszą z dwóch formuł Radbrucha, „formułę niedopuszczalności”. Perspektywa prawnoporównawcza jest przedmiotem drugiej części artykułu. Pokazuje ona, że spektrum prawa karnego dotyczącego przeszłości komunistycznej po 1989 r. waha się od stosunkowo systematycznego ścigania przynajmniej najpoważniejszych naruszeń praw człowieka, na przykład w przypadku zabójstw na dawnej wewnętrznej granicy Niemiec, do całkowitego zaniechania ścigania przez wymiar sprawiedliwości państw Europy Wschodniej, takich jak Rosja, Białoruś, Gruzja, Bułgaria czy Chorwacja. Tam, gdzie doszło do ścigania karnego, pojawiła się kwestia nie tylko przedawnienia, ale także zasady nulla poena sine lege . Zasada ta, która opiera się na rządach prawa, jest ważna nie tylko w odniesieniu do obowiązywania prawa ustawowego w czasach komunizmu, ale także w odniesieniu do różnych praktyk interpretacyjnych sądów w byłych państwach socjalistycznych [tłumaczenie – Redakcja].

Translated keywords

  • ocena prawna zbrodni komunistycznych
  • postsocjalistyczne państwa Europy Środkowo-Wschodniej
  • pozytywizm prawny Kelsena
  • dwie formuły Radbrucha
  • rządy prawa
  • nulla poena sine lege

English

Abstract

The paper deals with the question of legal punishment of crimes, in particular crimes against life and freedom, which were committed in the former socialist states of Central and Eastern Europe in the name of the State or at least with its tacit approval. This question is discussed in the paper from the perspectives of legal theory and comparative law. After clarifying the concept of “communist crimes”, which in countries such as Poland is even a legal concept of applicable law, the first part of the paper examines the legal-theoretical and legal-philosophical problems of criminal penalties for massive human rights violations committed under the laws of the socialist era. As legal-theoretical polar opposites in this regard, it presents the position of Gustav Radbruch with his two famous formulae and the position of Hans Kelsen’s legal positivism. It points out that in the case of communist crimes only the first of Radbruch’s two formulae, the “intolerability formula” can be applied. The perspective of comparative law is the subject of the second part of the paper. It shows that the spectrum of criminal-law dealing with the communist past since 1989 ranges from a relatively systematic legal prosecution of at least the most serious human rights violation, for example in the cases of homicides at the former inner German border, to complete non-prosecution by the judiciary of Eastern European states such as Russia, Belarus, Georgia, Bulgaria or Croatia. Where criminal prosecution took place, the question arose not only of the statute of limitations, but also of the nulla poena sine lege principle. This principle, which is based on the rule of law, is not only important with respect to the validity of statutory law during the communist era, but also with regard to the different interpretative practices of courts in the former socialist states.

Keywords

  • legal reassessment of communist crimes
  • post-socialist states of Central and Eastern Europe
  • Kelsen’s legal positivism
  • Radbruch’s two formulae
  • rule of law
  • nulla poena sine lege
Full text PDF How to cite

References

43 reference entries

References

  1. Alexy R., Mauerschiitzen. Zum Verhâltnis von Recht, Morał und Strafbarkeit [in:] Elemente einer juristischen Begrijndungslehre, eds. R. Alexy, H. Koch, L. Kuhlen, H. RO[3mann, Nomos, Baden- Baden 2003, pp. 469-492.

  2. Allweiss M., Materna K., DieAufarbeitung der Grenztoten des Eisernen Vorhangs istzôh, Deutschland-funk Kultur, 17.07.2023, https://www.deutschlandfunkkultur.de/tschechien-und-die-grenzto-ten-die-aufarbeitung-ist-zaeh-dIf-kuItur-4832cI 78-1 OO.htmI (accessed: 18.01.2025).

  3. Augustinus A., De civitate Dei, vol. I: Lib. I—XIII, recogn. B. Dombart, A. Kalb, Teubner, Stutgardiae 1981.

  4. Aydin T., Gustav Radbruch, Hans Kelsen und der Nationalsozialismus. Zwischen Recht, Unrecht und Nicht-Recht, Nomos, Baden-Baden 2020.

  5. Bohata P., Die rechtliche Aufarbeitung der kommunistischen Vergangenheit in der Słowakischen Repub-lik und in der Tschechischen Republik [in:] Die rechtliche Aufarbeitung der kommunistischen Vergan-genheit in Osteuropa, eds. F. Schroeder, H. KUpper, Peter Lang, Frankfurt a. M. 2010, pp. 231-270.

  6. Bormann A., Die rechtliche Aufarbeitung der kommunistischen Vergangenheit in Rumónien [in:] Die rechtliche Aufarbeitung der kommunistischen Vergangenheit in Osteuropa, eds. F. Schroeder, H. KOpper, Peter Lang, Frankfurt a. M. 201 0, pp. 157-185.

  7. Bormann A., KUpper H., Schroeder F., Die rechtliche Aufarbeitung der kommunistischen Vergan-genheit in Deutschland [in:] Die rechtliche Aufarbeitung der kommunistischen Vergangenheit in Osteuropa, eds. F. Schroeder, H. Kijpper, Peter Lang, Frankfurt a. M. 2010, pp. 61—97. BR24 Redaktion, Aus flir Prozess wegen Grenztoten: Angeklagter Ex-Minister tot, BR24, 21.06.2023,

  8. https://www.br.de/nachrichten/bayern/aus-fuer-prozess-wegen-grenztoten-angeklagter-ex-minister-tot,Thns4G0 (accessed: 25.07.2025).

  9. Courtois S., The black book of communism: crimes, terror, repression, trans. J. Murphy, M. Kramer, Harvard University Press, Cambridge, Mass. 2001.

  10. Dreier R., Gesetzliches Unrecht im SED-Staat? Am Beispiel des DDR-Grenzgesetzes [in:] Strafgerech-tigkeit. Festschrift for Arthur Kaufmann, eds. F. Haft et al., MOIIer, Heidelberg 1993, pp. 57—70.

  11. Eser A., Arnold J. (eds.), Strafrecht in Reaktion aufSystemunrecht. Vergleichende Einblicke in Transi-tionsprozesse, vol. 5, Edition iuscrim, Freiburg i. Br. 2002.

  12. Fijałkowski A., Retrospectivejustice: Post-communist Germany and Poland in comparative perspec-tive [in:] Transitional criminal justice in post-dictatorial and post-conflict societies, eds. A. Fijal-kowski, R. Grosescu, Intersentia, Cambridge 2017, pp. 21—45.

  13. Fijałkowski A., Transitional criminal justice: The Polish way [in:] Transitional criminal justice in post-dictatorial and post-conflict societies, eds. A. Fijałkowski, R. Grosescu, Intersentia, Cam-bridge 2017, pp. 101-122.

  14. Fischer T., Lorenz M., Lexikon der „Vergangenheitsbewóltigung” in Deutschland. Debattenund Dis-kursgeschichte des Nationalsozialismus nach 1945, 2nd ed., Transcript, Bielefeld 2009.

  15. Friedmann, W., Gustav Radbruch, "Vanderbilt Law Review” 1960, vol. 14, pp. 191-209.

  16. Ivanova S., Die rechtliche Aufarbeitung der kommunistischen Vergangenheit in Bułgarien [in:] Die rechtliche Aufarbeitung der kommunistischen Vergangenheit in Osteuropa, eds. F. Schroeder, H. KOpper, Peter Lang, Frankfurt a. M. 201 0, pp. 11-60.

  17. Janicki R., Były oficer operacyjny służby bezpieczeństwa NRD (Stasi) skazany za zabójstwo obywate- Ia polskiego na przejściu granicznym pomiędzy NRD a Berlinem Zachodnim (komunikat prasowy rzecznika IPN), IPN, 14.10.2024, https://ipn.gov.pl/pl/dla-mediow/komunikaty/204501,Byly- -0ficer-operacyjny-sluzby-bezpieczenstwa-NRD-Stasi-skazany-za-zabojstwo-obyw.html (ac-cessed: 18.01.2025).

  18. Kaufmann A., Gustav Radbruch. Rechtsdenker, Philosoph und Sozialdemokrat, Piper, MOnchen 1987.

  19. Kelsen H., Pure theory of law, trans. M. Knight, The Lawbook Exchange, Clark 2005.

  20. Kirste S., Rechtliche Vergangenheitsbewóltigung. Ein Beitrag des Rechts zur Vergangenheitsgerech-tigkeit in rechtsphilosophischer Perspektive, "Jahrbuch des Offentlichen Rechts der Gegenwart. Neue Folge” 2021, vol. 69, pp. 1-36.

  21. Krotoszyński M., Modele sprawiedliwości tranzycyjnej, Wydawnictwo UAM, Poznań 2017.

  22. KUpper H., Die rechtliche Aufarbeitung der kommunistischen Vergangenheit in Ungarn [in:] Die rechtliche Aufarbeitung der kommunistischen Vergangenheit in Osteuropa, eds. F. Schroeder, H. KUpper, Peter Lang, Frankfurt a. M. 2010, pp. 271-322.

  23. Lachowski T., Zmiany legislacyjne w przedmiocie likwidacji instytucji przedawnienia wobec zbrodni komunistycznej jako element działań zmierzających do przekształcenia modelu rozliczeń z ko-munistycznq przeszłością w Polsce po 2015 roku [in:] Zbrodnie komunistyczne. Odpowiedzial-ność państwa orazjednostek, ed. P. Grzebyk, Wydawnictwo Instytutu Wymiaru Sprawiedliwo- 'ci, Warszawa 2022, pp. 155-171.

  24. Limbach J., Môglichkeiten und Grenzen des Rechtsstaats bei der Aufarbeitung diktatorischer Ver-gangenheiten [in:] Recht und Gerechtigkeit. Die strafrechtliche Aufarbeitung von Diktaturen in Europa, ed. J. Ganzenmăller, Bôhlau, Kôln 201 7, pp. 23—30.

  25. Marxen K., Werle G., Vormbaum M., Die strafrechtliche Aufarbeitung von DDR-Unrecht. Eine Bilanz. 2nd ed., De Gruyter, Berlin 2020.

  26. Mecke C., The "Rule of Law” and the "Rechtsstaat"— a historical and theoretical approach from a Ger-man perspective, "Studia Iuridica" 201 9, vol. 79, pp. 29-47.

  27. Mikowski M., Jedyny taki proces. Sąd Najwyższy osądzi stalinowskiego sędziego, który skazał na śmierć młodego pilota, "Rzeczpospolita", 29.01.2025, https://www.rp.pl/sady-i-trybunaly/art- 41738521 -jedyny-ta kiproces-sad-najwyzszy-osa dzi -stalinowskiego-sedzi egoktory-skazal- -na-smierc-mlodego-pilota (accessed: 30.01.2025).

  28. Mikowski M., Sąd Najwyższy wydał wyrok w sprawie mordu sądowego. Decyzja nie mogła być inna, "Rzeczpospolita", 16.04.2025, https://www.rp.pl/sady-i-trybunaly/art42133251 -sad-naj-wyzszy-wydal-wyrok-w-sprawie-mordu-sadowego-decyzja-nie-mogla-byc-inna (accessed: 25.07.2025). Mohr 1., Gustav Radbruch als Reichsjustizminister (1921-1923), Forum Berlin, Berlin 2004. Montesquieu, De ľesprit des łois. Nouvelle ćdition, Revues et corrigće, & considćrablement aug-mentće par I'Auteur, Tome premier, London 1 777, https://archive.org/details/lespritdeslois- 01 montuoft/page/n7/mode/2up (accessed: 24.08.2025).

  29. Palata R., Former minister on trial for border deaths in communist era, In Focus, 25.05.2023,

  30. https://www.dw.com/en/former-minister-on-trial-for-border-deaths-in-communist-era/a-65697901 (accessed•. 25.07.2025).

  31. Pintarić T., Die rechtliche Aufarbeitung der kommunistischen Vergangenheit in Kroatien [in:] Die rechtliche Aufarbeitung der kommunistischen Vergangenheit in Osteuropa, eds. F. Schroeder, H. KUpper, Peter Lang, Frankfurt a. M. 2010, pp. 99—125.

  32. Radbruch G., Legal philosophy [1932] [in:] The legal philosophies of Lask, Radbruch, and Dabin, trans. K. Wilk, Harvard University Press, Cambridge 1 950, pp. 43—224.

  33. Radbruch G., Statutory lawlessness and supra-statutory law (1946), trans. B. Litschewski Paul-son, S.C. Paulson, "Oxford Journal of Legal Studies” 2006, vol. 26, no. 1, pp. 1—1 1, https://doi. org/10.1093/0jls/gqi041.

  34. Schmôlz F., Das Naturrecht in der politischen Theorie, Springer, Wien 1963.

  35. Segesser D., Der Tatbestand Verbrechen gegen die Menschlichkeit [in:] NMT. Die Nbrnberger Militâr-tribunale zwischen Geschichte, Gerechtigkeit und Rechtsschôpfung, eds. K. Priemel, A. Stiller, Hamburger Edition, Hamburg 2013, pp. 586—629.

  36. Schroeder F., KUpper H. (eds.), Die rechtliche Aufarbeitung der kommunistischen Vergangenheit in Osteuropa, Peter Lang, Frankfurt a. M. 2010.

  37. Spendel G., Gustav Radbruchs politischer Weg [in:] Gustav Radbruch als Reichsjustizminister (1921- 1923), ed. l. Mohr, Friedrich-Ebert-Stiftung, Berlin 2004, pp. 23—34.

  38. Udvaros J., Ungarn [in:] Strafrecht in Reaktion auf Systemunrecht. Vergleichende Einblicke in Tran-sitionsprozesse, vol. 5, eds. A. Eser, J. Arnold, Edition iuscrim, Freiburg i. Br. 2002, pp. 271-322.

  39. Valadăo R., Rechtspositivismus und Nationalsozialismus. Entstehung, Widerlegung und Oberwin-dung der Positivismuslegende, Duncker & Humblot, Berlin 2024.

  40. Vassali G., Radbruchsche Formel und Strafrecht. Zur Bestrafung der „Staatsverbrechen” im postna-zistischen und postkommunistischen Deutschland, De Gruyter, Berlin 2010.

  41. Vries T., Der rechtliche Umgang mit der Vergangenheit in der Republik Polen [in:] Die rechtliche Auf-arbeitung der kommunistischen Vergangenheit in Osteuropa, eds. F. Schroeder, H. Ktpper, Pe-ter Lang, Frankfurt a. M. 2010, pp. 141—151.

  42. Werle G., Vormbaum M., Transitional Justice. Vergangenheitsbewâltigung durch Recht, Springer, Berlin 2018.

  43. Wette W., Der Fall Filbinger, Vortrag zu der Veranstaltung „Was Unrecht war, kann nicht Recht sein!” Saal des Historischen Kaufhauses in Freiburg i. Br., 14. September 2003, https://web.archive. org/web/20060312154532/http://www.vauban.de/pub/wette.pdf (accessed: 18.01.2025).

Publication information

Author and affiliation

Christoph-Eric Mecke

University of Zielona Góra

Issue data

Issue nr 3(44)/2025

Pages
138-155
Published
AccessOpen LicenceCC BY 4.0 ↗

How to cite

Bibliographic description and verified export formats.

Format AFPiFS

C. E. Mecke, Finding legal approaches to dealing with the past after the fall of communism from the perspective of legal theory and comparative law, „Archiwum Filozofii Prawa i Filozofii Społecznej” nr 3(44)/2025, s. 138–155, DOI: 10.36280/afpifs.2025.3.138

Export citation data