rule of law

Finding legal approaches to dealing with the past after the fall of communism from the perspective of legal theory and comparative law

Dr hab. Christoph-Eric Mecke, prof. UZ

Uniwersytet Zielonogórski

Abstrakt w języku polskim: Artykuł porusza kwestię prawnego karania przestępstw, w szczególności przestępstw przeciwko życiu i wolności, które zostały popełnione w byłych państwach socjalistycznych Europy Środkowej i Wschodniej w imieniu państwa lub przynajmniej za jego milczącą zgodą. Kwestia ta jest omawiana w artykule z perspektywy teorii prawa i prawa porównawczego.

Po wyjaśnieniu pojęcia „zbrodni komunistycznych”, które w krajach takich jak Polska jest nawet pojęciem prawnym obowiązującego prawa, w pierwszej części artykułu przeanalizowano prawnoteoretyczne i prawnofilozoficzne problemy sankcji karnych za masowe naruszenia praw człowieka popełnione pod rządami prawa epoki socjalizmu. Jako prawnoteoretyczne bieguny w tym zakresie, przedstawiono stanowisko Gustawa Radbrucha z jego dwoma słynnymi formułami oraz stanowisko pozytywizmu prawnego Hansa Kelsena. Wskazuje, że w przypadku zbrodni komunistycznych można zastosować tylko pierwszą z dwóch formuł Radbrucha, „formułę niedopuszczalności”.

Perspektywa prawnoporównawcza jest przedmiotem drugiej części artykułu. Pokazuje ona, że spektrum prawa karnego dotyczącego przeszłości komunistycznej po 1989 r. waha się od stosunkowo systematycznego ścigania przynajmniej najpoważniejszych naruszeń praw człowieka, na przykład w przypadku zabójstw na dawnej wewnętrznej granicy Niemiec, do całkowitego zaniechania ścigania przez wymiar sprawiedliwości państw Europy Wschodniej, takich jak Rosja, Białoruś, Gruzja, Bułgaria czy Chorwacja. Tam, gdzie doszło do ścigania karnego, pojawiła się kwestia nie tylko przedawnienia, ale także zasady nulla poena sine lege. Zasada ta, która opiera się na rządach prawa, jest ważna nie tylko w odniesieniu do obowiązywania prawa ustawowego w czasach komunizmu, ale także w odniesieniu do różnych praktyk interpretacyjnych sądów w byłych państwach socjalistycznych [tłumaczenie – Redakcja].

Słowa kluczowe: ocena prawna zbrodni komunistycznych, postsocjalistyczne państwa Europy Środkowo-Wschodniej, pozytywizm prawny Kelsena, dwie formuły Radbrucha, rządy prawa, nulla poena sine lege

Język artykułu: angielski

Opublikowano: Numer 3(44)/2025, s. 138-155.

DOI: https://doi.org/10.36280/AFPiFS.2025.3.138

Ściągnij plik: Download

Liczba ściągnięć: 57

Tekst jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.

On the threats to democracy and the rule of law: The philosophy of total states in the views of Szymon Rundstein and Maciej Starzewski

Dr hab. Sławomir Tkacz, prof. UŚ

Dr hab. Aleksandra Wentkowska, prof. UŚ

Uniwersytet Śląski w Katowicach

Abstrakt w języku polskim: Jednym z najważniejszych problemów podejmowanych w ostatnim czasie w piśmiennictwie jest zagadnienie zagrożeń dla demokracji i rządów prawa. Wskazuje się, że konieczność weryfikacji roli i zadań najważniejszych instytucji życia politycznego, w tym przede wszystkim państwa determinuje charakter i dynamika zmian zachodzących we współczesnym świecie. Zagadnienie zagrożeń dla demokracji i kryzysu rządów prawa niejednokrotnie było podejmowane w polskich pracach teoretycznoprawnych i dogmatycznych powstałych po 1926 roku. Ich autorzy, jak Szymon Rundstein, czy Maciej Starzewski niejednokrotnie podnosili zagadnienie niebezpieczeństw związanych ze zjawiskiem, które określane było mianem „tendencji antykonstytucyjnych”. Ogłoszone przez nich studia dotyczyły zarówno zagrożeń wewnętrznych, jak również niebezpieczeństw związanych z kształtowaniem się państw faszystowskich oraz państwa sowieckiego. Poczynione w tamtym czasie ustalenia są niezwykle aktualne. Dlatego też zasadne wydaje się przypomnienie, w kontekście wyzwań, z którymi mierzą się dzisiaj praktyka prawna i prawoznawstwo, sformułowanych niemal 100 lat temu konkluzji.

Słowa kluczowe: faszyzm, demokracja, rządy prawa, państwo totalne, autorytaryzm, prawa obywatelskie, totalizm nazistowski i sowiecki

Język artykułu: angielski

Opublikowano: Numer 3(44)/2025, s. 38-54.

DOI: https://doi.org/10.36280/AFPiFS.2025.3.38

Ściągnij plik: Download

Liczba ściągnięć: 108

Tekst jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.

Goodbye, rządy prawa? Diagnoza i perspektywa

Prof. dr hab. Przemysław Kaczmarek

Uniwersytet Wrocławski

Abstrakt w języku polskim: W prezentowanym artykule staram się wykazać, że dualizm prawny dostarcza siatki pojęciowej dla badania kryzysu rządów prawa. Wykazując to, w pierwszej kolejności przedstawiam dualizm prawny, a następnie w jego świetle prezentuję legalny autorytaryzm oraz abusive judicial review. Dla opisu i wyjaśnienia tych form rządzenia nadają się ramy pojęciowe dualizmu prawnego w dwóch wariantach. Przedstawiają one dualizm prawny jako: a) działanie instrumentalne głównych aktorów życia publicznego, b) postawę społeczną, w której brakuje kulturowego imperatywu pozwalającego obywatelom identyfikować się z prawem. Z ustaleń zaprezentowanych w artykule wyłaniają się dwa podstawowe wnioski. Po pierwsze, legalny autorytaryzm oraz abusive judicial review opierają się na instrumentalizacji rządów prawa jako ideału politycznego. Po drugie, dualizm prawny jako postawa społeczna wskazuje, że niedostateczne uwzględnianie społecznego wymiaru prawa, ułatwiło ośrodkom politycznym kwestionowanie liberalnej wizji rządów prawa, przedstawianej przez jej oponentów jako rządy prawników, elit społecznych. Odpowiedzią na zarzut alienacji prawa w różnych konfiguracjach (konstytucjonalizm polityczny a konstytucjonalizm prawny) jest idea inkluzyjności, którą można wyrazić w różnych językach teoretycznych. Kontekstem dla przedstawianych ustaleń jest kryzys konstytucyjny, z którym mamy do czynienia również w polskim porządku prawnym. Dokumentacja empiryczna nie wyznacza metodyki badań w prezentowanym artykule. Realizuję w nim podejście, które można przyporządkować do społecznej teorii prawa (B.Z. Tamanaha).

Słowa kluczowe: rządy prawa, dualizm prawny, legalny autorytaryzm, rola sędziów

Język artykułu: polski

Opublikowano: nr 4(41)/2024, s. 53-65.

DOI: https://doi.org/10.36280/AFPiFS.2024.4.53

Ściągnij plik: Download

Liczba ściągnięć: 204

Tekst jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.

Metafizyczna niejasność, tożsamość przypadków prawnych i rządy prawa

mgr Zdeněk TRÁVNÍČEK

Uniwersytet Masaryka w Brnie (Czechy)

Abstrakt w języku polskim: W artykule zajmuję się mało rzadko omawianym tematem: wpływem niejasności metafizycznej na prawo. Celem tego artykułu jest przynajmniej częściowe zbadanie tożsamości przypadków prawnych w kontekście niejasności metafizycznej. Czynię to w szczególności poprzez analizę wyzwania, jakie – jak argumentuje Diana Raffman – metafizyczna niejasność stanowi dla zasady rządów prawa. Przeciwstawiam się konstrukcji metaphysical soritical series leżącego u podstaw tego wyzwania, posługując się argumentem Evansa, który przy standardowej interpretacji przynajmniej teoretycznie zawsze dopuszcza rozróżnienie między przypadkami prawnymi, blokując tym samym możliwość skonstruowania metaphysical soritical series, a tym samym samego wyzwania. Następnie staram się odpowiedzieć na pytanie, czy Raffman może uniknąć konkluzji argumentu Evansa, która jest dla niej problematyczna w kontekście prawa. Znane rozwiązanie Parsonsa okazuje się jednak niemożliwe do zastosowania, ponieważ prowadziłoby do radykalnej i być może niepożądanej rewizji teorii przypadków prawnych, której zresztą Raffman nie przeprowadza. Wkład tego artykułu polega na otwarciu debaty na temat wpływu niejasności metafizycznej na teorię przypadków prawnych i na argumentowaniu za raczej sceptycznym stanowiskiem w odniesieniu do implikacji niejasności metafizycznej, a także na wspieraniu metateoretycznego stanowiska tych autorów, którzy uważają, że teorie filozoficzne mogą mieć istotne implikacje dla argumentów w teorii prawa, w tym konkretnie w teorii przypadków prawnych [tłumaczenie Redakcja]

Słowa kluczowe: rządy prawa, niejasność, prawo Leibniza, niejasna tożsamość, nieokreśloność prawna, niejasność metafizyczna, przypadki prawne.

Język artykułu: angielski.

Opublikowano: nr 2(39) 2024, s. 44-58.

DOI: https://doi.org/10.36280/AFPiFS.2024.2.44

Ściągnij plik: Download

Liczba ściągnięć: 122

Tekst jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.