Determinizm i wolna wola w doktrynie prawa karnego – wybrane konteksty. Propozycja kompatybilistyczna

Dr Kamil Jesiołowski
Kancelaria Radców Prawnych Kutnik, Kalinowski i Partnerzy

Abstrakt w języku polskim:

Celem artykułu jest przedstawienie stanowisk prezentowanych w polskiej doktrynie prawa karnego odnośnie do determinizmu i wolnej woli. Wydaje się, że w doktrynie przeważa podejście inkompatybilistyczne oraz libertariańskie. Natomiast w artykule przyjmuję pozycję kompatybilistyczną, inspirowaną koncepcją M.S. Moore’a wyłożoną w jego książce pt. Mechanical Choices.

W tekście bronię tezy, że odpowiedzialność karna daje się utrzymać niezależnie od prawdziwości bądź nieprawdziwości determinizmu. Obrona tej tezy wymagała odniesienia się do konkretnych argumentów pojawiających się w polskiej doktrynie prawa karnego. Na ich podstawie wyodrębniłem główne stanowiska przedstawicieli doktryny, tj.: a) stanowisko, zgodnie z którym determinizm wyłącza sens prawa karnego; b) stanowisko, zgodnie z którym istnieje „dobry” częściowy determinizm oraz „zły” skrajny determinizm; c) stanowisko, zgodnie z którym determinizm nie jest uzasadniony w świetle zdrowego rozsądku; d) stanowisko, zgodnie z którym indeterminizm, bardziej niż determinizm, możliwy jest do przyjęcia w orzecznictwie sądowym; e) stanowisko opisujące determinizm w kontekście wolnej woli, bez wartościowania i oceniania.

Konkluduję, że wbrew inkompatybilizmowi przebudowanie podstaw odpowiedzialności karnej nie byłoby bynajmniej konieczne, nawet jeżeli uznać, że świat jest deterministyczny, zaś stanowiska a)-d), po głębszej analizie, mogą zostać osłabione – jeżeli nie odrzucone.

Słowa kluczowe: determinizm, wolna wola, kompatybilizm, prawo karne

Język artykułu: polski

Opublikowano: Numer 2(47)/2026, s. 22-40.

Pobierz plik

Liczba pobrań: 12

DOI: https://doi.org/10.36280/AFPiFS.2026.2.22

Tekst jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.