wolność akademicka

O wolności akademickiej. Komentarz do stanowiska Ronalda Dworkina

Dr Paweł Jabłoński

Uniwersytet Wrocławski

Abstrakt w języku polskim:

Celem artykułu jest analiza doktryny wolności akademickiej zaproponowanej przez Ronalda Dworkina. W ramach tego celu podejmowane są dwa zadania. Pierwsze z nich ma charakter rekonstrukcyjny i polega na odtworzeniu najważniejszych elementów interesującego mnie stanowiska, zaś drugie można określić mianem „krytycznego”, a jego istota sprowadza się do krótkiego przedyskutowania kilku z wątpliwości i zarzutów, jakie w stosunku argumentacji Dworkinowskiej można postawić. Rozważania prowadzone są w następującym porządku. W pierwszej kolejności zwracam uwagę na podkreślaną przez Dworkina zmianę społeczno-politycznego kontekstu dyskusji o wolności akademickiej, jaka w jego ocenie dokonała się pod koniec minionego wieku. Następnie krótko charakteryzuję przyjmowany przez amerykańskiego autora analityczny schemat teoretyczny, który służy mu za wzór przy opracowywaniu pojęć interpretacyjnych, w tym również interesującego nas tu pojęcia wolności akademickiej. W dalszej kolejności, podążając zgodnie z porządkiem wynikającym z wspomnianego schematu zrekonstruowane zostanie kolejno: przedinterpretacyjne ujęcie praktyki określanej mianem „wolności akademickiej”, interpretacyjne przyporządkowanie do niej uzasadnienia aksjologicznego oraz postinterpretacyjne sformułowanie postulatów optymalizacyjnych praktykę. W ostatnim etapie przejdziemy do części krytycznej, w której zostaną omówione cztery podstawowe wątpliwości jakie ujęcie zaproponowane przez Dworkina nasuwa.

Słowa kluczowe:Ronald Dworkin, wolność akademicka, wolność słowa, nauczyciel akademicki, kultura niezależności

Język artykułu: polski

Opublikowano: Numer 4(45)/2025, s. 96–111.

DOI: https://doi.org/10.36280/AFPiFS.2025.4.96

Pobierz

Liczba ściągnięć: 166 687

Tekst jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.

Academic Freedom on the Frontlines of Culture Wars: Stanley Fish and the Freedom of Expression of a University Teacher

Dr Jakub Łakomy

Uniwersytet Wrocławski

Abstrakt w języku polskim:

Dzisiejsza akademicka wolność słowa znalazła się w ogniu wielu intensywnych wojen kulturowych. Tradycyjne liberalne argumenty na rzecz wolności słowa i wypowiedzi wydają się niewystarczające. Niniejszy artykuł dowodzi, że potrzebujemy nowego teoretycznego spojrzenia, aby zrozumieć i rozwiązać te konflikty, w których często znajdują się nauczyciele akademiccy. Przyjmując analityczne i filozoficzne podejście oparte na teorii prawa, w artykule wykorzystuję neopragmatyczne, antyfundacjonalistyczne ramy Stanleya Fisha do ponownego zdefiniowania akademickiej wolności słowa. Główną tezą artykułu jest to, że wolność akademicka nie jest absolutnym prawem jednostki do wypowiadania się na dowolny temat, ale wolnością uwarunkowaną kontekstem, definiowaną przez wewnętrzne normy i cele środowiska akademickiego. W przeciwieństwie do liberalnych teorii odwołujących się do uniwersalnych zasad, takich jak „rynek idei” Milla lub szerokie prawa wynikające z „Pierwszej Poprawki”, perspektywa Fisha podkreśla, że każda wypowiedź jest ograniczona przez społeczność interpretującą. W niniejszym artykule dokonuję krytycznej oceny liberalnych uzasadnień wolności wypowiedzi akademickiej, pokazując, w jaki sposób opierają się one na abstrakcyjnych podstawach, które neopragmatyzm Fisha podważa. Rekonstruuję Fishowską koncepcję wolności akademickiej opartą na „poprawności zawodowej”, czyli idei, że naukowcy są wolni tylko w takim zakresie, w jakim ich różne formy wypowiedzi są spójne z konkretnymi celami zawodowymi i standardami badań naukowych. [tłumaczenie – Redakcja]

Słowa kluczowe: wolność akademicka, wolność wypowiedzi, neopragmatyzm, liberalizm i prawo

Język artykułu: angielski.

Opublikowano: Numer 4(45)/2025, s. 77–95.

DOI: https://doi.org/10.36280/AFPiFS.2025.4.77

Pobierz

Liczba ściągnięć: 166 687

Tekst jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.

Between Protection and Restriction: Academic Freedom in the Case Law of Turkish Administrative Courts Through the Lens of Frederick Schauer

Dr. Muhammet Koçakgöl,

Social Sciences University of Ankara

Dr. Olcay Karacan

Cukurova University

Abstrakt w języku polskim:

Kwestia wolności słowa to coś więcej niż tylko możliwość wyrażania swoich poglądów. Obejmuje ona również szerszy kontekst, w jakim takie wypowiedzi się pojawiają. Niemniej jednak dyskusje prawne często skupiają się wyłącznie na granicach tego, co można, a czego nie można powiedzieć. Dyskusje te często pozostają ograniczone do binarnego schematu: ograniczenia kontra ochrona, głównie poprzez instrumenty prawne, i rzadko wykraczają poza tę wąską perspektywę. Zgodnie z poglądem Schauera, podejście prawne ma tendencję do klasyfikowania i wydawania ostatecznych osądów „z samej swojej natury”. Jednak, jak sam Schauer podkreśla, nie oznacza to, że wolność wypowiedzi i/lub wolność akademicka są cenne wyłącznie same w sobie. Ramy Schauera oferują zatem sposób na wyjście poza granice ściśle legalistycznych debat. Dostarcza on nie tylko podstaw prawnych, ale także filozoficznych do zbadania, w jaki sposób wypowiedź jest ograniczana lub chroniona. Niniejszy artykuł nie stanowi próby zgłębienia całości argumentów Schauera dotyczących wolności wypowiedzi. Skupia się natomiast na ocenie podejścia tureckiego sądownictwa administracyjnego do akademickiej wolności wypowiedzi, szczególnie przez pryzmat napięcia między ograniczeniami a ochroną. Głównym pytaniem, na które odpowiada, jest: Jakie są dynamiki ochronne i ograniczające kształtujące akademicką wolność wypowiedzi w tureckim orzecznictwie administracyjnym, zwłaszcza w kontekście Akademików dla Pokoju (Academics for Peace)? Opierając się na analizie Schauera dotyczącej instrumentalnej funkcji wypowiedzi i instytucjonalnych ograniczeń wolności akademickiej, artykuł dowodzi, że sedno problemu leży nie tylko w sądownictwie, ale także w ograniczeniach strukturalnych, takich jak uniwersytety i hierarchie akademickie, które mogą sprzyjać autocenzurze. [tłumaczenie – Redakcja]

Słowa kluczowe: wolność słowa, wolność akademicka, Frederick Schauer, tureckie sądownictwo administracyjne, Academics for Peace, autocenzura

Język artykułu: angielski

Opublikowano: Numer 4(45)/2025, s. 46–57.

DOI: https://doi.org/10.36280/AFPiFS.2025.4.46

Pobierz

Liczba ściągnięć: 166 687

Tekst jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.

Freedom of Speech of an Academic Teacher: Some Conceptual Clarifications and a Landscape of Challenges

dr Paweł Jabłoński, prof. dr hab. Przemysław Kaczmarek, dr Mateusz Wojtanowski

Uniwersytet Wrocławski

Abstrakt w języku polskim:

Wprowadzenie do numeru tematycznego czasopisma „Archiwum Filozofii Prawa i Filozofii Społecznej” pokrótce przedstawia tematykę poszczególnych artykułów składających się na tom, ale także zawiera próbę nakreślenia obszaru badań nad wolnością słowa nauczyciela akademickiego. Zadania te zostały realizowane w następującej kolejności. Na początku przedstawiono powody, dla których podjęcie tematu zawartego w tytule jest dziś ważne i konieczne (1). Następnie autorzy przeszli do wyjaśnienia jednego z terminów zawartych w tytule niniejszego tomu, a mianowicie „nauczyciel akademicki” (2). Kolejno omówiono związek między pojęciami „wolności słowa” i „wolności akademickiej”, wskazując, zgodnie z literaturą przedmiotu, że związek ten jest znacznie mniej oczywisty, niż mogłoby się wydawać na pierwszy rzut oka (3). Następnie zaproponowano podział sfer wypowiedzi akademickiej na trzy uzupełniające się obszary, podkreślając jednocześnie wstępny i roboczy charakter wprowadzonego rozróżnienia (4). W kolejnej sekcji nakreślono jedną z najbardziej fundamentalnych sporów w dziedzinie wolności akademickiej, którą można opisać jako opozycję między aktywizmem a pasywizmem (6). Ostatnia część zawiera przegląd treści artykułów zawartych w prezentowanym numerze tematycznym (7). [tłumaczenie – Redakcja]

Słowa kluczowe:wolność słowa, nauczyciel akademicki, wolność akademicka

Język artykułu: angielski

Opublikowano: Numer 4(45)/2025, s. 5–20.

DOI: https://doi.org/10.36280/AFPiFS.2025.3.95

Pobierz plik

Liczba ściągnięć: Invalid download ID.

Tekst jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.

The professor, the political activist, and the professional on the tightropes of culture wars: Stanley Fish’s Versions of academic freedom

Dr Jakub Łakomy

Uniwersytet Wrocławski

Abstrakt w języku polskim: Wolność akademicka jest dziś coraz bardziej kwestionowana w obliczu nasilających się wojen kulturowych i polaryzacji politycznej w murach uniwersyteckich i poza nimi. Tradycyjna liberalna i krytyczna obrona wolności akademickiej – oparta na uniwersalnych prawach, dobru publicznym lub krytyce transformacyjnej – wydaje się koncepcyjnie krucha i normatywnie naciągana. Niniejszy artykuł rekonstruuje i krytycznie ocenia deflacyjną i profesjonalistyczną koncepcję wolności akademickiej Stanley’a Fish’a. Opierając się na neopragmatystycznych i antyfundacjonalistycznych ramach S. Fish’a, artykuł argumentuje, że wolności akademickiej nie można bronić odwołując się do abstrakcyjnych ideałów lub zewnętrznych funkcji społecznych, ale jedynie poprzez odniesienie do immanentnej logiki praktyki dyscyplinarnej. Model S. Fisha zakłada, że wolność akademicka jest ograniczoną wolnością do wykonywania zadań zawodowych – nauczania i badań – zgodnie z wewnętrznymi standardami rygoru naukowego, a nie licencją na osobistą ekspresję lub aktywizm polityczny. Chociaż jego podejście oferuje spójną i wrażliwą na kontekst alternatywę dla stanowisk fundamentalistycznych, artykuł argumentuje, że pozostaje ono niewystarczające, aby sprostać etycznym i politycznym wyzwaniom współczesnego środowiska akademickiego. W artykule zaproponowano, że obrona wolności akademickiej wymaga dziś zarówno realizmu S. Fisha w odniesieniu do ograniczeń zawodowych, jak i krytycznej świadomości sił politycznych kształtujących produkcję wiedzy – co jest niewygodnym balansowaniem na cienkiej linie myśli postfundamentalistycznej.

Słowa kluczowe: wolność akademicka, profesjonalizm, neopragmatyzm

Język artykułu: angielski

Opublikowano: Numer 2(43)/2025, s. 136-153.

DOI: https://doi.org/10.36280/AFPiFS.2025.2.136

Ściągnij plik: Download

Liczba ściągnięć: 94

Tekst jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.