academic freedom

Wszystkie myśli dozwolone. W obronie (niemal) absolutnej wolności nauki

Mgr Przemysław Rybiński

Uniwersytet Gdański

Abstrakt w języku polskim:

Nie ma zgody co do tego, czy wolność nauki jest odmianą (być może podzbiorem) wolności słowa – wolnością indywidualną, przysługującą osobom w ich relacjach do innych osób i do państwa – czy też kompleksem norm do wolności słowa niepodobnym, o odmiennej genezie, a do tego przysługującym nie jednostkom, lecz społeczności akademickiej jako takiej. Bez względu na to, które z tych stanowisk uznać za trafne, niektóre wypracowane w amerykańskim orzecznictwie na temat Pierwszej Poprawki do Konstytucji Stanów Zjednoczonych koncepcje można rozsądnie importować do dyskursu o zakresie wolności nauki w tradycji kontynentalnej. Niniejszy artykuł podnosi przeto i uzasadnia – z przywołaniem stanowiska funkcjonalistycznego i prawnonaruralnego – trzy twierdzenia na temat normatywnego otoczenia nauki: po pierwsze, wolność nauki (wolność badań i wolność nauczania) mają podłoże naturalistyczne i korespondują z naturalnie manifestowanymi przez ludzi ciekawością świata i potrzebą komunikowania się; po wtóre, właściwy metodzie naukowej mechanizm korekcji merytorycznych błędów koresponduje ze zjawiskiem systemowego samonaprawiania się obserwowanym w statycznych porządkach normatywnych, takich jak etyki zawodów zaufania publicznego; po trzecie, warunkiem koniecznym poprawnego funkcjonowania otoczenia normatywnego nauki jest zgodność z zasadami neutralności przedmiotowej i rynku idei. Twierdzenia te sugerują, że wolność nauki nie może doznawać ograniczeń ani zewnętrznych (związanych z prawem, ewaluacją czy zasadami finansowania) ani wewnętrznych (związanych z pozamerytorycznymi wątkami dyskursu).

Słowa kluczowe: wolność słowa, wolność nauki, neutralność przedmiotowa, rynek idei, etyka

Język artykułu: polski

Opublikowano: Numer 4(45)/2025, s. 112–124.

DOI: https://doi.org/10.36280/AFPiFS.2025.4.112

Pobierz

Liczba ściągnięć: Invalid download ID.

Tekst jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.

O wolności akademickiej. Komentarz do stanowiska Ronalda Dworkina

Dr Paweł Jabłoński

Uniwersytet Wrocalwski

Abstrakt w języku polskim:

Celem artykułu jest analiza doktryny wolności akademickiej zaproponowanej przez Ronalda Dworkina. W ramach tego celu podejmowane są dwa zadania. Pierwsze z nich ma charakter rekonstrukcyjny i polega na odtworzeniu najważniejszych elementów interesującego mnie stanowiska, zaś drugie można określić mianem „krytycznego”, a jego istota sprowadza się do krótkiego przedyskutowania kilku z wątpliwości i zarzutów, jakie w stosunku argumentacji Dworkinowskiej można postawić. Rozważania prowadzone są w następującym porządku. W pierwszej kolejności zwracam uwagę na podkreślaną przez Dworkina zmianę społeczno-politycznego kontekstu dyskusji o wolności akademickiej, jaka w jego ocenie dokonała się pod koniec minionego wieku. Następnie krótko charakteryzuję przyjmowany przez amerykańskiego autora analityczny schemat teoretyczny, który służy mu za wzór przy opracowywaniu pojęć interpretacyjnych, w tym również interesującego nas tu pojęcia wolności akademickiej. W dalszej kolejności, podążając zgodnie z porządkiem wynikającym z wspomnianego schematu zrekonstruowane zostanie kolejno: przedinterpretacyjne ujęcie praktyki określanej mianem „wolności akademickiej”, interpretacyjne przyporządkowanie do niej uzasadnienia aksjologicznego oraz postinterpretacyjne sformułowanie postulatów optymalizacyjnych praktykę. W ostatnim etapie przejdziemy do części krytycznej, w której zostaną omówione cztery podstawowe wątpliwości jakie ujęcie zaproponowane przez Dworkina nasuwa.

Słowa kluczowe:Ronald Dworkin, wolność akademicka, wolność słowa, nauczyciel akademicki, kultura niezależności

Język artykułu: polski

Opublikowano: Numer 4(45)/2025, s. 96–111.

DOI: https://doi.org/10.36280/AFPiFS.2025.4.96

Pobierz

Liczba ściągnięć: 157 846

Tekst jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.

Academic Freedom on the Frontlines of Culture Wars: Stanley Fish and the Freedom of Expression of a University Teacher

Dr Jakub Łakomy

Uniwersytet Wrocławski

Abstrakt w języku polskim:

Dzisiejsza akademicka wolność słowa znalazła się w ogniu wielu intensywnych wojen kulturowych. Tradycyjne liberalne argumenty na rzecz wolności słowa i wypowiedzi wydają się niewystarczające. Niniejszy artykuł dowodzi, że potrzebujemy nowego teoretycznego spojrzenia, aby zrozumieć i rozwiązać te konflikty, w których często znajdują się nauczyciele akademiccy. Przyjmując analityczne i filozoficzne podejście oparte na teorii prawa, w artykule wykorzystuję neopragmatyczne, antyfundacjonalistyczne ramy Stanleya Fisha do ponownego zdefiniowania akademickiej wolności słowa. Główną tezą artykułu jest to, że wolność akademicka nie jest absolutnym prawem jednostki do wypowiadania się na dowolny temat, ale wolnością uwarunkowaną kontekstem, definiowaną przez wewnętrzne normy i cele środowiska akademickiego. W przeciwieństwie do liberalnych teorii odwołujących się do uniwersalnych zasad, takich jak „rynek idei” Milla lub szerokie prawa wynikające z „Pierwszej Poprawki”, perspektywa Fisha podkreśla, że każda wypowiedź jest ograniczona przez społeczność interpretującą. W niniejszym artykule dokonuję krytycznej oceny liberalnych uzasadnień wolności wypowiedzi akademickiej, pokazując, w jaki sposób opierają się one na abstrakcyjnych podstawach, które neopragmatyzm Fisha podważa. Rekonstruuję Fishowską koncepcję wolności akademickiej opartą na „poprawności zawodowej”, czyli idei, że naukowcy są wolni tylko w takim zakresie, w jakim ich różne formy wypowiedzi są spójne z konkretnymi celami zawodowymi i standardami badań naukowych. [tłumaczenie – Redakcja]

Słowa kluczowe: wolność akademicka, wolność wypowiedzi, neopragmatyzm, liberalizm i prawo

Język artykułu: angielski.

Opublikowano: Numer 4(45)/2025, s. 77–95.

DOI: https://doi.org/10.36280/AFPiFS.2025.4.77

Pobierz

Liczba ściągnięć: 157 846

Tekst jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.

Between Protection and Restriction: Academic Freedom in the Case Law of Turkish Administrative Courts Through the Lens of Frederick Schauer

Dr. Muhammet Koçakgöl,

Social Sciences University of Ankara

Dr. Olcay Karacan

Cukurova University

Abstrakt w języku polskim:

Kwestia wolności słowa to coś więcej niż tylko możliwość wyrażania swoich poglądów. Obejmuje ona również szerszy kontekst, w jakim takie wypowiedzi się pojawiają. Niemniej jednak dyskusje prawne często skupiają się wyłącznie na granicach tego, co można, a czego nie można powiedzieć. Dyskusje te często pozostają ograniczone do binarnego schematu: ograniczenia kontra ochrona, głównie poprzez instrumenty prawne, i rzadko wykraczają poza tę wąską perspektywę. Zgodnie z poglądem Schauera, podejście prawne ma tendencję do klasyfikowania i wydawania ostatecznych osądów „z samej swojej natury”. Jednak, jak sam Schauer podkreśla, nie oznacza to, że wolność wypowiedzi i/lub wolność akademicka są cenne wyłącznie same w sobie. Ramy Schauera oferują zatem sposób na wyjście poza granice ściśle legalistycznych debat. Dostarcza on nie tylko podstaw prawnych, ale także filozoficznych do zbadania, w jaki sposób wypowiedź jest ograniczana lub chroniona. Niniejszy artykuł nie stanowi próby zgłębienia całości argumentów Schauera dotyczących wolności wypowiedzi. Skupia się natomiast na ocenie podejścia tureckiego sądownictwa administracyjnego do akademickiej wolności wypowiedzi, szczególnie przez pryzmat napięcia między ograniczeniami a ochroną. Głównym pytaniem, na które odpowiada, jest: Jakie są dynamiki ochronne i ograniczające kształtujące akademicką wolność wypowiedzi w tureckim orzecznictwie administracyjnym, zwłaszcza w kontekście Akademików dla Pokoju (Academics for Peace)? Opierając się na analizie Schauera dotyczącej instrumentalnej funkcji wypowiedzi i instytucjonalnych ograniczeń wolności akademickiej, artykuł dowodzi, że sedno problemu leży nie tylko w sądownictwie, ale także w ograniczeniach strukturalnych, takich jak uniwersytety i hierarchie akademickie, które mogą sprzyjać autocenzurze. [tłumaczenie – Redakcja]

Słowa kluczowe: wolność słowa, wolność akademicka, Frederick Schauer, tureckie sądownictwo administracyjne, Academics for Peace, autocenzura

Język artykułu: angielski

Opublikowano: Numer 4(45)/2025, s. 46–57.

DOI: https://doi.org/10.36280/AFPiFS.2025.4.46

Pobierz

Liczba ściągnięć: 157 846

Tekst jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.

Wolność debaty akademickiej dla wszystkich czy dla wybranych? Postawy studentów wobec granic wolności słowa nauczycieli akademickich

Mgr Ewa Ilczuk, Mgr Andrzej Porębski

Uniwersytet Jagielloński

Abstrakt w języku polskim: W ostatnich latach częściej mówi się o zagrożeniach dla wolności debaty i wolności słowa na uczelniach wyższych, w kontekście trendu społecznego zwanego kulturą unieważniania (ang. cancel culture). Kultura unieważniania to strategia wywierania presji społecznej, która na uniwersytetach, szczególnie zachodnich, może skutkować wykluczaniem nauczycieli akademickich z różnych form działania na uczelni, jeśli ich działania lub poglądy zostały oceniane jako obraźliwe lub naganne. Ze względu na to, że studenci stanowią najliczniejszą grupę w społeczności uniwersyteckiej, celem badania było poznanie ich intuicji w zakresie karania nauczycieli akademickich za wyrażane przez nich poglądy. Przeprowadzono badanie winietowe (n = 115), w którym studentom zaprezentowano 16 przykładowych sytuacji z życia uczelni, w których przykładowi prowadzący wyrażali w jakiejś formie swoje, potencjalnie kontrowersyjne poglądy – lewicowe lub prawicowe. Badani oceniali, czy opisana osoba zrobiła coś złego i powinna ponieść karę, a jeśli tak, to jak surową. Wyniki pokazują, że zwolnienie z uczelni lub zakaz działalności akademickiej jest stosunkowo częstym postulatem: przynajmniej raz jego zastosowanie najostrzejszych konsekwencji zaproponowało 38% badanych, a 55% badanych postulowało wyciągnięcie jakichś sankcji instytucjonalnych w co najmniej dwóch sytuacjach. Badanie wykazało także, że światopogląd badanych miał kluczowy wpływ na decyzje respondentów: gdy był zgodny ze światopoglądem opisanym w historii, respondenci byli dużo bardziej akceptujący. Tymczasem ani płeć, ani wiek, ani deklarowana wartość przypisywana wolności słowa nie były istotnymi predyktorami akceptacji. Uzyskane wyniki stanowią istotny głos w dyskusji na temat współczesnych trendów w reglamentowaniu wolności słowa na uczelniach wyższych i powinny być brane pod uwagę przy projektowaniu działań nakierowanych na ochronę wolności akademickiej. Mogą służyć do lepszego zrozumienia źródeł punitywności akademickiej i zwrócenia uwagi na ryzyko związane z jej subiektywnym uwarunkowaniem.

Słowa kluczowe: debata akademicka, wolność słowa, wolność działalności akademickiej, cancel culture, kultura unieważniania, punitywność, światopogląd

Język artykułu: polski

Opublikowano: Numer 4(45)/2025, s. 21–45.

DOI: https://doi.org/10.36280/AFPiFS.2025.4.21

Pobierz plik

Liczba ściągnięć: Invalid download ID.

Tekst jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.

Freedom of Speech of an Academic Teacher: Some Conceptual Clarifications and a Landscape of Challenges

dr Paweł Jabłoński, prof. dr hab. Przemysław Kaczmarek, dr Mateusz Wojtanowski

Uniwersytet Wrocławski

Abstrakt w języku polskim:

Wprowadzenie do numeru tematycznego czasopisma „Archiwum Filozofii Prawa i Filozofii Społecznej” pokrótce przedstawia tematykę poszczególnych artykułów składających się na tom, ale także zawiera próbę nakreślenia obszaru badań nad wolnością słowa nauczyciela akademickiego. Zadania te zostały realizowane w następującej kolejności. Na początku przedstawiono powody, dla których podjęcie tematu zawartego w tytule jest dziś ważne i konieczne (1). Następnie autorzy przeszli do wyjaśnienia jednego z terminów zawartych w tytule niniejszego tomu, a mianowicie „nauczyciel akademicki” (2). Kolejno omówiono związek między pojęciami „wolności słowa” i „wolności akademickiej”, wskazując, zgodnie z literaturą przedmiotu, że związek ten jest znacznie mniej oczywisty, niż mogłoby się wydawać na pierwszy rzut oka (3). Następnie zaproponowano podział sfer wypowiedzi akademickiej na trzy uzupełniające się obszary, podkreślając jednocześnie wstępny i roboczy charakter wprowadzonego rozróżnienia (4). W kolejnej sekcji nakreślono jedną z najbardziej fundamentalnych sporów w dziedzinie wolności akademickiej, którą można opisać jako opozycję między aktywizmem a pasywizmem (6). Ostatnia część zawiera przegląd treści artykułów zawartych w prezentowanym numerze tematycznym (7). [tłumaczenie – Redakcja]

Słowa kluczowe:wolność słowa, nauczyciel akademicki, wolność akademicka

Język artykułu: angielski

Opublikowano: Numer 4(45)/2025, s. 5–20.

DOI: https://doi.org/10.36280/AFPiFS.2025.3.95

Pobierz plik

Liczba ściągnięć: Invalid download ID.

Tekst jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.