Artykuły – Strona 3

Finding legal approaches to dealing with the past after the fall of communism from the perspective of legal theory and comparative law

Dr hab. Christoph-Eric Mecke, prof. UZ

Uniwersytet Zielonogórski

Abstrakt w języku polskim: Artykuł porusza kwestię prawnego karania przestępstw, w szczególności przestępstw przeciwko życiu i wolności, które zostały popełnione w byłych państwach socjalistycznych Europy Środkowej i Wschodniej w imieniu państwa lub przynajmniej za jego milczącą zgodą. Kwestia ta jest omawiana w artykule z perspektywy teorii prawa i prawa porównawczego.

Po wyjaśnieniu pojęcia „zbrodni komunistycznych”, które w krajach takich jak Polska jest nawet pojęciem prawnym obowiązującego prawa, w pierwszej części artykułu przeanalizowano prawnoteoretyczne i prawnofilozoficzne problemy sankcji karnych za masowe naruszenia praw człowieka popełnione pod rządami prawa epoki socjalizmu. Jako prawnoteoretyczne bieguny w tym zakresie, przedstawiono stanowisko Gustawa Radbrucha z jego dwoma słynnymi formułami oraz stanowisko pozytywizmu prawnego Hansa Kelsena. Wskazuje, że w przypadku zbrodni komunistycznych można zastosować tylko pierwszą z dwóch formuł Radbrucha, „formułę niedopuszczalności”.

Perspektywa prawnoporównawcza jest przedmiotem drugiej części artykułu. Pokazuje ona, że spektrum prawa karnego dotyczącego przeszłości komunistycznej po 1989 r. waha się od stosunkowo systematycznego ścigania przynajmniej najpoważniejszych naruszeń praw człowieka, na przykład w przypadku zabójstw na dawnej wewnętrznej granicy Niemiec, do całkowitego zaniechania ścigania przez wymiar sprawiedliwości państw Europy Wschodniej, takich jak Rosja, Białoruś, Gruzja, Bułgaria czy Chorwacja. Tam, gdzie doszło do ścigania karnego, pojawiła się kwestia nie tylko przedawnienia, ale także zasady nulla poena sine lege. Zasada ta, która opiera się na rządach prawa, jest ważna nie tylko w odniesieniu do obowiązywania prawa ustawowego w czasach komunizmu, ale także w odniesieniu do różnych praktyk interpretacyjnych sądów w byłych państwach socjalistycznych [tłumaczenie – Redakcja].

Słowa kluczowe: ocena prawna zbrodni komunistycznych, postsocjalistyczne państwa Europy Środkowo-Wschodniej, pozytywizm prawny Kelsena, dwie formuły Radbrucha, rządy prawa, nulla poena sine lege

Język artykułu: angielski

Opublikowano: Numer 3(44)/2025, s. 138-155.

DOI: https://doi.org/10.36280/AFPiFS.2025.3.138

Ściągnij plik: Download

Liczba ściągnięć: 174

Tekst jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.

The forgotten genocide. Extermination of the Crimean Tatars

Prof. dr hab. Jacek Sobczak

Uniwersytet VIZJA

Dr hab. Ksenia Kakareko, prof. UW

Uniwersytet Warszawski

Dr hab. Maria Gołda-Sobczak, prof. UAM

Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu

Abstrakt w języku polskim: Zamiarem autorów było przeanalizowanie działań organów władzy ZSRR w 1944 r. na Krymie wobec zamieszkałej tam ludności tatarskiej. Sformułowali przy tym tezę, że działania te zakwalifikować można jako ludobójstwo. Punktem wyjścia dla rozważań stała się analiza koncepcji R. Lemkina, który jako pierwszy posłużył się terminem „ludobójstwo” (genocid), opisując jego techniki, środki, cele i przyczyny. Dostrzeżono także pojawienie się w późniejszym czasie innych koncepcji odnoszących się do eksterminacji ludności, zauważając, że rozważania R. Lemkina legły u podstaw Konwencji w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa. Przeanalizowano treść tej Konwencji oraz związany z nią dorobek Międzynarodowego Trybunału Karnego. W toku badań posłużono się w pierwszym rzędzie metodą formalno-dogmatyczną, zarówno w odniesieniu do wywodów R. Lemkina, jak i dokonując wykładni Konwencji, a także referując stanowisko Międzynarodowego Trybunału Karnego. Dokonując analizy językowej sięgnięto, choć w ograniczonym zakresie do metody hermeneutycznej, a w zakresie ocen działania aparatu represji ZSRR do metody aksjologicznego badania prawa. Przeprowadzone badania pozwoliło na sformułowanie wniosku, że deportacja ludności Tatarskiej z Krymu w 1944 r. wyczerpała wszelkie znamiona ludobójstwa.

Słowa kluczowe: ludobójstwo, Konwencja w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa, Tatarzy, Krym, deportacja, eksterminacja

Język artykułu: angielski

Opublikowano: Numer 3(44)/2025, s. 119-137.

DOI: https://doi.org/10.36280/AFPiFS.2025.3.119

Ściągnij plik: Download

Liczba ściągnięć: 168

Tekst jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.

Criminalization of communist propaganda in the jurisprudence of the Supreme Court of the Second Republic of Poland

Mgr Kamil Słomiński

Uniwersytet Warszawski

Abstrakt w języku polskim: Zwalczanie propagandy totalitarnej to temat, który nadal stanowi wyzwanie dla prawa, w tym dogmatyki prawa karnego. Kryminalizacja propagandy totalitarnej odgrywa szczególną rolę w państwach dotkniętych totalitarnymi rządami. Polskie prawo przewiduje obecnie kryminalizację propagowania ideologii komunistycznej. Warto przedstawić, jak ta koncepcja kształtuje się na tle przepisów obowiązujących w II Rzeczypospolitej. Artykuł podejmuje zagadnienie kryminalizacji propagandy komunistycznej w II RP. Dokonano w nim analizy orzecznictwa Sądu Najwyższego oraz poglądów doktryny z okresu 1918-1939 odnoszących się do badanego zagadnienia.

Słowa kluczowe: kryminalizacja, komunizm, propaganda, orzecznictwo, Sąd Najwyższy

Język artykułu: angielski

Opublikowano: Numer 3(44)/2025, s. 107-118.

DOI: https://doi.org/10.36280/AFPiFS.2025.3.107

Ściągnij plik: Download

Liczba ściągnięć: 154

Tekst jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.

Zaprzeczanie zbrodniom komunistycznym – wybrane problemy

Dr Marek Derlatka

Uniwersytet Zielonogórski

Abstrakt w języku polskim: Przestępstwo określone w art. 55 ustawy z 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu nosi potocznie miano tzw. kłamstwa oświęcimskiego, choć obejmuje także zaprzeczanie zbrodniom komunistycznym. Celem mojego opracowania jest analiza podstawowych zagadnień występku tak zwanej mowy nienawiści w odniesieniu do „wypaczeń komunizmu”. Prawda o zbrodni katyńskiej przetrwała w polskim społeczeństwie mimo stalinowskiego terroru i komunistycznego fałszu. Prawo do prawdy historycznej, czy prawo do zadekretowania jednej dopuszczalnej wizji przeszłości, wolność słowa i wolność badań naukowych, czy te wartości można pogodzić? Odpowiedzi na takie pytania są pilnie poszukiwane, jednak, jak to często bywa w obszarze konfliktu różnych rodzajów wolności, mogą one budzić wiele kontrowersji.

Słowa kluczowe: zbrodnia komunistyczna, zaprzeczanie, prawo pamięci, tożsamość narodowa

Język artykułu: polski

Opublikowano: Numer 3(44)/2025, s. 95-106.

DOI: https://doi.org/10.36280/AFPiFS.2025.3.95

Ściągnij plik: Download

Liczba ściągnięć: 180

Tekst jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.

Pojęcie działalności na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego na gruncie tzw. ustawy lutowej

Dr hab. Dominik Bierecki, prof. AP

Uniwersytet Pomorski w Słupsku

Abstrakt w języku polskim: Działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego jest przesłanką odpowiedzialności Skarbu Państwa na gruncie tzw. ustawy lutowej. Pojęcie tej działalności nie jest definiowane przez ustawę. Celem artykułu jest wyjaśnienie tego pojęcia. Teza badawcza artykułu stanowi, że zwrot „działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego” ma charakter niedookreślony a przykłady z orzecznictwa pozwalają na ustalenie jego ram. Artykuł przedstawia warunki uznania danego zachowania za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego. Artykuł został przygotowany metodą dogmatycznoprawną.

Słowa kluczowe: działalność niepodległościowa, represje, odpowiedzialność Skarbu Państwa

Język artykułu: polski

Opublikowano: Numer 3(44)/2025, s. 80-94.

DOI: https://doi.org/10.36280/AFPiFS.2025.3.80

Ściągnij plik: Download

Liczba ściągnięć: 143

Tekst jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.

Attempts to punish communist crimes throughout history: Failures and successes

Prof. dr hab. Adam Bosiacki

Uniwersytet Warszawski

Abstrakt w języku polskim: Artykuł ukazuje retrospektywne przedstawienie prób karania zbrodni komunistycznych, popełnionych przez funkcjonariuszy aparatu państw komunistycznych od czasów wojny domowej w Rosji. Mimo że prób takich było niemało, pozostają one nieznane w świadomości społecznej. Dotyczy to w mniejszym stopniu ukaranych osób po upadku systemu komunistycznego w krajach Bloku Sowieckiego i poza nim (w Kambodży). Co oczywiste jednak, wymiar i skuteczność karania zbrodni komunistycznych trudno uznać za zadowalający i nigdy już takim wymiar ten nie będzie.

Słowa kluczowe: zbrodnia komunistyczna, Rosja, ZSRR, Blok Sowiecki, upadek komunizmu, dekomunizacja

Język artykułu: angielski

Opublikowano: Numer 3(44)/2025, s. 70-79.

DOI: https://doi.org/10.36280/AFPiFS.2025.3.70

Ściągnij plik: Download

Liczba ściągnięć: 168

Tekst jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.

Utworzenie Instytutu Pamięci Narodowej jako organu właściwego w zakresie ścigania zbrodni komunistycznych i nazistowskich – analiza efektywności ustawy o IPN

Mgr Przemysław Pasierb

Uniwersytet Zielonogórski

Abstrakt w języku polskim: Celem artykułu jest analiza przesłanek, którymi kierował się ustawodawca przy utworzeniu Instytutu Pamięci Narodowej i dokonanie weryfikacji czy pierwotny cel został osiągnięty. Należy jednak pamiętać, że w demokratycznym państwie racjonalny prawodawca musi kierować się również nie tylko kategoriami skutku przyjmowanych przepisów, ale również ich efektywności. Przy zastosowaniu ekonomicznej analizy prawa zbadane ostało, czy zjawisko to występuje w zakresie ustawy o Instytucie Pamięci Narodowej.

W pracy wykorzystano metodę dogmatycznoprawną w celu zbadania rzeczywistego działania przepisów. Ponadto w artykule odnaleźć można również metodę empiryczną, która jest właściwa w celu zbadania przesłanek, którymi kierował się prawodawca podczas procesu legislacyjnego. Dzięki dostępnej dokumentacji udało się ustalić podstawowe założenia, które były wiążące dla projektodawców. Jak wynika z dostępnych dokumentów legislacyjnych ustawa o IPN została przyjęta w celu zwiększenia dynamiki postępowań w zakresie ścigania zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu oraz rozszerzeniu definicji zbrodni z stalinowskiej o komunistyczne i wyodrębnieniu prokuratorów z prokuratury powszechnej. Należy podkreślić, że zasadniczą tezą badawczą pracy jest twierdzenie, iż powyższe nie zostało zrealizowane z zachowaniem zasad efektywności prawa, gdyż liczba spraw zakończonych jest niewspółmierna do poniesionych kosztów. Dodatkowo z uwagi na upływ czasu większość postępowań w ogólne nie będzie wszczynanych albo zakończy się umorzeniem ze względu na śmierć podejrzanych. Co zresztą wykazuje tendencja ostatnich lat. Należy podkreślić, iż w doktrynie nie została dotąd podniesiona powyższa problematyka, a tym bardziej nie została ona skonfrontowana z metodami zmierzającymi do ustalenia efektywności przepisów.

Słowa kluczowe: Instytut Pamięci Narodowej, Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, efektywność prawa, skuteczność prawa, ekonomiczna analiza prawa

Język artykułu: polski

Opublikowano: Numer 3(44)/2025, s. 55-69.

DOI: https://doi.org/10.36280/AFPiFS.2025.3.55

Ściągnij plik: Download

Liczba ściągnięć: 119

Tekst jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.

On the threats to democracy and the rule of law: The philosophy of total states in the views of Szymon Rundstein and Maciej Starzewski

Dr hab. Sławomir Tkacz, prof. UŚ

Dr hab. Aleksandra Wentkowska, prof. UŚ

Uniwersytet Śląski w Katowicach

Abstrakt w języku polskim: Jednym z najważniejszych problemów podejmowanych w ostatnim czasie w piśmiennictwie jest zagadnienie zagrożeń dla demokracji i rządów prawa. Wskazuje się, że konieczność weryfikacji roli i zadań najważniejszych instytucji życia politycznego, w tym przede wszystkim państwa determinuje charakter i dynamika zmian zachodzących we współczesnym świecie. Zagadnienie zagrożeń dla demokracji i kryzysu rządów prawa niejednokrotnie było podejmowane w polskich pracach teoretycznoprawnych i dogmatycznych powstałych po 1926 roku. Ich autorzy, jak Szymon Rundstein, czy Maciej Starzewski niejednokrotnie podnosili zagadnienie niebezpieczeństw związanych ze zjawiskiem, które określane było mianem „tendencji antykonstytucyjnych”. Ogłoszone przez nich studia dotyczyły zarówno zagrożeń wewnętrznych, jak również niebezpieczeństw związanych z kształtowaniem się państw faszystowskich oraz państwa sowieckiego. Poczynione w tamtym czasie ustalenia są niezwykle aktualne. Dlatego też zasadne wydaje się przypomnienie, w kontekście wyzwań, z którymi mierzą się dzisiaj praktyka prawna i prawoznawstwo, sformułowanych niemal 100 lat temu konkluzji.

Słowa kluczowe: faszyzm, demokracja, rządy prawa, państwo totalne, autorytaryzm, prawa obywatelskie, totalizm nazistowski i sowiecki

Język artykułu: angielski

Opublikowano: Numer 3(44)/2025, s. 38-54.

DOI: https://doi.org/10.36280/AFPiFS.2025.3.38

Ściągnij plik: Download

Liczba ściągnięć: 221

Tekst jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.

Animal welfare under socialism: Anthropocentrism, instrumentalization, and ideology in the GDR

Dr hab. Martyna Łaszewska-Hellriegel, prof. UZ

Uniwersytet Zielonogórski

Uniwersytet Pomorski w Słupsku

Abstrakt w języku polskim: Niniejszy artykuł bada podejście Niemieckiej Republiki Demokratycznej (NRD) do dobrostanu zwierząt przez pryzmat ideologii marksistowskiej, koncentrując się na napięciu między zasadami utylitaryzmu a wartościami antropocentrycznymi. Celem artykułu jest analiza, w jaki sposób socjalistyczne ramy NRD, które priorytetowo traktowały dobrobyt zbiorowy i produktywność ekonomiczną, wpływały na politykę wobec zwierząt, często sprowadzając je do roli narzędzi służących korzyściom człowieka. Artykuł zakłada, że marksistowska ideologia NRD kształtowała jej polityki i praktykę związaną z dobrostanem zwierząt. Wykorzystuje metodologię łączącą analizę oficjalnych polityk państwowych, materiałów propagandowych oraz głosów krytycznych z tamtego okresu. Poprzez badanie tych źródeł artykuł stara się odkryć ideologiczne podstawy i praktyczne skutki podejścia NRD do dobrostanu zwierząt. Artykuł ujawnia, że polityka NRD dotycząca dobrostanu zwierząt była głęboko zakorzeniona w antropocentryzmie i utylitaryzmie, priorytetowo traktując efektywność przemysłową i produkcję rolną ponad względy etyczne. Pomimo socjalistycznej retoryki, NRD często traktowała zwierzęta jako zasoby ekonomiczne, co uwidacznia sprzeczność między deklarowanym zaangażowaniem na rzecz socjalistycznego humanizmu a rzeczywistym traktowaniem istot pozaludzkich. Artykuł identyfikuje także szersze konflikty ideologiczne związane z zastosowaniem zasad marksistowskich do dobrostanu zwierząt, szczególnie trudności w pogodzeniu priorytetów ekonomicznych z kwestiami etycznymi. Artykuł wnosi wkład w rozwijającą się dziedzinę etyki międzypokoleniowej, oferując unikalne spojrzenie na dobrostan zwierząt w systemie państwa socjalistycznego. Dostarcza nowych spostrzeżeń na temat złożoności stosowania ideologii marksistowskiej do istot pozaludzkich, ukazując napięcia między praktykami utylitarnymi a imperatywami etycznymi. Poprzez analizę podejścia NRD, artykuł nie tylko wzbogaca rozumienie historyczne, ale także dostarcza ramy dla współczesnych dyskusji na temat zrównoważonego rolnictwa, praw zwierząt i etycznych wymiarów relacji między ludźmi a zwierzętami.

Słowa kluczowe: NRD, dobrostan zwierząt, ideologia marksistowska, antropocentryzm, utylitaryzm, prawa zwierząt

Język artykułu: angielski

Opublikowano: Numer 3(44)/2025, s. 20-37.

DOI: https://doi.org/10.36280/AFPiFS.2025.3.20

Ściągnij plik: Download

Liczba ściągnięć: 158

Tekst jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.

The influence of Marxism on the interpretation of law in Poland (some remarks concerning the theory of legal interpretation by Jerzy Wróblewski)

Dr hab. Joanna Helios, prof. UWr

Dr hab. Wioletta Jedlecka, prof. UWr

Uniwersytet Wrocławski

Abstrakt w języku polskim: Celem niniejszego artykułu jest próba konceptualizacji teorii wykładni prawa Jerzego Wróblewskiego w kontekście badania wpływu marksizmu na praktyki interpretacyjne. Jednym z teoretyków prawa, który podjął się zadania wykazania, że teoria wykładni Jerzego Wróblewskiego charakteryzuje się postawą filozoficzną zakorzenioną w przyjęciu marksistowskich przesłanek jako fundamentalnych założeń filozoficznych leżących u podstaw działalności teoretycznej w naukach prawnych, jest Zbigniew Pulka. Niniejszy artykuł omawia trzy zagadnienia: (1) marksistowskie stanowisko filozoficzne – aksjologię marksistowską, (2) ludową wykładnię prawa, (3) klaryfikacyjną koncepcję wykładni [tłumaczenie – Redakcja].

Słowa kluczowe: interpretacja, Marksizm, komunizm, J. Wróblewski, klaryfikacyjna koncepcja interpretacji

Język artykułu: angielski

Opublikowano: Numer 3(44)/2025, s. 7-19.

DOI: https://doi.org/10.36280/AFPiFS.2025.3.7

Ściągnij plik: Download

Liczba ściągnięć: 219

Tekst jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.

« Poprzednia strona

Następna strona »