Artykuły – Strona 4

The professor, the political activist, and the professional on the tightropes of culture wars: Stanley Fish’s Versions of academic freedom

Dr Jakub Łakomy

Uniwersytet Wrocławski

Abstrakt w języku polskim: Wolność akademicka jest dziś coraz bardziej kwestionowana w obliczu nasilających się wojen kulturowych i polaryzacji politycznej w murach uniwersyteckich i poza nimi. Tradycyjna liberalna i krytyczna obrona wolności akademickiej – oparta na uniwersalnych prawach, dobru publicznym lub krytyce transformacyjnej – wydaje się koncepcyjnie krucha i normatywnie naciągana. Niniejszy artykuł rekonstruuje i krytycznie ocenia deflacyjną i profesjonalistyczną koncepcję wolności akademickiej Stanley’a Fish’a. Opierając się na neopragmatystycznych i antyfundacjonalistycznych ramach S. Fish’a, artykuł argumentuje, że wolności akademickiej nie można bronić odwołując się do abstrakcyjnych ideałów lub zewnętrznych funkcji społecznych, ale jedynie poprzez odniesienie do immanentnej logiki praktyki dyscyplinarnej. Model S. Fisha zakłada, że wolność akademicka jest ograniczoną wolnością do wykonywania zadań zawodowych – nauczania i badań – zgodnie z wewnętrznymi standardami rygoru naukowego, a nie licencją na osobistą ekspresję lub aktywizm polityczny. Chociaż jego podejście oferuje spójną i wrażliwą na kontekst alternatywę dla stanowisk fundamentalistycznych, artykuł argumentuje, że pozostaje ono niewystarczające, aby sprostać etycznym i politycznym wyzwaniom współczesnego środowiska akademickiego. W artykule zaproponowano, że obrona wolności akademickiej wymaga dziś zarówno realizmu S. Fisha w odniesieniu do ograniczeń zawodowych, jak i krytycznej świadomości sił politycznych kształtujących produkcję wiedzy – co jest niewygodnym balansowaniem na cienkiej linie myśli postfundamentalistycznej.

Słowa kluczowe: wolność akademicka, profesjonalizm, neopragmatyzm

Język artykułu: angielski

Opublikowano: Numer 2(43)/2025, s. 136-153.

DOI: https://doi.org/10.36280/AFPiFS.2025.2.136

Ściągnij plik: Download

Liczba ściągnięć: 171

Tekst jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.

The judge as a promoter of peace

Dr hab. Adam Zienkiewicz, prof. UWM

Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie

Abstrakt w języku polskim: Głównym celem tekstu jest zwrócenie uwagi na specyficzną rolę „promotora pokoju”, jaką może współcześnie pełnić nie tylko prawnik świadczący pomoc prawną na rzecz klienta, ale również sędzia. Realizując wyznaczone zadanie, w toku teoretycznoprawnych rozważań zostanie w pierwszej kolejności przedstawiona różnica pomiędzy sądowym rozstrzyganiem sporów a ich rozwiązywaniem, w tym opartym na praktyce peacemaking, promującej pokojowe relacje interpersonalne i pozytywną przemianę osobową stron sporów, w ramach dążenia do ustanowienia między nimi stanu, określanego jako positive peace. Następnie, w ramach analizy dogmatycznoprawnej, zidentyfikowane zostaną aktualnie obowiązujące, wybrane regulacje prawne, które dają możliwość wdrażania z inicjatywy lub przy pomocy sędziego polubownych sposobów rozwiązywania sporów prawnych zawisłych przed polskim sądem cywilnym. W ostatniej części tekstu, dla dopełnienia krajowej cywilnoprawnej perspektywy, wskazane zostaną istotne modelowe założenia i cele szczególnego typu sądów tzw. Problem-Solving Courts (rozwijającego się zwłaszcza w USA), dającego sprawcy przestępstwa, uczestniczącego w konwencjonalnym postępowaniu sądowym, dodatkowo również szanse na podjęcie skutecznej walki z przyczynami popadania w konflikty z prawem i członkami społeczności w oparciu o koordynowany przez sędziego i wdrożony przez interdyscyplinarny zespół ekspertów, dedykowany dla danej jednostki tzw. problem-solving program. Rozważania prowadzą do wniosku, że katalog rozwiązań legislacyjnych dotyczących różnorodnych pojednawczych metod opanowywania sporów prawnych stopniowo coraz bardziej poszerza się, stwarzając realną szansę na ich optymalny dobór i aplikowanie, w tym z inicjatywy lub przy aktywnym udziale sędziego, promującego przywracanie pokojowych relacji społecznych.

Słowa kluczowe: sąd, peacemaker, Alternative Dispute Resolution, Problem-Solving Court

Język artykułu: angielski

Opublikowano: Numer 2(43)/2025, s. 120-135.

DOI: https://doi.org/10.36280/AFPiFS.2025.2.120

Ściągnij plik: Download

Liczba ściągnięć: 226

Tekst jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.

Krytyczne podejścia do prawa międzynarodowego według China Miéville i Bhupindera S. Chimniego

Dr hab. Tomasz Srogosz, prof. UKEN

Uniwersytet Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie

Abstrakt w języku polskim: Cel badań: Celem artykułu jest ocena przydatności marksistowskich podejść do prawa międzynarodowego w dyskusji na temat zastanego i rozwijającego się porządku międzynarodowoprawnego. Jest to propozycja wzbogacenia teoretycznych podstaw dyskursu o prawie międzynarodowym, który ma miejsce w murach polskich ośrodków naukowych i akademickich. Rodzą się pytania, czy marksistowskie podejścia do prawa narodów rozwiązują problem możliwości zmian uwzględniających stanowiska „zwykłego ludu”, czyli Marksowskiej klasy robotniczej, w ramach zastanego imperialnego porządku międzynarodowoprawnego? Czy może porządek ten bezwzględnie broni interesy klasy kapitalistycznej, co sprawia, że żadna ewolucyjna zmiana korzystna dla „zwykłego ludu” nie jest możliwa? Założenia badawcze/metodologia: W artykule zastosowano metodę teoretyczno-prawną, sprowadzającą się do analizy poglądów doktrynalnych dotyczących marksistowskiej teorii prawa, począwszy od Marksa i Engelsa, Paszukanisa, a skończywszy na Chimnim i Miéville. Podstawowe tezy/ustalenia: Prezentowane marksistowskie podejścia do prawa międzynarodowego (Chimniego i Miéville) różnią się między sobą w zakresie podstawy teoretycznej (Miéville opiera się na Paszukanisie a Chimni bezpośrednio na Marksie), co w konsekwencji prowadzi do odmiennych poglądów dotyczących istoty prawa międzynarodowego (Chimni głosi „klasowe podejście”, natomiast Miéville buduje swoją teorię wokół „towarowej teorii prawa” Paszukanisa) oraz możliwości reformy prawa narodów. Oryginalność wyników/wartość poznawcza: Bardziej użyteczne okazuje się podejście Chimniego, który w przeciwieństwie do Miéville dostrzega możliwość zmiany imperialnego porządku międzynarodowoprawnego służącego transnarodowej klasie kapitalistów w ramach international rule of law oraz z wykorzystaniem praw człowieka. Teoria Miéville jest zbyt sceptyczna i nihilistyczna, co nie powinno przeszkadzać w wykorzystaniu dwóch marksistowskich podejść do prawa międzynarodowego podczas kształcenia prawników.

Słowa kluczowe: marksizm, prawo międzynarodowe, imperializm, reforma, klasa społeczna

Język artykułu: polski

Opublikowano: Numer 2(43)/2025, s. 97-119

DOI: https://doi.org/10.36280/AFPiFS.2025.2.97

Ściągnij plik: Download

Liczba ściągnięć: 200

Tekst jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.

Konstytutywny i konwencjonalny charakter dyrektyw wykładni prawa

Prof. dr hab. Marek Smolak

Uniwersytet Adama Mickiewicza w Poznaniu

Abstrakt w języku polskim: Celem artykułu jest wykazanie, że dyrektywy wykładni prawa mają charakter konstytutywny oraz konwencjonalny. Dyrektywy wykładni prawa mają charakter konstytutywny bowiem nadają praktyce społecznej status prawniczej praktyki interpretacyjnej. Dyrektywy wykładni prawa mają charakter konwencjonalny bowiem są arbitralne w sensie nadanym im przez A. Marmora. Dyrektywy wykładni prawa nie tylko konstytuują prawniczą praktykę interpretacyjną, ale również wartości tejże praktyki. Do nich zaliczam: innowacyjność myślenia, analogiczność rozumowania, wyzwania intelektualne. Jeżeli uznać, że konstytutywne konwencje są responsywne, tj. odpowiadają na różne ludzkie potrzeby i wartości, to u podstaw prawniczej praktyki interpretacyjnej stoją wartości, które są doniosłe dla osób uczestniczących w tych praktykach. Wyróżniono dwa rodzaje wartości: w sensie mocnym i słabym. Wartości w sensie mocnym to wartości, których realizacja jest akontekstowa tj. niezależna od jakiegokolwiek kontekstu danej prawniczej praktyki interpretacyjnej. Do tej kategorii wartości zaliczam pewność i jednolitość rozumienia tekstów prawnych. Z kolei wartości w sensie słabym to wartości kontekstowe tj. zależne od celów, jakie prawnicza praktyka interpretacyjna ma wypełnić. Przykładem wartości kontekstowych są adaptacyjność i statyczność prawa. Uznałem, że istnieje szczególna relacja między wartościami w sensie mocnym jak i słabym a dyrektywami wykładni prawa. W oparciu o wzajemne oczekiwania członkowie danej wspólnoty przyjmują, że konkretna dyrektywa wykładni prawa realizuje w najlepszy sposób istotną wartość wykładni prawa. Poprawność powyższej zależności w dużym stopniu zależy od wcześniejszej prawniczej praktyki interpretacyjnej.

Słowa kluczowe: dyrektywy wykładni prawa, reguła konstytutywna, reguła konwencjonalna, wartości prawniczej praktyki interpretacyjnej

Język artykułu: polski

Opublikowano: Numer 2(43)/2025, s. 80-96.

DOI: https://doi.org/10.36280/AFPiFS.2025.2.80

Ściągnij plik: Download

Liczba ściągnięć: 240

Tekst jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.

Jurisprudenz Gustava Klimta a problem skali roszczeń względem prawa

Natalia Regina Skoczylas

Uniwersytet Wrocławski

Dr Mateusz Wojtanowski

Uniwersytet Wrocławski

Abstrakt w języku polskim: Przedmiot niniejszego artykułu stanowi Jurisprudenz Gustava Klimta, dzieło przewidziane jako część większej wystawy obrazów przedstawiających określone dziedziny wiedzy. Wbrew obecnej w literaturze tendencji polegającej na interpretowaniu odnośnej pracy jako wyrażającej poczucie prywatnej krzywdy jej twórcy, autorzy artykułu proponują spojrzenie na nią jako niosącą pożyteczny przekaz dla dyskursu prawniczego. Jak przekonują, rozpatrywany obraz pozwala na ustalenie określonej drogi do poprawy praktyk związanych z prawem, co ma dokonać się poprzez ograniczenie roszczeń względem niego. W odniesieniu do perspektywy aksjologicznej rozważań praca lokuje się w ramach tradycji liberalno-demokratycznej. Tekst ma charakter interdyscyplinarny. Obraz Jurisprudenz zostaje bowiem w nim naświetlony z perspektywy historii sztuki oraz filozofii prawa.

Słowa kluczowe: Gustaw Klimt, Jurisprudenz, historia sztuki, filozofia prawa, roszczenia względem prawa, estetyka prawa

Język artykułu: polski

Opublikowano: Numer 2(43)/2025, s. 58-79.

DOI: https://doi.org/10.36280/AFPiFS.2025.2.58

Ściągnij plik: Download

Liczba ściągnięć: 212

Tekst jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.

Wokół wybranych wątków filozofii moralnej Josepha Raza. Część II

Prof. dr hab. Beata Polanowska-Sygulska

Uniwersytet Jagielloński w Krakowie

Abstrakt w języku polskim: Część II niniejszego eseju została poświęcona krytyce dokonań Josepha Raza w obszarze filozofii politycznej i filozofii moralnej. Po pierwsze, została zakwestionowana rozbudowana koncepcja autonomii osobistej, leżąca u podłoża jego perfekcjonistycznej doktryny liberalnej. W konfrontacji ze współczesnymi, alarmującymi diagnozami autorstwa Sivy Vaidhyanathana i Shoshany Zuboff, głoszącymi zmierzch ideału autonomii – w następstwie destrukcyjnego oddziaływania mediów społecznościowych i narodzin tak zwanego kapitalizmu inwigilacji – wyrafinowana wizja J. Raza jawi się jako anachroniczna. Po drugie, został oprotestowany fakt posłużenia się przez filozofa kategorią praw grupowych oraz jego mało przekonująca linia obrony w polemice na tenże temat z Susan Moller Okin i Yael Tamir. Po trzecie, poddano wieloaspektowej krytyce wkład J. Raza w światową debatę nad prawami człowieka w postaci sformułowanej przez niego politycznej koncepcji tychże praw. Po czwarte wreszcie, postawiono znak zapytania przy jego zdumiewająco pozytywnej ocenie monistycznej koncepcji etycznej Ronalda Dworkina, rozwiniętej przez tego ostatniego w jego filozoficznym credo pt. Justice for Hedgehogs. Zgodnie z interpretacją, przedstawioną w obu częściach niniejszej pracy, Dworkinowska wizja idzie całkowicie w poprzek filozofii moralnej J. Raza. Trudno zatem zrozumieć rewerencję, jaką oksfordzki filozof zdaje się darzyć monistyczny z ducha projekt, zaprezentowany przez autora Justice for Hedgehogs. W konkluzji eseju podkreślono, że mimo wszelkich zastrzeżeń i wątpliwości, jakie można skierować pod adresem filozofii politycznej i filozofii moralnej J. Raza, doniosłość jego wkładu w obie te dziedziny jest nie do zakwestionowania.

Słowa kluczowe: Joseph Raz, liberalizm perfekcjonistyczny, autonomia osobista, kategoria praw grupowych, polityczna koncepcja praw człowieka, Ronald Dworkin, monizm etyczny

Język artykułu: polski

Opublikowano: Numer 2(43)/2025, s. 42-57.

DOI: https://doi.org/10.36280/AFPiFS.2025.2.42

Ściągnij plik: Download

Liczba ściągnięć: 220

Tekst jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.

Obowiązki prima facie Williama Davida Rossa a zasady prawa Ronalda Dworkina

Dr hab. Milena Korycka-Zirk, prof. UMK

Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu

Abstrakt w języku polskim: Porównawcza analiza obowiązków prima facie (będących istotą koncepcji sporu etycznego W.D. Ross’a) i zasad prawnych (będących z kolei istotą indywidualistycznej koncepcji prawa jako interpretacji R. Dworkin’a) prowadzi do wniosku o wspólnej esencji dla pojęcia sporu normatywnego (kolizji obowiązków prima facie lub zasad prawnych w tzw. „trudnych sprawach”). Stanowią je: zakładana istotność sytuacji faktycznej jako czynnika determinującego wybór etyczny i prawny spośród kolidujących obowiązków bądź zasad oraz istotność podmiotu decyzyjnego dla rozstrzygnięcia sporu. Faktyczność i swoisty podmiot („plain man” albo „sędzia Herkules”) to czynniki warunkujące możliwość odnalezienia obowiązku właściwego i prawa konkretnego. Jednocześnie są to czynniki decydujące o uznaniu sporów normatywnych za spory niedeterminowane abstrakcyjnie założoną zasadą moralną, owierają normatywność na nowe narracje, rozwój i ewolucję. Indywidualizują spór poprzez indywidualizacyjny charakter faktów i podmiotu decyzyjnego. Analiza porównawcza prowadzić więc może do wniosku, że założenie otwartości na kolizję zasad i obowiązków jest emanacją myśli liberalnej, bo nie jest narracją narzucającą i wykluczającą, wszelkie bowiem koncepcje abstrakcyjnie rozwiązujące spór oparte są na opresji abstrahowania od istotności podmiotu decydującego i złożoności sytuacji faktycznych. Indywidualizm otwiera spór, a nie go zamyka (taki charakter mają deklaracje praw i wolności jednostki – konceptualizowane w zasady prawne nieuchronnie otwierają prawa i wolności na kolizję).

Słowa kluczowe: obowiązki prima facie, zasady prawne, trudna sprawa, kolizja zasad, pluralizm, indywidualizm

Język artykułu: polski

Opublikowano: Numer 2(43)/2025, s. 22-41.

DOI: https://doi.org/10.36280/AFPiFS.2025.2.22

Ściągnij plik: Download

Liczba ściągnięć: 221

Tekst jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.

Niejednolitość decyzji sędziowskich w przedmiocie wymiaru kary

Dr Michał Janowski

Uniwersytet Łódzki

Abstrakt w języku polskim: Autor przeprowadził empiryczne badania jednolitości rzeczywistych decyzji wyboru rodzaju i wymiaru kary przez sędziów. Empiryczna analiza przedsięwzięta przez autora miała podwójną strukturę. Składała się z badania aktowego rzeczywistych spraw karnych oraz badania kwestionariuszowego, przeprowadzonego wśród zawodowych sędziów karnych. Wyniki badania kwestionariuszowego prezentowane są w artykule niniejszym. Badanie kwestionariuszowe zostało oparte na empirycznym modelu eksperymentalnym. Podejmowane w toku symulacji laboratoryjnej decyzje sędziowskie są krańcowo różne przy tym samym stanie prawnym i stanie faktycznym. Sędziowie nie dokonują jednolitego przekładania faktorów kary na konkretne reakcje karne. Nie istnieje wspólny współczynnik przekładu. Co więcej, ich decyzje różnią się w zależności czy dokonywane są w izolacji, czy też w porównaniu z przypadkami należącymi do innej kategorii.

Słowa kluczowe: badania empiryczne, niewspółmierność wartości, niejednolitość kar, prawo karne

Język artykułu: polski

Opublikowano: Numer 2(43)/2025, s. 7-21.

DOI: https://doi.org/10.36280/AFPiFS.2025.2.7

Ściągnij plik: Download

Liczba ściągnięć: 204

Tekst jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.

Cyfrowy sen Pigmaliona: zarys problematyki filozoficznoprawnej cyfrowych bliźniaków człowieka w zastosowaniach medycznych

Dr hab. Tomasz Widłak, prof. UG

Uniwersytet Gdański

Abstrakt w języku polskim: Celem artykułu jest syntetyczne przedstawienie technologicznych i społecznych ram nowej, przełomowej technologii cyfrowych bliźniąt człowieka (Human Digital Twin, HDT) oraz zarysowanie związanych z nią najistotniejszych zagadnień filozoficzno-prawnych, w tym aspektów ontologicznych i fenomenologicznych w odniesieniu do problemu podmiotowości prawnej i statusu HDT. Ze względu na uniwersalność technologii i obszerność związanych z nią zagadnień, zakres dyskusji ograniczono do przykładów zastosowania w ochronie zdrowia i medycynie, przedstawiając możliwości i zagrożenia w tym obszarze. Analizie poddano także wybrane, najważniejsze przykłady potencjalnych problemów etyczno-prawnych, stanowiących wyzwanie dla obowiązującej i przyszłej regulacji, w obszarach takich jak prywatność i ochrona danych, jakość i własność danych, autonomia pacjenta. W konkluzjach artykułu zwrócono uwagę, że zmiany wynikające z tej przełomowej technologii wykraczają poza aspekty czysto praktyczne i dotykają filozoficznych podstaw porządku prawnego. Sama technologia HDT na obecnym wczesnym etapie jej rozwoju nie determinuje jednoznacznie kierunku zmiany paradygmatu humanizmu prawniczego w kierunku posthumanizmu inkluzyjnego lub transhumanizmu technologicznego. Podkreślono przy tym konieczność uwzględnienia perspektywy fenomenologicznej doświadczenia HDT, która może stać się najważniejszym czynnikiem determinującym możliwe zmiany pojęciowe w prawie i prawoznawstwie. Poza dyskusją, w artykule dokonano obszernego przeglądu istniejącej literatury zagadnienia HDT z zakresu computer science. W literaturze prawniczej brak jest dotąd opracowań zagadnienia HDT z perspektywy prawoznawstwa.

Słowa kluczowe: Acyfrowy bliźniak, medycyna personalizowana, sztuczna inteligencja, prawo nowych technologii, prawo medyczne, transhumanizm, cyfrowy klon.

Język artykułu: polski

Opublikowano: nr 1(42)/2025, s. 93-111.

DOI: https://doi.org/10.36280/AFPiFS.2025.1.93

Ściągnij plik: Download

Liczba ściągnięć: 242

Tekst jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.

Psychologiczne kompetencje mediatorów. Wybrane aspekty twórczego myślenia w procesie wspomaganego rozwiązywania konfliktów

Dr Martyna Płudowska, prof. dr hab. Andrzej Sękowski

Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II

Abstrakt w języku polskim: W Polsce w ostatnich latach obserwujemy istotny wzrost zainteresowania alternatywnymi metodami rozwiązywania konfliktów i sporów, w tym także mediacją. Nie jest to zaskakujące, ponieważ traktowanie pracy nad konfliktem jako twórczego procesu, w trakcie którego strony wypracowują obopólnie satysfakcjonujące rozwiązanie czyni go atrakcyjną alternatywą dla skierowania sporu na drogę sądową. Przyjmując, że dla efektywnego prowadzenia mediacji, predyspozycje osobiste mediatora są równie ważne jak wiedza i umiejętności zdobywane na kursach i szkoleniach, analizujemy wybrane kompetencje psychologiczne mediatorów z uwzględnieniem specyfiki wspomaganego przez nich procesu rozwiązywania konfliktów. W artykule akcentujemy znaczenie twórczego myślenia i zachowania w procesie mediacji z uwzględnieniem poszczególnych etapów tego procesu.

Słowa kluczowe: ADR, mediacje, konflikty, kompetencje psychologiczne mediatorów.

Język artykułu: polski

Opublikowano: nr 1(42)/2025, s. 77-92.

DOI: https://doi.org/10.36280/AFPiFS.2025.1.77

Ściągnij plik: Download

Liczba ściągnięć: 230

Tekst jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.

« Poprzednia strona

Następna strona »