Archiwum Filozofii Prawa i Filozofii Społecznej

Journal of the Polish Section of IVR (ISSN:2082-3304)

IVR

Autonomia prawa wobec problemów bioetycznych

Dr hab. Martyna Łaszewska-Hellriegel, prof. UZ

Uniwersytet Zielonogórski

Abstrakt w języku polskim: Artykuł dotyczy zagadnienia autonomii prawa w bioetyce. W pierwszej części tekstu pokrótce zostały przedstawione wypracowane przez doktrynę koncepcje autonomii prawa, które następnie zestawiono ze specyfiką bioetyki. W sensie epistemologicznym bioetyka jest pewnego rodzaju hybrydą, na którą będą składały się zarówno twierdzenia naukowe, jak i argumenty etyczne. Artykuł zadaje pytanie, czy możemy mówić w ogóle o koncepcji autonomii prawa w bioetycznych zagadnieniach? Czy też zawsze argumentacje prawnicze będą zależne od etycznych pryncypiów? Wreszcie, w których przypadkach argumentacji bioetycznej widać autonomię prawa? W tym kontekście przede wszystkim zwraca uwagę na główne zadanie bioetyki, czyli na poszukiwanie pragmatycznych rozwiązań.

Słowa kluczowe: Autonomia prawa, bioetyka, specyfika bioetyki, postulat autonomii moralnej prawa, neutralność prawa.

Język artykułu: polski

Opublikowano: nr 4(41)/2024, s. 81-90

DOI: https://doi.org/10.36280/AFPiFS.2024.4.81

Ściągnij plik: Download

Liczba ściągnięć: 190

Tekst jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.

Strukturalne uwarunkowania postawy nieufności w wykonywaniu roli zawodowej przez przedstawicieli wybranych prawniczych zawodów zaufania publicznego

Dr hab. Maciej Wojciechowski, prof. UG

Uniwersytet Gdański

Abstrakt w języku polskim: Celem artykułu jest zwrócenie uwagi na uwarunkowania, które mogą sprzyjać postawie nieufności w  wykonywaniu roli zawodowej przez przedstawicieli wybranych prawniczych zawodów zaufania publicznego. Dyskurs prawniczy dotyczący zaufania zakłada jego kierunek przebiegający od jednostek jako podmiotów  ufających do przedstawicieli prawniczych zawodów zaufania publicznego jako adresatów zaufania. Przedmiotem  zainteresowania artykułu są sytuacje, w których ten kierunek jest odwrócony tzn. wskazani przedstawiciele  zajmują postawę zaufania lub nieufności. W przypadku pełnomocników przedmiotem analizy jest postawa  zaufania/nieufności wobec przeciwnika procesowego, sądu oraz własnego klienta. Analiza polega na stosowaniu  formułowanych w literaturze przedmiotu definicji zaufania, nieufności oraz ich stopni do niejednokrotnie normatywnie wyznaczonych sytuacji. Tak jest w przypadku sporu sądowego. Można ją bowiem uznać za  strukturalny czynnik wpływający na zachowywanie jakiejś formy nieufności. Nieufność profesjonalnego  pełnomocnika wobec swojego przeciwnika ma strukturalny charakter również w tym sensie , że dotyczy z  pewnością roli, ale nie musi dotyczyć konkretnego człowieka tę rolę wykonującego. Zaufanie prawników do  sądów jest uwarunkowane ich profesjonalnym doświadczeniem, jednak w tym zakresie potrzebne są badania  empiryczne w tej grupie zawodowej. Trzecią kategorią adresatów zaufania/nieufności prawników są ich klienci.  Stosunek ten ma charakter ograniczonego zaufania z powodu nieprzewidywalności mocodawców, ich braku  umiejętności wyodrębniania faktów prawnie relewantnych, ale również świadomej niechęci do ujawniania  wszystkich okoliczności sprawy. Ostatnia część artykułu analizuje w jakim stopniu można przedstawiać rolę  sędziego jako podmiotu nieufnego. Obok postulatu krytycyzmu poznawczego artykuł próbuje wyjaśniać postawę  formalizmu procesowego właśnie ograniczoną nieufnością. Spodziewaną wartością przedstawionych ustaleń może  być wprowadzenie do badań empirycznych weryfikujących hipotezę, że praktyka prawnicza, a zwłaszcza sądowa  stanowi socjalizację do nieufności.

Słowa kluczowe: zaufanie, nieufność, praktyka sądowa, prawnicy, sędziowie, formalizm prawniczy

Język artykułu: polski

Opublikowano: nr 4(41)/2024, s. 66-80

DOI: https://doi.org/10.36280/AFPiFS.2024.4.66

Ściągnij plik: Download

Liczba ściągnięć: 198

Tekst jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.

Goodbye, rządy prawa? Diagnoza i perspektywa

Prof. dr hab. Przemysław Kaczmarek

Uniwersytet Wrocławski

Abstrakt w języku polskim: W prezentowanym artykule staram się wykazać, że dualizm prawny dostarcza siatki pojęciowej dla badania kryzysu rządów prawa. Wykazując to, w pierwszej kolejności przedstawiam dualizm prawny, a następnie w jego świetle prezentuję legalny autorytaryzm oraz abusive judicial review. Dla opisu i wyjaśnienia tych form rządzenia nadają się ramy pojęciowe dualizmu prawnego w dwóch wariantach. Przedstawiają one dualizm prawny jako: a) działanie instrumentalne głównych aktorów życia publicznego, b) postawę społeczną, w której brakuje kulturowego imperatywu pozwalającego obywatelom identyfikować się z prawem. Z ustaleń zaprezentowanych w artykule wyłaniają się dwa podstawowe wnioski. Po pierwsze, legalny autorytaryzm oraz abusive judicial review opierają się na instrumentalizacji rządów prawa jako ideału politycznego. Po drugie, dualizm prawny jako postawa społeczna wskazuje, że niedostateczne uwzględnianie społecznego wymiaru prawa, ułatwiło ośrodkom politycznym kwestionowanie liberalnej wizji rządów prawa, przedstawianej przez jej oponentów jako rządy prawników, elit społecznych. Odpowiedzią na zarzut alienacji prawa w różnych konfiguracjach (konstytucjonalizm polityczny a konstytucjonalizm prawny) jest idea inkluzyjności, którą można wyrazić w różnych językach teoretycznych. Kontekstem dla przedstawianych ustaleń jest kryzys konstytucyjny, z którym mamy do czynienia również w polskim porządku prawnym. Dokumentacja empiryczna nie wyznacza metodyki badań w prezentowanym artykule. Realizuję w nim podejście, które można przyporządkować do społecznej teorii prawa (B.Z. Tamanaha).  

Słowa kluczowe: rządy prawa, dualizm prawny, legalny autorytaryzm, rola sędziów

Język artykułu: polski

Opublikowano: nr 4(41)/2024, s. 53-65.

DOI: https://doi.org/10.36280/AFPiFS.2024.4.53

Ściągnij plik: Download

Liczba ściągnięć: 316

Tekst jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.

„Tam i z powrotem” – the Rule of Law ujęte od źródeł aż po zastosowanie w orzecznictwie TSUE

Dr hab. Karolina M. Cern, prof. UAM

Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu

Dr hab. Barbara Janusz-Pohl, prof. UAM

Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu

Abstrakt w języku polskim: W niniejszej pracy stawiamy trzy tezy badawcze. W celu ich uzasadnienia zwięźle przywołujemy i dyskutujemy tezy dotyczące źródeł wyłonienia się pojęcia the Rule of Law (dalej jako RoL) w XII wieku w common law, które formułuje amerykański historyk konstytucjonalizmu Charles Howard McIlwain. Ponieważ jego teza o średniowiecznym rozróżnieniu na jurisdictio i gubernaculum została podjęta w pracach Gianluigiego Palombelli, toteż przywołujemy najważniejsze elementy i punkty argumentacji tego współczesnego włoskiego filozofa i teoretyka prawa w odniesieniu do RoL jako różnego od Rechtsstaat (dalej jako RS). Uwzględniając cechy historycznie ukształtowanego pojęcia RoL, analizujemy proces operacyjnego ujmowania RoL przez TSUE, a następnie definicję legalną RoL w Rozporządzeniu (EU, Euratom) 202/2092 Parlamentu Europejskiego z 16 grudnia 2020.

Słowa kluczowe: rządy prawa, praworządność (RoL); common law, jurisdictio i gubernaculum, państwo prawa (Rechtsstaat (RS), Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej (TSUE)

Język artykułu: polski

Opublikowano: nr 4(41)/2024, s. 36-52

DOI: https://doi.org/10.36280/AFPiFS.2024.4.36

Ściągnij plik: Download

Liczba ściągnięć: 307

Tekst jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.

O różnicy między mocną a słabą wersją idei wewnętrznego punktu widzenia

Dr Paweł Jabłoński

Uniwersytet Wrocławski

Abstrakt w języku polskim: Celem niniejszego artykułu jest teoretyczne wyeksponowanie twierdzenia, wedle którego wybór między ujmowaniem działalności sądów w trudnych przypadkach stosowania prawa jako działalności „czysto politycznej” albo „czysto jurydycznej” jest wyborem fałszywym. Cel ten realizuję w następujący sposób. Najpierw wprowadzam pojęcie epistemicznego ujęcia wewnętrznego punktu widzenia, które łączy się z warunkami poznania prawniczego. Następnie proponuję rozróżnienie między mocnym a słabym ujęciem tak rozumianego wewnętrznego punktu widzenia. Podstawową rolę odgrywają tu takie kryteria jak: autonomia prawa, istotność czynnika podmiotowego w stosowaniu prawa, czy sporność treści prawa. W dalszej kolejności przybliżam specyfikę ujęcia mocnego, a następnie charakterystykę ujęcia słabego. Staram się pokazać, że ostra granica między tym, co prawnicze, a tym, co polityczne, możliwa jest tylko przy przyjęciu mocnego ujęcia wewnętrznego punktu widzenia. Zarazem podaję powody, dla których ujęcie takie należy odrzucić. W części końcowej krótko podsumowuję najważniejsze ustalenia.

Słowa kluczowe: wewnętrzny punkt widzenia, poznanie prawnicze, Hart

Język artykułu: polski

Opublikowano: nr 4(41)/2024, s. 19-35.

DOI: https://doi.org/10.36280/AFPiFS.2024.4.19

Ściągnij plik: Download

Liczba ściągnięć: 276

Tekst jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.

Dawne i obecne poszukiwania nomosu prawa. Wprowadzenie

Dr hab. Maciej Pichlak, prof. UWr

Uniwersytet Wrocławski

Dr Mateusz Wojtanowski

Uniwersytet Wrocławski

Abstrakt w języku polskim: Celem artykułu jest ekspozycja pojęć autonomii prawa oraz – bardziej pierwotnego – nomosu prawa, wraz z problematyką, którą pojęcia te implikują. Współczesne wyzwania praktyki prawnej i nauk prawnych, takie jak kryzysy rządów prawa czy jurydyzacja kolejnych sfer życia społecznego, wymagają na nowo postawienia i przemyślenia kwestii autonomii prawa. Jak wskazano w artykule, dyskusje wokół tych wyzwań można odczytywać jako spory o nomos prawa – jego możliwość, charakter i lokalizację. W tym duchu artykuł analizuje pojęcie nomosu prawa, a następnie w nawiązaniu do interpretacji tego pojęcia autorstwa Carla Schmitta podejmuje pytanie o możliwość autonomii prawa. W artykule zrekonstruowano także podstawowe stanowiska teoretyczne na temat charakteru nomosu prawa i autonomii porządku prawnego, ze szczególnym uwzględnieniem dorobku wrocławskiego ośrodka teorii i filozofii prawa w tym obszarze. Na tym tle rozważono wybrane aktualne wyzwania dla autonomii prawa.

Słowa kluczowe: Autonomia prawa, nomos prawa, wrocławski ośrodek teorii i filozofii prawa, Włodzimierz Gromski, kryzys autonomii prawa, Carl Schmitt

Język artykułu: polski

Opublikowano: nr 4(41)/2024, s. 5-18.

DOI: https://doi.org/10.36280/AFPiFS.2024.4.5

Ściągnij plik: Download

Liczba ściągnięć: 271

Tekst jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.

Redagowanie przepisów o wejściu w życie aktu normatywnego powszechnie obowiązującego – analiza krytyczna na marginesie nowelizacji ustawy – Kodeks wyborczy z 2023 r.

Mikołaj Truszkowski

Uniwersytet Łódzki

Abstrakt w języku polskim: Celem artykułu jest analiza krytyczna techniki legislacyjnej polegającej na uzależnieniu wejścia w życie określonych rozwiązań normatywnych od terminu wskazanego w komunikacie właściwego naczelnego organu administracji państwowej. Konstrukcja ta została zawarta między innymi w nowelizacji ustawy – Kodeks wyborczy z 2023 r. Jest ona jednak nieznana dyrektywom konstruowania aktów prawnych, określonych w Zasadach techniki prawodawczej z 2002 r. Dodatkowo w artykule zwrócono uwagę na problemy prawne wynikające z tej nagannej praktyki ustawodawczej, między innymi w kontekście domniemania powszechnej znajomości prawa. Taki komunikat na mocy nowelizacji podlegał ogłoszeniu w Dzienniku Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej, przy czym nie znajdowało to odzwierciedlenia w ustawie o ogłaszaniu aktów normatywnych i niektórych innych aktów prawnych. W związku z tym ten zabieg legislacyjny należy uznać za niedopuszczalny, a w konsekwencji, w niektórych przypadkach, za niezgodny z art. 2 Konstytucji RP statuującym zasadę demokratycznego państwa prawa. W celu uzasadnienia zaprezentowanej tezy autor dokonał zestawienia tej konstrukcji z wzorcem wynikającym z Zasad techniki prawodawczej, omówił podstawowy aparat pojęciowy oraz konstrukcje teoretyczne w kontekście praktyki stanowienia prawa. Posłużono się przy tym metodą hermeneutyczną oraz formalno-dogmatyczną. Badania otwierają pole do szerszych rozważań nad przestrzeganiem Zasad techniki prawodawczej w procesie stanowienia prawa.

Słowa kluczowe: technika prawodawcza, legislacja, ustawa, proces legislacyjny, Sejm

Język artykułu: polski

Opublikowano: nr 3(40)/2024, s. 68-77.

DOI: https://doi.org/10.36280/AFPiFS.2024.3.68

Ściągnij plik: Download

Liczba ściągnięć: 200

Tekst jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.

Ujęcie zasad na gruncie prawa karnego procesowego

mgr Grzegorz Lipiński

Uniwersytet Szczeciński

Abstrakt w języku polskim: Celem niniejszego artykułu jest przedstawienie różnych sposobów definiowania zasad prawa na gruncie procesualistyki karnej i zbadanie, czy nauka polskiego procesu karnego czerpie z osiągnięć ogólnej teorii prawa, czy też podejmuje próby utworzenia własnej koncepcji w tym zakresie. W niniejszym opracowaniu, w celu odpowiedzi na postawione pytanie badawcze, dokonuje się analizy postrzegania zarówno aktualnego, jak i historycznego, zasad w procesie karnym i oceny w jakim stopniu poszczególni autorzy opierają się na tradycyjnym modelu postrzegania zasad prawa, czy też z uwagi na ich zdaniem specyfikę procesu karnego lub niekompatybilność koncepcji ogólnych stosują autorską optykę w tym zakresie. Rezultatem przedstawionej pracy jest odpowiedź w jaki sposób postrzega się zasady prawa w polskim procesie karnym, z uwzględnieniem podziału na zasady procesu karnego, zasady naczelne procesu karnego w ujęciu abstrakcyjnym i konkretnym, zasady karnoprocesowe jako zasady zdefiniowane lub niezdefiniowane, skodyfikowane lub nieskodyfikowane albo skodyfikowane i zdefiniowane, skodyfikowane i niezdefiniowane lub nieskodyfikowane, a także katalogów tychże zasad oraz ich systemów. 

Słowa kluczowe: postępowanie karne, teoria prawa, zasady prawa

Język artykułu: polski

Opublikowano: nr 3(40)/2024, s. 54-67.

DOI: https://doi.org/10.36280/AFPiFS.2024.3.54

Ściągnij plik: Download

Liczba ściągnięć: 196

Tekst jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.