Archiwum Filozofii Prawa i Filozofii Społecznej

Journal of the Polish Section of IVR (ISSN:2082-3304)

IVR

Prawdy publiczne i ich prawna ochrona

Dr Mateusz Klinowski

Uniwersytet Jagielloński

Abstrakt w języku polskim: W tym artykule zajmuję się dwoma koncepcjami nowoczesnej teorii politycznej – prawdą i interesem publicznym, badając relację między nimi. Temat ten wydaje się szczególnie ważny w kontekście obserwowalnego kryzysu demokracji liberalnej i rozpowszechnienia się zjawisk dezinformacji i fake news. Argumentuję za tezą o potrzebie tworzenia publicznego systemu obronnego, zaprojektowanego by chronić logiczny status wypowiedzi ważnych dla społeczeństwa. Posługując się kategorią interesu publicznego jako narzędziem do analizy, przedstawiam jak taki system mógłby w ogólności wyglądać. Sugeruję wykorzystanie istniejących już instytucji publicznych do stworzenia systemu publicznej ochrony prawdy, wspieranego przez ciało nadzorcze wzorowane na modelu ombudsmana.

Słowa kluczowe: postprawda, dezinformacja, interes publiczny, publiczna ochrona prawdy, ombudsman, rzecznik prawdy

Język artykułu: angielski

Opublikowano: Numer 3(24)/2020, s. 7-23.

DOI: https://doi.org/10.36280/AFPiFS.2020.3.7

Ściągnij plik: Download
Liczba ściągnięć: 720

Czy pośmiertne dawstwo narządów jest obowiązkiem wobec społeczeństwa i może być uzasadnione interesem publicznym? Ostatnie projekty zmiany niemieckiej ustawy transplantacyjnej

Prof. UZ dr hab. Martyna Łaszewska-Hellriegel

Uniwersytet Zielonogórski

Abstrakt w języku polskim: Problem dawstwa narządów od zmarłych dawców jest w Niemczech niezadowalająca. W ostatnich latach liczba dawców pozostała bardzo niska. W związku z tym niemiecki Bundestag prowadził debaty na temat dwóch głównych projektów, przygotowanych przez grupy posłów, mających na celu zmianę ustawy transplantacyjnej. Bardziej kontrowersyjny z tych projektów, popierany przez ministra zdrowia, przewidywał wprowadzenie modelu sprzeciwu do niemieckiego systemu przeszczepów. Drugi z nich zamierzał wprowadzić ulepszenia w istniejącym modelu zgody. Podczas końcowego głosowania Bundestag głosował przeciwko modelowi sprzeciwu. W oczach niektórych ekspertów takie rozwiązanie nakładałoby na obywateli obowiązek oddania narządu po śmierci mózgu. Czy taki obowiązek wobec społeczeństwa można uzasadnić interesem publicznym? Celem tego artykułu jest udzielenie odpowiedzi na to pytanie poprzez analizę postanowień niemieckiej konstytucji.

Słowa kluczowe: model opt-out, dawstwo narządów, przeszczepy, niemiecka ustawa transplantacyjna, interes publiczny

Język artykułu: angielski

Opublikowano: Numer 3(24)/2020, s. 53-65.

DOI: https://doi.org/10.36280/AFPiFS.2020.3.53

Ściągnij plik: Download
Liczba ściągnięć: 565

„Dobro jednostki”, „dobro wspólne” oraz „interes publiczny” w kontekście postępu technologicznego w dziedzinie medycyny

Prof. UwB dr hab. Anetta Breczko

Uniwersytet w Białymstoku

Abstrakt w języku polskim: W artykule poruszone są kwestie związane postępem technologicznym w zakresie medycyny w odniesieniu do kategorii „dobro jednostki”, „dobro wspólne” i „interes publiczny”. Dokonana zostaje próba ukazania jakie mogą być implikacje zastosowania najnowszych technologii medycznych z perspektywy etyki i prawa. Wskazane są podstawowe zagadnienia sporne na osi: „technologie”-„medycyna”-„prawo”-„etyka”. Z jednej strony, z przeprowadzonej analizy wynika, że technologiczne metody „udoskonalania człowieka” mogą przynieść ogromne korzyści nie tylko z perspektywy indywidualnych interesów pacjentów, ale również w kontekście dobra wspólnego i interesu publicznego. Z drugiej zaś strony transhumanistyczne marzenia o „człowieku bionicznym” („człowieku doskonałym”) zderzają się z obecną sytuacją na świecie, wywołaną pandemią koronawirusa. Zauważalna niewydolność systemów opieki zdrowotnej w tym zakresie przyczynia się do powstania wątpliwości, czy w najbliższym czasie uda się rzeczywiście zlikwidować choroby, niepełnosprawność, oddalić moment śmierci (nie wspominając już o jej – prognozowanej przez transhumanistów – eliminacji). Ważne jest, aby interes publiczny był właściwie rozumiany: jako uosobienie dobra wspólnego (czyli swoisty wspólny mianownik dla społeczeństwa), a nie instrument do realizacji partykularnych celów większości rządzącej. Rozwój cywilizacji musi się opierać na wypracowanych w kręgu kultury europejskiej uniwersalnych, wspólnych wartościach. Postępowi technologicznemu w zakresie medycyny powinna towarzyszyć racjonalna debata nad jego społecznymi kosztami, rzetelna ocena ryzyka i zagrożeń, zarówno w wymiarze indywidualnym, jak i społecznym, czy cywilizacyjno-kulturowym. Wymaga to poważnej debaty w skali globalnej – dla dobra wspólnego.  

Słowa kluczowe: dobro jednostki, dobro wspólne, interes publiczny, zdrowie, medycyna, postęp technologiczny

Język artykułu: angielski

Opublikowano: Numer 3(24)/2020, s. 41-52.

DOI: https://doi.org/10.36280/AFPiFS.2020.3.41

Ściągnij plik: Download
Liczba ściągnięć: 650

Sprawiedliwość tranzycyjna i kryzys konstytucyjny w Polsce w latach 2015-2019

Dr Michał Krotoszyński

Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu

Abstrakt w języku polskim: W ciągu ostatnich czterech lat sytuacja w Polsce stała się przedmiotem zainteresowania międzynarodowych gremiów prawniczych przede wszystkich ze względu na kryzys konstytucyjny. Lata 2015-2019 były jednak także okresem powrotu do narzędzi rozliczeń z przeszłością, wśród których wymienić można usuwanie symboli komunistycznych z przestrzeni publicznej, zmianę modelu lustracji oraz dalsze obniżenie emerytur funkcjonariuszy i pracowników organów bezpieczeństwa państwa PRL. W artykule stawiam tezę, że sfery te są ze sobą wzajemnie powiązane, kryzys konstytucyjny ma zaś wymiar retrospektywny. Tekst zaczynam od przedstawienia mechanizmów sprawiedliwości tranzycyjnej dotyczących okresu komunistycznego wprowadzonych w Polsce w ostatnich czterech latach. Następne omawiam możliwe wyjaśnienia kryzysu konstytucyjnego i jego aspektów związanych z rozliczeniami z przeszłością. Analiza prowadzi mnie do wniosku, że dramatyczne zmiany ustrojowe, które współcześnie dotknęły Polskę, mogą być wyjaśnione zarówno w kategorii walki o władzę, jak i jako rezultat konfliktu pomiędzy zasadą rządów prawa i zasadą indywidualnej odpowiedzialności – a odwołaniem się do odpowiedzialności zbiorowej w celu zaspokojenia tego, co rządzący uznają za sprawiedliwość. 

Słowa kluczowe: sprawiedliwość tranzycyjna, lustracja, dekomunizacja, kryzys konstytucyjny w Polsce, Sąd Najwyższy, rządy prawa, zasada szczerości

Język artykułu: angielski

Opublikowano: Numer 3(21)/2019, s. 22-39.

DOI: https://doi.org/10.36280/AFPiFS.2019.3.22

Ściągnij plik: Download
Liczba ściągnięć: 811

Artykuły 55a i 55b ustawy o IPN i dialog na temat Zagłady w Polsce

Dr Katarzyna Liszka

Uniwersytet Wrocławski

Abstrakt w języku polskim: Relacje miedzy Zagładą, pamięcią, a prawem są nieustannie rekonceptualizowane. W drugiej dekadzie XXI w. nadal nie ma wyraźnego konsensusu co do tego, w jaki sposób Zagłada, pamięć i prawo są lub powinny być powiązane, zwłaszcza w Europie Środkowo-Wschodniej. Uderzającym przykładem nowej dynamiki tych napięć jest pojawienie się artykułu 55a i 55b ustawy o Instytucie Pamięci Narodowej w styczniu 2018 roku. Niniejszy tekst rozwija tezę, że owe kontrowersyjne artykuły należy rozumieć jako szczególnego rodzaju prawa pamięci w odpowiedzi na transnarodową pamięć Zagłady oraz w odpowiedzi na niekonsensualny dialog w polskim społeczeństwie na temat pogromu w Jedwabnem. W artykule tym adaptuje Natana Sznaidera charakterystykę transnarodowej pamięci o Zagładzie i koncepcję zorientowanej przyszłościowo etyki nigdy więcej; Leszka Koczanowicza koncepcje dialogu, czasu politycznego i społecznego oraz Eviatara Zerubavela socjologiczną analizy zmowy milczenia, by rozpoznać kontekst i znaczenie pojawienia się, krótkiego życia, zniknięcia i śladów owego prawa. Mimo że artykuły 55a i 55b są swego rodzaju odbiciem praw kryminalizujących negacjonizm Zagłady i ludobójstwa, w kontekście polskiej polityki historycznej mogą być rozumiane jako zaprzeczenie zbrodni w Jedwabnem. Wspomnienie polskiego prawa pamięci rzuca na przyszłość cień groźby jego ponownego pojawienia się.

Słowa kluczowe: transnarodowa pamięć o Zagładzie, etyka nigdy więcej, polityka czasu, dialog, dialogiczny kosmopolityzm, debata Jedwabieńska, illiberalna transformacja

Język artykułu: angielski

Opublikowano: Numer 3(21)/2019, s. 81-94.

DOI: https://doi.org/10.36280/AFPiFS.2019.3.81

Ściągnij plik: Download
Liczba ściągnięć: 615

Procedury weryfikacyjne w perspektywie sprawiedliwości tranzycyjnej jako prawnoochronna odpowiedź na politykę (nie-)pamięci

Mgr Emilia Kowalewska

Polska Akademia Nauk

Abstrakt w języku polskim: Artykuł podejmuje refleksję nad relacją między prawem, obowiązkami państwa i pamięcią zbiorową. Skoro pytanie o instytucjonalizację pamięci staje się kluczowe w kontekście zmian ustrojowych, artykuł podejmuje refleksję w perspektywie teorii sprawiedliwości tranzycyjnej (transitional justice). Perspektywa ta pozwala na spojrzenie interdyscyplinarne, ze szczególnym uwzględnieniem norm i mechanizmów ukierunkowanych na utrwaleniu autorytatywnej wiedzy o przeszłości. Zasada prawa do prawdy pozwala dostrzec społeczne oczekiwanie rozliczenia przeszłości. Artykuł przedstawia trzy formy procesów weryfikacyjnych (truth revelation procedures) w odniesieniu do praw podstawowych i teorii sprawiedliwości tranzycyjnej. Relacja między prawem a pamięcią – często redukowana do relacji instrumentalnej – powinna być przedstawiona z perspektywy praw jednostki i praw zbiorowych, zgodnie z wartościami demokracji liberalnej. Artykuł pragnie przyczynić się do rozwoju pamięcioznawstwa w naukach społecznych, poprzez ujawnienie funkcji norm i mechanizmów prawnych często pomijanych w dyskursie o polityce pamięci.

Słowa kluczowe: pamięć zbiorowa, sprawiedliwość tranzycyjna, prawo do prawdy, polityka pamięci, pokomunistyczna Polska

Język artykułu: angielski

Opublikowano: Numer 3(21)/2019, s. 51-66.

DOI: https://doi.org/10.36280/AFPiFS.2019.3.51

Ściągnij plik: Download
Liczba ściągnięć: 600

Nostalgiczna tożsamość konstytucyjna

Dr Michał Stambulski

Uniwersytet Zielonogórski

Abstrakt w języku polskim: Tekst dotyczy związku między pojęciami tożsamości konstytucyjnej a nostalgiczną pamięcią zbiorową. Wychodząc od obecnego w teorii społecznej ujęcia nostalgii jako postawy w społeczeństwem postmodernistycznym, autor argumentuje, że ten stan kulturowy znajduje także odzwierciedlenie w konstytucjach. Punktem odniesienia dla współczesnych projektów politycznych nie jest już przyszłość, lecz przeszłość. Tęsknota za utraconą ojczyzną staje się dominująca emocją społeczną. Autor pokazuje, że ta wizja przeszłości jest obecna w konstytucjach, zwłaszcza w krajach postkomunistycznych. Wpływa ona na tożsamość konstytucyjną i ze względu na różne struktury temporalne pozostaje w konflikcie z konstytucyjną tożsamością Unii Europejskiej. Artykuł kończy się analizą konsekwencji takiej polityki nostalgii i możliwych mechanizmów obronnych przed nią.

Słowa kluczowe: tożsamość konstytucyjna, pamięci zbiorowe, nostalgia

Język artykułu: angielski

Opublikowano: Numer 3(21)/2019, s. 95-106.

DOI: https://doi.org/10.36280/AFPiFS.2019.3.95

Ściągnij plik: Download
Liczba ściągnięć: 636

Zmiany w przepisach regulujących emerytury służb mundurowych w Polsce jako element państwowej polityki pamięci

Mgr Mateusz Grabarczyk

Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu

Abstrakt w języku polskim: Artykuł stanowi analizę regulacji dotyczących obniżenia uposażenia emerytalnego byłym funkcjonariuszom organów bezpieczeństwa PRL jako elementów polityki pamięci państwa, przedstawiając tzw. ustawy dezubekizacyjne z 2009 i 2016 r. z perspektywy sprawiedliwości tranzycyjnej.

Nawiązując do dopuszczalności zastosowania takiego mechanizmu rozliczeń w artykule autor wskazuje przede wszystkim na cel tego typu regulacji. Obniżanie emerytur ma w istocie dwa cele – retrospektywny i prospektywny. W płaszczyźnie retrospektywnej przede wszystkim chodzi o wymierzenie sprawiedliwości dziejowej poprzez swego rodzaju rozliczenie określonej grupy osób z zastosowaniem różnych mechanizmów (w tym wypadku sankcji administracyjnych). W aspekcie prospektywnym jest to element instytucjonalizacji pamięci i budowania określonej narracji politycznej. W konsekwencji, obok komemoratywnych praktyk, ma na celu wytwarzanie i upowszechnianie wiedzy w przestrzeni publicznej, przy jednoczesnym jednoznacznym odcięciu się od minionego reżimu.

W odniesieniu do tzw. ustaw dezubekizacyjnych, to o ile ustawa z 2009 roku była w jakimś stopniu nakierowana na cel retrospektywny, o tyle ta z 2016 jest przede wszystkim elementem polityki pamięci, mającym na celu ukształtowanie przez władzę określonej narracji o przeszłych wydarzeniach poprzez jednoznacznie potępienie poprzedniego ustroju oraz wszystkich osób w jakikolwiek sposób z nim związanych. Z tego względu autor skupia się na mechanizmie obniżania emerytur jako jednym z elementów polityki pamięci w Polsce.

Słowa kluczowe: tzw. ustawy dezubekizacyjne, polityka pamięci, instytucjonalizacja pamięci zbiorowej, dekomunizacja, obniżanie emerytur funkcjonariuszom PRL, sprawiedliwość tranzycyjna

Język artykułu: angielski

Opublikowano: Numer 3(21)/2019, s. 67-80.

DOI: https://doi.org/10.36280/AFPiFS.2019.3.67

Ściągnij plik: Download
Liczba ściągnięć: 593

Pamięci zbiorowe, instytucje i prawo

Prof. dr Adam Czarnota, Mgr Justyna Jezierska,
Dr Michał Stambulski

Uniwersytet Nowej Południowej Walii / Uniwersytet Wrocławski /
Uniwersytet Zielonogórski

Abstrakt w języku polskim: Artykuł ma na celu wyjaśnienie wzajemnych powiązań między koncepcjami pamięci zbiorowej, instytucji, polityki oraz prawa. Poprzez ukazanie sieci wzajemnych powiązań między tymi pojęciami chcemy pokazać, jak prawo i pamięć zbiorowa oddziałują na siebie. Jednocześnie widzimy trzy ujęcia relacji między pamięcią zbiorową a prawem, które możemy odpowiednio określić jako: 1) przeszłość przed prawem, 2) prawa pamięci 3) prawo jako pamięć zbiorowa. Pierwsze ujęcie polega na ocenie przeszłości w ramach procesu sądowego. Drugie polega na tworzeniu przepisów prawnych, które promują lub wymagają upamiętnienia określonego wydarzenia z przeszłości. Trzecie ujęcia polega na postrzeganiu samego prawa jako zinstytucjonalizowanej pamięci zbiorowej.

Słowa kluczowe: pamięć zbiorowa, instytucje, prawa pamięci, polityka pamięci

Język artykułu: angielski

Opublikowano: Numer 3(21)/2019, s. 6-21.

DOI: https://doi.org/10.36280/AFPiFS.2019.3.6

Ściągnij plik: Download
Liczba ściągnięć: 85

Instrumentalizacja prawa w kontekście polityk pamięci w Europie Środkowej i Wschodniej po 1989 roku

Dr Filip Cyuńczyk

Uniwersytet Wrocławski

Abstrakt w języku polskim: Głównym celem niniejszego artykułu jest zaproponowanie powiązania badawczego pomiędzy studiami nad środkowoeuropejskimi politykami pamięci po upadku komunizmu i koncepcji instrumentalizacji prawa. Wskazane studium przypadku może być ciekawym narzędziem do przebadania ww. koncepcji teoretycznej. Podstawowym pytaniem, jakie przed sobą postawiłem brzmi, czy studia przypadków poszczególnych środkowoeuropejskich polityk pamięci implementowanych po upadku komunizmu pozwalają na analizę, pod kątem jej praktycznego zastosowania, koncepcji instrumentalizacji prawa? Mają główną intencją jest pokazanie potencjału drzemiącego w połączeniu wspomnianych badań. Niniejszy artykuł skupia się na przedstawieniu specyficznych elementów konstytucjonalizacji nowych wspólnot politycznych w Europie Środkowej i Wschodniej po upadku komunizmu (np. ulokowania narracji pamięci w poszczególnych konstytucjach), następnie ukazaniu jej związków z koncepcją instrumentalizacji prawa, a w końcu na przytoczeniu kilku przykładów aktów instrumentalizacji prawa na polu pamięci zbiorowej w ramach realizacji bieżących celów politycznych.

Słowa kluczowe: instrumentalizacja prawa, polityka pamięci, pamięć zbiorowa, prawna petryfikacja przeszłości

Język artykułu: angielski

Opublikowano: Numer 3(21)/2019, s. 40-50.

DOI: https://doi.org/10.36280/AFPiFS.2019.3.40

Ściągnij plik: Download
Liczba ściągnięć: 601