Archiwum Filozofii Prawa i Filozofii Społecznej

Journal of the Polish Section of IVR (ISSN:2082-3304)

IVR

Odwołania do szkół filozoficzno-prawnych w uzasadnieniach orzeczeń polskich sądów

Prof. UR dr hab. Grzegorz Maroń

Uniwersytet Rzeszowski

Abstrakt w języku polskim: W artykule zaprezentowano rezultaty kwantytatywno-kwalitatywnego studium orzecznictwa polskiego pod kątem obecności w uzasadnieniach orzeczeń bezpośrednich odwołań do szkół filozoficzno-prawnych. Jakkolwiek odwołania tego typu są nieliczne, to jednocześnie w ostatniej dekadzie można zaobserwować ich intensyfikację. W uzasadnieniach orzeczeń rozpoznano nawiązania do zaledwie kilku kierunków filozoficzno-prawnych. Większość odniesień dotyczy jusnaturalizmu i pozytywizmu prawniczego. Sądy charakteryzują szkoły filozoficzno-prawne w sposób uproszczony, a niekiedy również przejaskrawiony i merytorycznie wadliwy. Judykatura zwykle abstrahuje od wersji autorskich poszczególnych kierunków filozoficzno-prawnych, sięgając do właściwych dla tych kierunków założeń w ich „uśrednionej” postaci. W ocenie Autora argumentacja filozoficzno-prawna posiada utylitarny potencjał dla sądów, zwłaszcza w hard cases. Argumenty te mogą pomóc sędziom w realizacji funkcji eksplanacyjnej i perswazyjnej uzasadnienia. Warunkiem tego jest, aby nawiązania do założeń konkretnych kierunków filozoficzno-prawnych nie były jedynie powierzchownego czy hasłowego charakteru. Wówczas bowiem pełnią rolę ornamentacyjną a nie argumentacyjną.

Słowa kluczowe: szkoły filozoficzno-prawne, uzasadnienia orzeczeń, polskie sądy, argumentacja sędziowska

Język artykułu: polski

Opublikowano: Numer 4(25)/2020, s. 65-79.

DOI: https://doi.org/10.36280/AFPiFS.2020.4.65

Ściągnij plik: Download
Liczba ściągnięć: 593

Korpusy językowe jako narzędzie interpretacji prawa. Amerykańska teoria i praktyka

Prof. dr hab. Zygmunt Tobor, dr Mateusz Zeifert

Uniwersytet Śląski w Katowicach

Abstrakt w języku polskim: W amerykańskiej praktyce orzeczniczej i teorii interpretacji dużą wagę przywiązuje się do pojęcia zwykłego znaczenia (ordinary meaning) tekstu prawnego. W celu ustalenia zwykłego znaczenia sędziowie odwołują się najczęściej do własnej intuicji lub do słowników – obie te metody nasuwają szereg zastrzeżeń, które od lat wyrażane były w literaturze. W ostatnich kilku latach sądy zaczęły w tym celu wykorzystywać również korpusy językowe. Korpusy językowe to elektroniczne zbiory autentycznych tekstów danego języka, które można analizować za pomocą narzędzi informatycznych (m. in. wyszukiwania, list frekwencyjnych, konkordancji, kolokacji). Badania korpusowe wymagają sporej wiedzy lingwistycznej i umiejętności technicznych, w zamian zaś oferują dane statystyczne, które mogą wiele powiedzieć m. in. na temat warstwy semantycznej języka. Użycie korpusów przez sędziów – najpierw sądów stanowych, później również federalnego Sądu Najwyższego – wywołało ożywioną dyskusję akademicką. W polskiej literaturze zagadnienie to nie było dotąd podejmowane, dlatego artykuł ma zasadniczo charakter sprawozdawczy. W pierwszej kolejności przedstawiony zostaje zarys językoznawstwa korpusowego. Następnie odtworzona jest historia wykorzystania korpusów przez amerykańskie sądy. Wreszcie, zreferowana zostaje amerykańska dyskusja na temat korpusów, ze szczególnym uwzględnieniem głosów aprobujących ich wykorzystanie i głosów krytycznych.

Słowa kluczowe: wykładnia prawa, językoznawstwo korpusowe, korpusy językowe, orzecznictwo amerykańskie

Język artykułu: polski

Opublikowano: Numer 4(25)/2020, s. 80-90.

DOI: https://doi.org/10.36280/AFPiFS.2020.4.80

Ściągnij plik: Download
Liczba ściągnięć: 613

Status prawny zwierząt a ich kategoryzacja biologiczna

Mgr Michał Janowski

Uniwersytet Łódzki

Abstrakt w języku polskim: Polskie regulacje ustawowe chroniące zwierzęta są niespójne. Ustawa z dnia 21.08.1997 r. o ochronie zwierząt oraz ustawa z dnia 15.01.2015 r. o ochronie zwierząt wykorzystywanych do celów naukowych lub edukacyjnych obejmują ochroną różne grupy zwierząt. Regulacje te powinny ulec harmonizacji ze względu na leżącą u ich podstaw aksjologię. Ponadto przemyślenia wymaga aktualny model ochrony zwierząt w Polsce. Polskie regulacje chroniące zwierzęta nie zostały poprzedzone refleksją na temat szczególnych cech, jakie posiadają niektóre grupy zwierząt. W szczególności uwadze polskiego ustawodawcy uszło to, że niektóre zwierzęta posiadają wyższe funkcje kognitywne, w tym niejęzykową zdolność do rozpoznawania samych siebie. Artykuł charakteryzuje zjawisko samoświadomości zwierząt, które powinno być relewantne w dyskusjach nad przyznaniem niektórym zwierzętom podmiotowości prawnej.

Słowa kluczowe: podmiotowość prawna zwierząt, samoświadomość, ochrona zwierząt

Język artykułu: polski

Opublikowano: Numer 4(25)/2020, s. 29-41.

DOI: https://doi.org/10.36280/AFPiFS.2020.4.29

Ściągnij plik: Download
Liczba ściągnięć: 619

Sędzia między realiami polityczności a imperatywami etycznymi. Odpowiedź na recenzję Mateusza Wojtanowskiego

Dr hab. Rafał Mańko

Uniwersytet Wrocławski

Abstrakt w języku polskim: Projekt krytycznej filozofii orzekania – aplikacji założeń jurysprudencji krytycznej do problematyki sądowego stosowania prawa – stanowi w istotnej mierze polemikę z projektem juryscentryzmu Artura Kozaka. O ile krytyczna filozofia orzekania podziela tezy juryscentryzmu dotyczące w szczególności społecznego tworzenia rzeczywistości prawnej, o tyle nie podziela wywodzonych stąd wniosków o zdeterminowaniu sędziowskich rozstrzygnięć przez imperatywy instytucjonalne. Przyjmując za Duncanem Kennedym umiarkowaną wersję tezy o niezdeterminowaniu, krytyczna filozofia orzekania stoi na stanowisku, że imperatywy wynikające z tzw. tradycyjnych metod prawniczych nie stawiają sędziemu oporu przy poszukiwaniu rozstrzygnięcia dylematu interpretacyjnego. To, co sędzia odczuwa jako opór, ma w istocie charakter imperatywów ideologicznych, politycznych i ekonomicznych, ujętych jedynie w formę prawną. Wypływa stąd wniosek, że w istocie decyzja sędziowska jest decyzją polityczną, gdyż nie jest nigdy do końca zdeterminowana w sposób jednoznaczny przez materiały prawne (przepisy, precedensy, zwyczaje intepretacyjne), lecz zawsze pozostaje w pewnej mierze otwarta. W konsekwencji prowadzi to do stwierdzenia, że w realiach polityczności (strukturalnych konfliktów społecznych) sędzia powinien kierować się nie tylko imperatywami lex i ius, ale także powinien on podążać za imperatywami etycznymi. Te ostatnie obejmują, z jednej strony, wymóg transparentności rozumowań prawniczych (nieukrywania pozaprawnych przesłanek rozstrzygnięcia), a z drugiej – uświadomiony wybór ideologicznych przesłanek orzekania. Krytyczna filozofia orzekania, jako projekt zorientowany emancypacyjnie, preferuje w tej mierze proemancypacyjną orientację sędziego, tj. dążenie do podejmowania rozstrzygnięć maksymalizujących rzeczywisty zakres wolności jednostki i uwolnienie jej od wszelkich form dominacji.

Słowa kluczowe: krytyczna filozofia orzekania, krytyczna teoria prawa, orzekanie, ideologia, polityczność

Język artykułu: polski

Opublikowano: Numer 4(25)/2020, s. 127-132.

DOI: https://doi.org/10.36280/AFPiFS.2020.4.127

Ściągnij plik: Download
Liczba ściągnięć: 534

Sprawa Bruce’a Lee: prawo własności intelektualnej vs. wolny dostęp do kultury i ochrona interesu publicznego

Dr Magdalena Łągiewska, prof. dr hab. Kamil Zeidler

Uniwersytet Gdański

Abstrakt w języku polskim: Artykuł zawiera analizę kazusu Bruce’a Lee przedstawiając ostatnie i zarazem przecierające nowe szlaki mechanizmy ochrony prawa własności intelektualnej na terytorium Chińskiej Republiki Ludowej. Celem artykułu jest zwrócenie uwagi na prawo znaków towarowych, jak również nowe spojrzenie na naruszenie praw osobistych, w szczególności prawa do wizerunku w znakach towarowych. Nasuwa się zatem pytanie, jakie czynności prawne powinny zostać podjęte przez spadkobierców Bruce’a Lee, aby chronić ich prawa. Co więcej, w artykule porusza jest również kwestia interesu publicznego w prawie znaków towarowych, a także autorzy poszukują odpowiedzi na pytanie, w jaki sposób zrównoważyć prawa prywatnych właścicieli z interesem publicznym. W celu przedstawienia hipotetycznych scenariuszy, artykuł w pierwszej kolejności odnosi się do samego kazusu oraz nowelizacji prawa znaków towarowych w Chinach, w dalszej zaś części do rozważań na temat Bruce’a Lee jako elementu składowego kultury współczesnej, należącej do całej ludzkości. Celem niniejszego artykułu jest więc znalezienie rozwiązania dla trudnych przypadków, w których celem staje się pogodzenie mechanizmów ochrony praw własności intelektualnej ze wspólnym dziedzictwem kultury.

Słowa kluczowe: sprawa Bruce’a Lee, naruszenie prawa własności intelektualnej, prawo znaków towarowych, prawo chińskie, interes publiczny, dziedzictwo kultury

Język artykułu: angielski

Opublikowano: Numer 3(24)/2020, s. 79-92.

DOI: https://doi.org/10.36280/AFPiFS.2020.3.79

Ściągnij plik: Download
Liczba ściągnięć: 607

Interes publiczny a dostęp do prawa. Analiza liminalna

Dr Jan Winczorek

Uniwersytet Warszawski

Abstrakt w języku polskim: Artykuł stawia tezę że między dostępem do prawa i interesem publicznym istnieje sprzeczność. Twierdzenie to uzasadnia przeprowadzając przegląd wybranych argumentów na rzecz dostępu do prawa I odnosząc się do danych empirycznych. Następnie interpretuje sprzeczność przy użyciu socjologicznej teorii prawa, pozwalającej na wskazanie strukturalnych przyczyn tej sprzeczności. Aby pogodzić dostęp do prawa z interesem publicznym, system prawny musi wytworzyć semantykę pozwalającą na lepsze pojmowanie warunków inkluzji społecznej. W szczególności, system prawny powinien w końcu odrzucić przednowoczesną koncepcję dostępu do prawa, zorientowaną na dobroczynność, być w stanie odnieść się do dostępu do prawa jako całości I podejmować kwestię warunków inkluzji prawnej. Jeśli to się nie stanie, konflikt między obydwiema wartościami będzie się reprodukował. Ujęcie dostępu do prawa zaproponowane przez Cappellettiego et al w latach 70 XX wieku jest dobrym punktem wyjścia, ale jest dalece niewystarczające…

Słowa kluczowe: wolności i prawa człowieka i obywatela, wolność zgromadzeń

Język artykułu: angielski

Opublikowano: Numer 3(24)/2020, s. 24-40.

DOI: https://doi.org/10.36280/AFPiFS.2020.3.24

Ściągnij plik: Download
Liczba ściągnięć: 602

Zmiany w ustawie o zgromadzeniach w kontekście konstytucyjnej wolności zgromadzeń

Prof. UR dr hab. Beata Stępień-Załucka

Uniwersytet Rzeszowski

Abstrakt w języku polskim: Artykuł 57 Konstytucji RP nakreśla jedną z podstawowych wolności politycznych człowieka i obywatela – wolność zgromadzeń. Obecnie w Polsce wolność ta jest przedmiotem nowelizacji przepisów konkretyzujących ją, zawartych w ustawie o zgromadzeniach. Wprowadzone zmiany, ze względu na swój charakter, budzą wątpliwości o charakterze zarówno teoretycznym, prawnym, jak i praktycznym. To zaś przede wszystkim na tle ich prawnego prowadzone będą rozważania tej wypowiedzi.

Słowa kluczowe: wolności i prawa człowieka i obywatela, wolność zgromadzeń

Język artykułu: angielski

Opublikowano: Numer 3(24)/2020, s. 105-117.

DOI: https://doi.org/10.36280/AFPiFS.2020.3.105

Ściągnij plik: Download
Liczba ściągnięć: 535

Czy “interes publiczny” jest kategorią pojęciową współczesnego polskiego prawa karnego procesowego?

Prof. dr hab. Hanna Paluszkiewicz

Uniwersytet Zielonogórski

Abstrakt w języku polskim: Celem opracowania jest zwrócenie uwagi na kategorię pojęciową określaną mianem „interesu publicznego” na gruncie współczesnego prawa karnego procesowego. Określenie „interes publiczny” jest traktowane jako zwrot niedookreślony pełniący rolę klauzuli generalnej, mającej za zadanie „uelastycznienie” tekstu prawnego poprzez odesłanie do poza systemowego zespołu wartości. W Kodeksie postępowania karnego nie wykorzystuje się takiego zwrotu niedookreślonego, choć używa wielu innych klauzul generalnych, w tym klauzuli „interesu społecznego”. Analiza przypadków użycia w ustawie karnoprocesowej klauzuli interesu społecznego wskazuje, że w istocie nie można utożsamiać obu tych kategorii pojęciowych, nie powinny być one używane zamiennie i nie stanowią one terminów synonimicznych. Zwrot „interes publiczny” choć nie jest terminem ustawowym na gruncie Kodeksu postępowania karnego, wyraża wartości takie jak poszanowanie prawa, praworządność, a poprzez odpowiednie ukształtowanie modelu procesu karnego i zapewnienie w nim udziału podmiotów pełniących rolę rzeczników tego interesu wartości te są – przynajmniej potencjalnie – chronione. Prokuratorzy jako rzecznicy interesu publicznego dla właściwego wypełnienia ciążącego na nich obowiązku strzeżenia prawomocności, powinni zachować niezależność organizacyjną i bezstronność procesową.

Słowa kluczowe: prawo karne procesowe, klauzula generalna, interes publiczny, rzecznik interesu publicznego, rzecznik interesu społecznego, prokurator

Język artykułu: angielski

Opublikowano: Numer 3(24)/2020, s. 93-104.

DOI: https://doi.org/10.36280/AFPiFS.2020.3.93

Ściągnij plik: Download
Liczba ściągnięć: 539

Interes publiczny i interes społeczeństwa w działalności dziennikarskiej

Dr Dobrochna Ossowska-Salamonowicz

Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie

Abstrakt w języku polskim: Wolność prasy to jeden z najlepszych sposobów ujawniania i kształtowania opinii publicznej o ideach i postawach przywódców politycznych, osób publicznych czy ludzi pełniących funkcje publiczne. Wolność prasy to również możliwość prezentowania zjawisk nagannych, takich jak: korupcja, oszustwa, przestępstwa czy nepotyzm. Podejmowanie przez prasę tego rodzaju tematów może powodować u dziennikarza dylematy. Czyj interes powinien reprezentować przede wszystkim: interes społeczeństwa czy interes państwa? Co jest ważniejsze: prawo do prywatności czy prawo dostępu do informacji?

Słowa kluczowe: interes państwa, wolność prasy, obowiązek służenia społeczeństwu, dziennikarz

Język artykułu: angielski

Opublikowano: Numer 3(24)/2020, s. 118-126.

DOI: https://doi.org/10.36280/AFPiFS.2020.3.118

Ściągnij plik: Download
Liczba ściągnięć: 509

Poprawa zdrowia publicznego w skali globalnej: reagowanie na względy interesu publicznego w prawie własności intelektualnej

Prof. UG dr hab. Maciej Barczewski, prof. UG dr hab. Sebastian Sykuna

Uniwersytet Gdański

Abstrakt w języku polskim: Na przestrzeni ostatnich lat Rada WTO ds. Handlowych aspektów praw własności intelektualnej dostrzegła rosnące zaniepokojenie brakiem równowagi między ochroną własności intelektualnej a ochroną interesu publicznego. W szczególności odnosi się to do praw z patentów, które bez odpowiednich wyjątków i ograniczeń ochrony służą przede wszystkim ochronie korporacyjnych interesów przemysłu farmaceutycznego. Jednym z podstawowych środków, które mogą przyczynić się do zwiększenia zdolności reagowania na względy interesu publicznego przy określaniu granic ochrony własności intelektualnej determinujących dostęp do leków, jest możliwie szerokie stosowanie licencji przymusowych. Kolejnym możliwym do wykorzystania instrumentem jest proces interpretacji i implementacji Porozumienia w sprawie handlowych aspektów praw własności intelektualnej (TRIPS). Wspomniany proces winien bowiem służyć nie tylko wyjaśnieniu znaczenia postanowień lub określeniu intencji stron tego traktatu, ale również zmierzać do pogodzenia przyświecających mu konkurencyjnych celów i założeń. Potrzeba interpretacji i wdrażania postanowień Porozumienia TRIPS w sposób chroniący interes publiczny potwierdza obowiązek działania „w sposób sprzyjający dobru społecznemu i gospodarczemu”, o którym mowa w art. 7 Porozumienia. Ponadto art. 8 pozwala na przyjęcie „środków niezbędnych do ochrony zdrowia publicznego i żywienia oraz promowania interesu publicznego w sektorach o zasadniczym znaczeniu dla ich rozwoju społeczno-gospodarczego i technologicznego”. Dlatego w kontekście problemu dostępu do leków wymaga podkreślenia istotna rola praw człowieka jako instrumentu zapobiegania nadużywaniu praw własności intelektualnej i przywracania ich równowagi, z uwzględnieniem interesów zarówno beneficjentów ochrony, jak i ogółu społeczeństwa.

Słowa kluczowe: własność intelektualna, WTO, prawa człowieka, interes publiczny, patenty, dostęp do leków, TRIPS

Język artykułu: angielski

Opublikowano: Numer 3(24)/2020, s. 66-78.

DOI: https://doi.org/10.36280/AFPiFS.2020.3.66

Ściągnij plik: Download
Liczba ściągnięć: 644