Archiwum Filozofii Prawa i Filozofii Społecznej

Journal of the Polish Section of IVR (ISSN:2082-3304)

IVR

Prawnicze wzorce osobowe na kanwie „małpiego procesu” w filmie Inherit the Wind Stanleya Kramera

Prof. UG dr hab. Tomasz Widłak

Uniwersytet Gdański

Abstrakt w języku polskim: Artykuł analizuje film Inherit the Wind (“Kto sieje wiatr”) z 1960 r. w reżyserii Stanleya Kramera według scenariusza inspirowanego wydarzeniami tzw. „małpiego procesu Scopesa”, który odbył się w 1925 r. w Dayton, Tennessee (USA). Twórcy dzieła dość swobodnie potraktowali motyw kontrowersyjnego „procesu stulecia”, proponując widzowi, zamiast historycznej dokładności, alegorię politycznych wydarzeń lat 50. XX w. w USA a zarazem uniwersalne studium skutków instytucjonalizacji ideologiczno-religijnego fundamentalizmu. Ponadczasowość obrazu Kramera można upatrywać jednak także w kontekście jego pozytywnego zaangażowania w kształtowanie etyki prawniczej. Osią fabuły filmu jest zderzenie postaci prawniczych, nawiązujących do rzeczywiście biorących udział w małpim procesie wybitnych jurystów swojej epoki: Williama Jenningsa Bryana oraz Clarenca Darrowa. Film Kramera przedstawia pozytywny wzorzec prawnika w osobie obrońcy – adwokata Drummonda, kontrastując go z anty-bohaterem – wspierającym oskarżenie prawnikiem i politykiem Bradym. Rekonstrukcja filmowych osobowości Drummonda i Brady’ego przeprowadzona została z perspektywy etyki cnót z wykorzystaniem egzemplarystycznej teorii moralnej Lindy Trinkaus Zagzebski, która pozwala na uzyskanie pełniejszego obrazu wykreowanych postaci niż w przypadku deontycznej oceny słuszności moralnej ich poszczególnych czynów.

Słowa kluczowe: egzemplaryzm, etyka cnót, etyka prawnicza, jurysprudencja cnót, małpi proces

Język artykułu: polski

Opublikowano: Numer 1(26)/2021, s. 33-44.

DOI: https://doi.org/10.36280/AFPiFS.2021.1.33

Download: Download
Number of downoads: 520

Prawoznawstwo popularne: pomiędzy prawem, literaturą i filmem

Mgr Marta Dubowska

Uniwersytet Jagielloński w Krakowie

Abstrakt w języku polskim: W niniejszym artykule rozważam rzekome podobieństwa pomiędzy metodologią „studiów literackich w prawie” a metodologią „mediów wizualnych w prawie”. Następnie poddaję ocenie argumenty na rzecz przydatności drugiego z tych podejść. Wygląda na to, że choć oba podejścia nawiązują do podobnych podstaw humanistycznych, to stanowią jednak stanowiska oddzielne. To rodzi potrzebę, aby uzasadnić wartość „mediów wizualnych w prawie” niezależnie od uznania wartości „studiów literackich w prawie”. Rozważam w szczególności zasadność oskarżeń pod adresem ruchu „prawa i filmu” jako zagrożenia dla prawa i jego autorytetu (w odniesieniu do argumentacji Richarda K. Sherwina o „popularyzacji prawa”).

Słowa kluczowe: prawo i literatura, prawo i film, prawo i kultura popularna, narracja, prawoznawstwo

Język artykułu: angielski

Opublikowano: Numer 1(26)/2021, s. 21-32.

DOI: https://doi.org/10.36280/AFPiFS.2021.1.21

Ściągnij plik: Download
Liczba ściągnięć: 572

Prawo w filmie jako przejaw estetyki prawa i szczególny przypadek kierunku prawo i literatura

Prof. dr hab. Kamil Zeidler

Uniwersytet Gdański

Abstrakt w języku polskim: Zestawiając ze sobą i porządkując nurty badawcze: prawo w filmie, prawo i literatura oraz estetyka prawa – łatwo dojść do wniosku, że mamy do czynienia z bliskimi sobie tematami w których pewne zakresy pól badawczych są takie same. Najszerszym pojęciem jest estetyka prawa, która obejmuje swym zakresem w całości kierunek prawo i literatura. Prawo w filmie jest natomiast uszczegółowieniem tego ostatniego.

Porządkując estetykę prawa, można zamknąć ją w trzech ujęciach: zewnętrznym, wewnętrznym oraz nazywanym „prawo jako narzędzie estetyzacji”. Estetyka prawa w ujęciu zewnętrznym zajmuje się przejawami prawa, inspiracjami prawniczymi, motywami prawnymi, symbolami, znakami, które były przedstawiane przez wieki w sztukach pięknych. Przedmiotem estetyki prawa w ujęciu wewnętrznym jest samo prawo. Trzecie ujęcie estetyki prawa koncentruje się na prawie jako narzędziu estetyzacji życia codziennego.

W ramach kierunku prawo i literatura rozważania dotyczą bądź zawartości treści prawnych i prawniczych w dziełach literackich (law in literature), bądź wartości literackiej, w tym estetycznej, aktów normatywnych, a szerzej także innych aktów stosowania prawa (law as literature). Szczególnym przypadkiem tego kierunku badawczego jest kinematografia prawnicza, gdzie film nakręcony na podstawie scenariusza traktuje się jako pewną narrację, co pozwala uznać, że prawo w filmie stanowi rozwinięcie kierunku prawo i literatura.

Praktyczny aspekt tych badań – zarówno estetyki prawa, prawa i literatury oraz prawa w filmie – dotyczy przede wszystkich znaczenia i wpływu na świadomość prawną oraz na kształtowanie postaw wobec prawa. Najważniejsze jest tu zwrócenie się ku problemowi kształtowania świadomości prawnej za pośrednictwem innych środków niż sam tekst aktu normatywnego.

Słowa kluczowe: estetyka prawa, prawo i literatura, prawo w filmie, kinematografia prawnicza, świadomość prawna

Język artykułu: polski

Opublikowano: Numer 1(26)/2021, s. 8-20.

DOI: https://doi.org/10.36280/AFPiFS.2021.1.8

Ściągnij plik: Download
Liczba ściągnięć: 665

Relacja prawa i moralności z prawnego punktu widzenia. Moralność partykularna a moralność kooperatywna

Prof. UŁ dr hab. Jerzy Leszczyński

Uniwersytet Łódzki

Abstrakt w języku polskim: Artykuł omawia relację prawa i moralności w rozwiązywaniu problemów prawnych. Przedmiotem zainteresowania nie jest wyłącznie sytuacja konfliktu między prawem i moralnością, oraz konieczność dania pierwszeństwa prawu bądź moralności. Moralne treści prawa czynią odwołania do moralności nie tylko możliwymi, ale koniecznymi. Ograniczeniem dla takich odwołań jest zachowanie równości wobec prawa. Rozważane są również wewnętrzne zróżnicowania moralności, według których jakaś jej część domaga się intensywnej ochrony przez prawo bez szkody dla spójności społeczeństwa i poszczególnych osób: odróżnienie moralności publicznej i moralności prywatnej, a następnie moralnego minimum i moralnego maksimum – koncepcji zaproponowanej przez Michaela Walzera. Powiązanie tej koncepcji z prawnym punktem widzenia prowadzi do odróżnienia moralności partykularnej i moralności kooperatywnej, które wydaje się w tej perspektywie lepiej uzasadnione.

Słowa kluczowe: moralne minimum, moralne maksimum, Walzer, moralność publiczna, moralność kooperatywna

Język artykułu: polski

Opublikowano: Numer 4(25)/2020, s. 42-53.

DOI: https://doi.org/10.36280/AFPiFS.2020.4.42

Ściągnij plik: Download
Liczba ściągnięć: 220

O pięknie w pracy prawnika

Dr Tomasz Barszcz

Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II

Abstrakt w języku polskim: Artykuł dotyczy relacji pomiędzy pięknem i pracą zawodową prawnika. Podejmuję mianowicie próbę: a) wyszukania aktywności, które są specyficzne dla tego rodzaju pracy i zarazem pozostają zdeterminowane przez piękno; b) scharakteryzowania tego, jak piękno określa te aktywności; oraz c) wskazania podstawowych przyczyn bytowych tego określania. Dociekania nie obejmują wszystkich aktywności prawniczych, lecz jedynie te, w toku których podejmowane są decyzję. Piękno określa bowiem pracę prawnika poprzez proces podejmowania decyzji; a jeżeli decyzja stanowi akt współpracy intelektu i woli, to zależność decyzji od piękna jest trojaka. Otóż, przede wszystkim, piękno stanowi warunek konieczny wynajdywania okoliczności, w których decyzja jest podejmowana. Ponadto, piękno pozostaje czynnikiem sugerującym decydującemu opcje jako optymalne środki do celu, jak również wpływającym na akceptację podjętej już decyzji.

Słowa kluczowe: piękno, prawo, decydowanie, intelekt, wola

Język artykułu: polski

Opublikowano: Numer 4(25)/2020, s. 17-28.

DOI: https://doi.org/10.36280/AFPiFS.2020.4.17

Ściągnij plik: Download
Liczba ściągnięć: 569

Stan wyjątkowy w perspektywie filozofii prawa. Próba definicji

Mgr Weronika Adamska

École des hautes études en sciences sociales

Abstrakt w języku polskim: Celem pracy jest próba definicji stanu wyjątkowego na gruncie filozofii prawa. Natura tego terminu jest zarówno prawna, jak i polityczna, przez co stanowi on przedmiot zainteresowania różnych nauk społecznych. Hybrydalny charakter stanu wyjątkowego pociąga za sobą trudności definicyjne, prowadząc do sceptycyzmu definicyjnego. Tezą pracy jest, że wobec niemożności sformułowania kryterialnej definicji stanu wyjątkowego, należy zastąpić ją definicją paradygmatyczną która, korzystając z dorobku m.in. filozofii, historii czy nauk politycznych, może znaleźć zastosowanie na gruncie różnych ujęć metodologicznych. W tym celu przedstawiono przegląd różnych rodzin definicyjnych (stan wyjątkowy jako fakt normatywnie uregulowany, jako dyktatura konstytucyjna, jako fakt polityczny i jako pusta prawna). Następnie na podstawie elementów wspólnych w przeanalizowanych definicjach wyodrębniono elementy konstytuujące stan wyjątkowy: wystąpienie sytuacji kryzysowej, zawieszenie norm powszechnie obowiązujących i czasowość owego zawieszenia, które to elementy zostały w dalszej części pracy omówione. Przedstawiona definicja ma służyć pomocą w kwalifikacji określonych fenomenów jako stanu wyjątkowego w obliczu wzrostu zainteresowania ustawodawstwem wyjątkowym w kontekście zagrożenia terrorystycznego.

Słowa kluczowe: stan wyjątkowy, ustawodawstwo wyjątkowe, dyktatura konstytucyjna, kryzys polityczny, filozofia prawa, teoria polityki

Język artykułu: polski

Opublikowano: Numer 4(25)/2020, s. 5-16.

DOI: https://doi.org/10.36280/AFPiFS.2020.4.5

Ściągnij plik: Download
Liczba ściągnięć: 603

Od osoby do społeczności. Teoria uczestnictwa w ujęciu Karola Wojtyły

Dr Wojciech Wojtyła

Uniwersytet Technologiczno-Humanistyczny im. Kazimierza Pułaskiego w Radomiu

Abstrakt w języku polskim: Artykuł ukazuje kategorię uczestnictwa jako proponowany przez Karola Wojtyłę klucz do zrozumienia relacji osoba-społeczność. Krakowski filozof dowodzi, że osoba ujawnia siebie w pełni jako byt osobowy, dopiero wówczas, gdy działa wspólnie z innymi na fundamencie uczestnictwa. Zawarta w samej strukturze osoby zdolność do podmiotowego uczestnictwa stanowi zarówno o personalistycznym charakterze spełnianych przez osobę czynów, jak również uzdalnia ją do spełniania siebie w relacji do innych. Dla Wojtyły uczestnictwo jest antytezą alienacji, a jego afirmacja pozwala przezwyciężyć zarówno antynomię pomiędzy jednostką a wspólnotą, jak również jednostronne koncepcje indywidualizmu i kolektywizmu.

Słowa kluczowe: podmiot, społeczeństwo, sprawczość, samorealizacja

Język artykułu: polski

Opublikowano: Numer 4(25)/2020, s. 103-117.

DOI: https://doi.org/10.36280/AFPiFS.2020.4.103

Ściągnij plik: Download
Liczba ściągnięć: 606

Odczarować zaklęciem? Uwagi na marginesie monografii Rafała Mańko o krytycznej filozofii orzekania

Mgr Mateusz Wojtanowski

Uniwersytet Wrocławski

Abstrakt w języku polskim: Stawiam tezę, że monografia Rafała Mańko „W stronę krytycznej filozofii orzekania. Polityczność, etyka, legitymizacja” (Łódź, 2018) wpisuje się w tzw. esencjalistyczny odłam postmodernizmu, gdzie za fasadą sceptycyzmu poznawczego lansowane są projekty, które nie porzucają roszczeń tradycyjnej filozofii. Próbuję przekonać czytelnika, że apodyktyczne twierdzenia metafizyczne autora książki przekładają się na zbyt radykalny przekaz normatywny w zakresie orzekania. O ile nie neguję konieczności „otwarcia” tradycyjnej domeny prawniczej na argumenty zewnętrzne, o tyle uważam, że propozycja przedstawiona w tym zakresie przez Rafała Mańko jest zbyt daleko idąca.

Słowa kluczowe: orzekanie, wykładnia, polityczność, ideologia, CLS, postmodernizm

Język artykułu: polski

Opublikowano: Numer 4(25)/2020, s. 118-126.

DOI: https://doi.org/10.36280/AFPiFS.2020.4.118

Ściągnij plik: Download
Liczba ściągnięć: 631

Prawo naturalne w ramach radykalnego oświecenia

Prof. UAM dr hab. Michał Wendland

Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu

Abstrakt w języku polskim: Główna różnica pomiędzy klasycznymi (zarówno antycznymi jak I średniowiecznymi) a nowożytnymi koncepcjami prawa naturalnego dotyczy założenia o jego nadprzyrodzonym (boskim) źródle. Wczesnonowożytne propozycje filozoficzne wykazywały skłonność do kwestionowania i stopniowego odrzucenia Boga lub jakiegoś innego bytu metafizycznego jako źródła prawa naturalnego. Niektórzy współcześni myśliciele (m.in. Bobbio, Habermas) określają to zjawisko jako przejście (modernizację, racjonalizację, „upozytywnienie”) od tradycyjnego prawa naturalnego w kierunku uprawnień naturalnych i praw człowieka.

Można wyróżnić przynajmniej trzy główne podejścia do problemu prawa naturalnego w XVII i XVIII wieku, a każde z nich było bardziej radykalne: Grocjusz ośmielił się rozważać prawo naturalne „tak, jak gdyby Boga nie było”. Filozofowie wczesnego oświecenia (m.in. Hobbes, Locke, Montesquieu, Voltaire) byli może bardziej odważni, ale byli jednak deistami, toteż „Istota Najwyższa” w ich pismach wciąż odgrywa rolę uzasadnienia prawa naturalnego.

Celem niniejszego artykułu jest prześledzenie najbardziej radykalnych zapatrywań na problem prawa naturalnego reprezentowanych przez częściowo zapomnianych i niedocenionych francuskich materialistów (La Mettrie, Diderot, Holbach, Mably, Condorcet). Wszyscy oni należeli do ruchu, określanego przez J. Israela jako „radykalne oświecenie”, toteż byli materialistami i ateistami, zaś naturę i prawo naturalne ujmowali jako coś zupełnie niezależnego od Boga czy innych bytów nadprzyrodzonych. W przeciwieństwie do ich starszych kolegów, ci radykalni filozofowie formułowali również postulaty równości (także wobec kobiet i mniejszości etnicznych), pełnej emancypacji i sprawiedliwości społecznej.

W tym tekście omawiana jest interpretacja prawa naturalnego w ramach radykalnego oświecenia, jak również niektóre polityczne konsekwencje tej interpretacji w czasie rewolucji francuskiej. Poglądy filozoficzne Diderota, Holbacha, Mably’ego czy Condorceta, silnie materialistyczne, postępowe i ateistyczne, były postrzegane jako politycznie niebezpieczne. Wszystkie rewolucyjne próby realizacji tych ideałów w praktyce społecznej i politycznej zakończyły się niepowodzeniem. Aczkolwiek zostały odrzucone, to jednak powróciły w XIX i XX wieku w ramach debaty nad prawami człowieka.

Słowa kluczowe: prawo naturalne, radykalne oświecenie, nowożytność, materializm, naturalizm etyczny

Język artykułu: polski

Opublikowano: Numer 4(25)/2020, s. 91-102.

DOI: https://doi.org/10.36280/AFPiFS.2020.4.91

Ściągnij plik: Download
Liczba ściągnięć: 651

Na marginesie koncepcji języka norm prawnych

Prof. dr hab. Andrzej Malinowski

Uniwersytet Warszawski

Abstrakt w języku polskim: W artykule przedstawiono próbę alternatywnego ujęcia modelu wykładni doktrynalnej w którym wypowiedzi w języku norm zastąpiono wypowiedziami w języku prawniczym. W proponowanym ujęciu rezultatem interpretacji tekstu prawnego jest zbiór zdań języka prawniczego stwierdzających, iż określona generalna norma prawna obowiązuje w momencie interpretacyjnym ze względu na ważność relewantnego fragmentu tekstu prawnego. Tworzący całość (kompletny) zbiór wypowiedzi w języku prawniczym stwierdzających obowiązywanie norm prawnych jest traktowany przez prawników jako opis systemu prawa.

Stwierdzono, iż zarówno judykatura, jak i doktryna rozpatrując prawo jako system w praktyce nie odnosi się do języka norm, a odwołuje się do wyników wykładni opisanych w języku prawniczym. Natomiast paradygmat wykładni doktrynalnej z wykorzystaniem pojęcia języka norm ma swoje niewątpliwe walory teoretyczne i jest przydatny w celach dydaktycznych.

Słowa kluczowe: wykładnia doktrynalna, system prawa, język prawny, język prawniczy, język norm

Język artykułu: polski

Opublikowano: Numer 4(25)/2020, s. 54-64.

DOI: https://doi.org/10.36280/AFPiFS.2020.4.54

Ściągnij plik: Download
Liczba ściągnięć: 548