Archiwum Filozofii Prawa i Filozofii Społecznej

Journal of the Polish Section of IVR (ISSN:2082-3304)

IVR

Sytuacjonistyczna i normatywna koncepcja klauzul generalnych. Spory o trafność dwóch ujęć klauzul generalnych w świetle poglądów Józefa Nowackiego

Prof. UŚ dr hab. Sławomir TKACZ

Uniwersytet Śląski w Katowicach

Abstrakt w języku polskim: Celem opracowania jest analiza poglądów Józefa Nowackiego dotyczących charakterystyki klauzul generalnych. Autor koncentruje się wokół najistotniejszych kwestii, które w doktrynie stanowią przedmiot sporu. W szczególności przedmiotem rozważań jest sytuacjonistyczna i normatywna koncepcja klauzul generalnych, tak jak jest ona przezeń pojmowana W pierwszej części rozważań autor podejmuje zagadnienie niedookreśloności (nieostrości) klauzul generalnych. Zasadnicza część rozważań odnosi się do pojmowania klauzul generalnych jako odesłań w świetle sytuacjonistycznego i normatywnego ich rozumienia. W ostatniej części rozważań autor analizuje problem obiektu (adresu), do którego klauzule generalne są kierowane. W świetle przedstawionych rozważań uzasadnienie zyskał wniosek ogólny, że każda klauzula generalna może być stosowana w sposób sytuacjonistyczny bądź normatywny. W tym ostatnim przypadku można mówić o odesłaniu do pewnego zbioru norm. Adekwatne jest mówienie o odesłaniu pozatekstowym. Proponowana terminologia jestem efektem przyjmowanej przez każdego autora konwencji.

Słowa kluczowe: Józef Nowacki, klauzula generalna, sytuacjonistyczna koncepcja klauzul generalnych, normatywna koncepcja klauzul generalnych, odesłanie, nakaz oceny

Język artykułu: polski

Opublikowano: Numer 3(36)/2023, s. 78-92.

DOI: https://doi.org/10.36280/AFPiFS.2023.3.78

Ściągnij plik: Download
Liczba ściągnięć: 336

Tekst jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.

Sytuacjonistyczna i normatywna koncepcja klauzul generalnych. Kontekst różnic i punktów stycznych

Prof. dr hab. Leszek LESZCZYŃSKI

Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie

Abstrakt w języku polskim: Celem opracowania jest analiza koncepcji klauzuli generalnej autorstwa Józefa Nowackiego, sformułowanej w swojej zasadniczej postaci w latach 80. XX w. Koncentruje się ona wokół kilku najważniejszych dla jej kształtu zagadnień. Pierwszym z nich jest samo pojęcie klauzuli jako zwrotu nieokreślonego będącego częścią przepisu prawnego. Koresponduje ono z najważniejszym składnikami koncepcji sytuacjonistycznej – zanegowaniem odsyłającego charakteru klauzul (odesłania do ogólnych norm czy wartości) na rzecz potraktowania klauzuli jako nakazu oceniania, realizowanego przez podmiot stosujący prawo w postaci oceny konkretnej i sytuacyjnej. Analiza koncepcji J. Nowackiego prowadzi w ostatnich częściach opracowania do ukazania jej teoretycznoprawnych następstw, które, mimo że nie mieszczą się w głównym nurcie, nie uniemożliwiają poszukiwania punktów stycznych z zanegowaną przez Autora normatywną koncepcją klauzuli.

Słowa kluczowe: klauzula generalna, koncepcja sytuacjonistyczna i normatywistyczna, odesłanie, nakaz oceniania, ocena sytuacyjna

Język artykułu: polski

Opublikowano: Numer 3(36)/2023, s. 66-77.

DOI: https://doi.org/10.36280/AFPiFS.2023.3.66

Ściągnij plik: Download
Liczba ściągnięć: 328

Tekst jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.

Pewność prawa a zasada interpretatio retro non agit

Prof. UŚ dr hab. Agnieszka BIELSKA-BRODZIAK, dr Marek SUSKA

Uniwersytet Śląski w Katowicach

Abstrakt w języku polskim: W nawiązaniu do badań Józefa Nowackiego nad zasadą lex retro non agit, autorzy artykułu podjęli refleksję na temat związków pomiędzy pewnością prawa a retroaktywną zmianą dominującej w praktyce wykładni przepisów prawa. Głównym przedmiotem zainteresowania uczyniono sformułowanie interpretatio retro non agit, funkcjonujące w kulturze prawnej, choć nieznane powszechnie we wspólnocie interpretacyjnej. Cele badawcze obejmowały: 1) ustalenie treści wiązanej lub możliwej do powiązania z tą zasadą w wypowiedziach orzecznictwa i piśmiennictwa, 2) zbadanie, czy istnieją podstawy, aby mówić o „związaniu” stosujących prawo to zasadą, i 3) określenie, dlaczego zmiany dominującej wykładni są w życiu prawnym postrzegane jako zło konieczne. Badania dały podstawy do wyróżnienia wąskiego i szerokiego ujęcia zasady interpretatio retro non agit, z dalszym powiązaniem z szerokim ujęciem tej zasady czterech jej możliwych wariantów. Ujęcie wąskie zakazuje uznawania zmiany dominującej wykładni za okoliczność pozwalającą wzruszać prawomocne orzeczenia sądowe lub ostateczne decyzje administracyjne. Ujęcie szerokie zaś – wprowadza domniemanie, że nie należy wiązać z pewnym faktem prawnym takich skutków prawnych, które wynikają wyłącznie ze zmiany wykładni dominującej w chwili, gdy miał miejsce ten fakt prawny. Rozważono także cztery możliwe rodzaje uzasadnień zasady interpretatio retro non agit – formalne, prawnonaturalne, kulturowe i instrumentalne. Najbardziej adekwatne z nich wydaje się to ostatnie, wiążące analizowaną zasadę z wartością pewności prawa. Przynajmniej niektóre elementy zasady mogą być jednak również przekonująco uzasadniane formalnie. Problematyka retroaktywnej zmiany wykładni jest dostrzegana w literaturze jedynie na marginesie innych rozważań, co autorzy opracowania uważają za niekorzystny stan rzeczy. Zasadnicze różnice między tworzeniem a stosowaniem prawa pozwalają jednak zrozumieć, że w praktyce udzielanie ochrony adresatom prawa jest w tych drugich sytuacjach znacznie bardziej skomplikowane.

Słowa kluczowe: pewność prawa, wykładnia prawa, jednolita linia orzecznicza, interpretatio retro non agit, retroaktywne prawo

Język artykułu: polski

Opublikowano: Numer 3(36)/2023, s. 51-65.

DOI: https://doi.org/10.36280/AFPiFS.2023.3.51

Ściągnij plik: Download
Liczba ściągnięć: 336

Tekst jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.

Prawo a wartości inne niż moralne. O poszukiwaniu tropów w pracach Józefa Nowackiego

Prof. dr hab. Kamil ZEIDLER

Uniwersytet Gdański

Abstrakt w języku polskim: Autor stawia pytanie, w jakim stopniu rozważania z zakresu aksjologii dotyczące relacji prawa i moralności mogą być przydatne dla rozwijania nurtu filozoficznoprawnego określanego mianem estetyki prawa, gdzie przedmiotem zainteresowania są – najogólniej rzecz biorąc – relacje prawa i piękna. Punktem wyjścia do rozważań jest zagadnienie aksjologii w kontekście prac pozostawionych przez Józefa Nowackiego, w tym przede wszystkim artykułu pt. „Wartościowanie w nauce prawa”. Przedmiotem artykułu jest więc aksjologia, ale w znaczeniu, które obejmuje zarówno etykę, jak i estetykę. Autor rozróżnia cztery rodzaje opisu, jakimi posługują się nauki prawne: opis normatywny, empiryczny, teoretyczny i – wyróżniony przez autora – opis aksjologiczny, który może być uzasadniany w ramach subiektywizmu aksjologicznego. Polega on na ocenie wartości i ich przydawaniu albo odejmowaniu, a także wartościowaniu, czyli porównywaniu i ważeniu wartości. Autor rozważa, co w tym zakresie inspirującego mogą podpowiadać dociekania aksjologiczne w ogólności, a prace J. Nowackiego w szczególności.

Słowa kluczowe: aksjologia, wartości, wartościowanie, prawo i moralność, zasady prawa, estetyka, estetyka prawa

Język artykułu: polski

Opublikowano: Numer 3(36)/2023, s. 44-50.

DOI: https://doi.org/10.36280/AFPiFS.2023.3.44

Ściągnij plik: Download
Liczba ściągnięć: 317

Tekst jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.

Legalność jako zgodność z intencją prawodawcy. Rozumienie legalności w pracach Józefa Nowackiego

Prof. dr hab. Zygmunt TOBOR

Uniwersytet Śląski w Katowicach

Abstrakt w języku polskim: Problematyka legalności stanowi jeden z najistotniejszych wątków w dorobku naukowym Profesora Józefa Nowackiego. Wyróżniał on dwa rozumienia legalności: mocniejsze, sprowadzające się do ustalenia zgodności zachowania z postanowieniami należycie ustanowionego przepisu i słabsze, gdy jedyną podstawą prawną jest nakaz kierowania się określoną oceną. W opinii autora koncepcja J. Nowackiego nie uwzględnia w należyty sposób rzeczywistych problemów z ustalaniem znaczenia tekstu prawnego, tj. problemów interpretacyjnych. Stwierdzenie, że legalność to zgodność z treścią przepisu przenosi bowiem ciężar ustaleń w tej materii na podmiot dokonujący jego interpretacji. Autor omawia dwa podejścia do wykładni prawa, tj. podejście eklektyczne, w którym zakłada się brak uniwersalnego kryterium poprawności wykładni i podejście kategoryczne, w którym zakłada się, że takie kryterium istnieje. Wskazuje, że jedynie podejście kategoryczne daje się pogodzić z ideą rządów prawa i rolą sędziów jako wiernych powierników (faithful agents) prawodawcy. Proponuje zatem, by jako kryterium poprawności wykładni przyjąć zgodność z  intencją prawodawcy. W takim ujęciu znika potrzeba rozróżniania legalności w wersji mocniejszej i słabszej. Kwalifikacja zachowania jako legalnego lub nielegalnego następować będzie w oparciu o kryterium zgodności z intencją prawodawcy.

Słowa kluczowe: legalność, rządy prawa, interpretacja prawa, intencja prawodawcy

Język artykułu: polski

Opublikowano: Numer 3(36)/2023, s. 34-43.

DOI: https://doi.org/10.36280/AFPiFS.2023.3.34

Ściągnij plik: Download
Liczba ściągnięć: 306

Tekst jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.

 

Ideał naukowości prawoznawstwa. Józef Nowacki przeciw ideologizacji twierdzeń prawniczych

Prof. dr hab. Tomasz PIETRZYKOWSKI

Uniwersytet Śląski w Katowicach

Abstrakt w języku polskim: Jednym z najbardziej oryginalnych i interesujących aspektów twórczości naukowej Józefa Nowackiego był założenia metodologiczne jego badań teoretycznoprawnych. Niezwykle rygorystyczne rozumienie naukowości twierdzeń prawniczych daje się zrekonstruować na podstawie jego prac poświęconych różnorodnym problemom prawniczym – w tym pojęciu normy prawnej, klauzuli generalnej, przepisów dyspozytywnych, zasad prawnych czy praktyki stosowania konstytucyjnego pojęcia państwa prawnego. Bezwzględne dążenie do ujawniania i eliminacji z rozważań naukowych wszelkich sądów wartościujących służyło obronie teorii prawa przed wpływami politycznych ideologii i subiektywnego wishful thinking udającego twierdzenie naukowe. Pod tymi względami nie tylko miała ona, ale wciąż zachowuje ogromną wartość. Jednocześnie nasuwa wiele wątpliwości i pytań pozostających w centrum metodologicznej dyskusji prawoznawstwa.

Słowa kluczowe: prawo, metodologia, wartościowanie, teoria prawa, nauka

Język artykułu: polski

Opublikowano: Numer 3(36)/2023, s. 22-33.

DOI: https://doi.org/10.36280/AFPiFS.2023.3.22

Ściągnij plik: Download
Liczba ściągnięć: 327

Tekst jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.

 

Numer 2(35)/2023 „Archiwum…” jest już dostępny

Zapraszamy do zapoznania się z anglojęzycznym numerem 2(35)/2023 „Archiwum Filozofii Prawa i Filozofii Społecznej”. W numerze znalazły się następujące teksty:

  • Mgr Bartłomiej BODZIŃSKI-GUZIK: Teatr a partycypacja – co dobrego może wnieść „teatralność” dla zaangażowania obywatelskiego?
  • Prof. UMK dr hab. Łukasz DOMINIAK: Korzyści pochodzące z przestępstwa i libertarianizm
  • Dr Bartosz JANIK: Model eksplanacyjny ugruntowania w prawie
  • Prof. dr hab. Joanna MISZTAL-KONECKA: Sędziowskie zadanie odrębne i jego znaczenie w społeczeństwie demokratycznym. Refleksje na tle prawa polskiego
  • Mgr Katarzyna RUŻYCZKA: Czy sędziowie powinni być empatyczni? Miejsce empatii sędziowskiej w Terapeutycznej Jurysprudencji
  • Mgr Wojciech RZEPIŃSKI: Przypisywanie treści przepisom prawnym przez orzecznictwo. Analiza teoretyczna wyroków polskiego Trybunału Konstytucyjnego
  • Dr Magdalena WOJDALA: Nietekstualne elementy w uzasadnieniach sądowych: zarys problematyki

Z numerem można zapoznać się TUTAJ.

Call for Papers: anglojęzyczny numer ogólny – 30.11.2023 r.

„Archiwum Filozofii Prawa i Filozofii Społecznej” ogłasza nabór tekstów do ogólnego numeru anglojęzycznego czasopisma, który ukaże się jako jeden z tomów w 2024 r. Nadsyłane teksty mogą być poświęcone wszelkim zagadnieniom mieszczącym się w zakresie tematycznym czasopisma: teorii prawa, filozofii prawa, socjologii prawa, filozofii społecznej, filozofii politycznej czy etyce prawniczej. Podjęte zagadnienia powinny być przy tym interesujące także z perspektywy zagranicznego czytelnika.
Artykuły powinny być napisane w języku angielskim, a ich objętość nie powinna przekraczać 45.000 znaków ze spacjami i przypisami. Do tekstu załączyć należy formularz i oświadczenie autorskie. Potrzebne pliki oraz istotne informacje dotyczące procesu recenzyjnego są dostępne TUTAJ. Zachęcamy osoby, dla których język angielski nie jest pierwszym językiem, do poddania artykułu profesjonalnej korekcie tłumacza jeszcze przed złożeniem tekstu do czasopisma. Teksty należy przesyłać do 30 listopada 2023 r. na adres: archiwum@ivr.org.pl.

Korzyści pochodzące z przestępstwa i libertarianizm

Łukasz Dominiak

Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu

Abstrakt w języku polskim: W jednym ze swoich najnowszych artykułów Walter Block twierdzi, że przepadek korzyści pochodzących w niebezpośredni sposób z przestępstwa byłby niekompatybilny z libertarianizmem. W naszym artykule argumentujemy, że twierdzenie to jest błędne. Na wsparcie naszej tezy wysuwamy dwa ogólne argumenty. Pierwszy z nich wychodzi od rozróżnienia pomiędzy restytucją a karą i wskazuje, że utrata rzeczonych korzyści nie skutkowałaby – wbrew twierdzeniom Blocka – nierównością horyzontalną w ramach sprawiedliwości retrybutywnej. Drugi z nich odnosi się do libertariańskich zasad sprawiedliwości dystrybutywnej i dowodzi, że rzeczone korzyści należą do stron poszkodowanych działaniem przestępcy. Razem wzięte, argumenty te konkluzywnie wskazują, że przepadek korzyści pochodzących niebezpośrednie z przestępstwa jest kompatybilny z libertarianizmem.

Słowa kluczowe: korzyści z przestępstwa, libertarianizm, restytucja, kara

Język artykułu: angielski

Opublikowano: Number 2(35)/2023, pp. 20-33.

DOI: https://doi.org/10.36280//AFPiFS.2023.2.20

Ściągnij plik: Download
Liczba ściągnięć: 271

Tekst jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.