Archiwum Filozofii Prawa i Filozofii Społecznej
Journal of the Polish Section of IVR (ISSN:2082-3304)
Język sprawozdania: polski
Opublikowano: Numer 4(45)/2025, s. 128–131.
DOI: https://doi.org/10.36280/AFPiFS.2025.4.128
Liczba ściągnięć: 220 543
Tekst jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.
Język sprawozdania: polski
Opublikowano: Numer 4(45)/2025, s. 125–127.
DOI: https://doi.org/10.36280/AFPiFS.2025.4.125
Liczba ściągnięć: 220 543
Tekst jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.
Abstrakt w języku polskim:
Dzisiejsza akademicka wolność słowa znalazła się w ogniu wielu intensywnych wojen kulturowych. Tradycyjne liberalne argumenty na rzecz wolności słowa i wypowiedzi wydają się niewystarczające. Niniejszy artykuł dowodzi, że potrzebujemy nowego teoretycznego spojrzenia, aby zrozumieć i rozwiązać te konflikty, w których często znajdują się nauczyciele akademiccy. Przyjmując analityczne i filozoficzne podejście oparte na teorii prawa, w artykule wykorzystuję neopragmatyczne, antyfundacjonalistyczne ramy Stanleya Fisha do ponownego zdefiniowania akademickiej wolności słowa. Główną tezą artykułu jest to, że wolność akademicka nie jest absolutnym prawem jednostki do wypowiadania się na dowolny temat, ale wolnością uwarunkowaną kontekstem, definiowaną przez wewnętrzne normy i cele środowiska akademickiego. W przeciwieństwie do liberalnych teorii odwołujących się do uniwersalnych zasad, takich jak „rynek idei” Milla lub szerokie prawa wynikające z „Pierwszej Poprawki”, perspektywa Fisha podkreśla, że każda wypowiedź jest ograniczona przez społeczność interpretującą. W niniejszym artykule dokonuję krytycznej oceny liberalnych uzasadnień wolności wypowiedzi akademickiej, pokazując, w jaki sposób opierają się one na abstrakcyjnych podstawach, które neopragmatyzm Fisha podważa. Rekonstruuję Fishowską koncepcję wolności akademickiej opartą na „poprawności zawodowej”, czyli idei, że naukowcy są wolni tylko w takim zakresie, w jakim ich różne formy wypowiedzi są spójne z konkretnymi celami zawodowymi i standardami badań naukowych. [tłumaczenie – Redakcja]
Słowa kluczowe: wolność akademicka, wolność wypowiedzi, neopragmatyzm, liberalizm i prawo
Język artykułu: angielski.
Opublikowano: Numer 4(45)/2025, s. 77–95.
DOI: https://doi.org/10.36280/AFPiFS.2025.4.77
Liczba ściągnięć: 220 543
Tekst jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.
Abstrakt w języku polskim:
W czasie kryzysu rządów prawa należy zadać pytanie o weryfikację roli i zdań najważniejszych instytucji życia publicznego. Jedną z kwestii wymagających podjęcia stanowi problematyka zadań środowiska akademickiego w momencie, gdy dochodzi do łamania konstytucji przez sprawujących władzę, upartyjnienia systemu, czy lekceważenia praw mniejszości. Często działania naruszających rządy prawa dotyczą także nauczania akademickiego, które według nich powinno być prowadzone w sposób realizujący jedyną dopuszczalną ideologię narzuconą przez większość Pytanie, w jaki sposób powinien się zachować nauczyciel akademicki w takiej sytuacji staje się kluczowe. Według klasycznego paradygmatu, akceptacja standardów naukowości, każe przyjąć, iż własne oceny rzeczywistości, czy osobiste preferencje aksjologiczne nie mogą pretendować do ustaleń o charakterze naukowym. Nauczyciel akademicki powinien zajmować zewnętrzny punkt widzenia, skupiając się jedynie na rejestracji prawidłowości obserwowanych zachowań. W tym miejscu trzeba podjąć kwestię, czy to jest rola oczekiwana przez społeczeństwo. Odnosi się do zarówno do roli debat akademickich wewnętrznych uniwersytetu, jak również działalności popularyzatorskiej czy informacyjnej poza nim. Oczywiste jest, że podjęcie takich działań wymaga przyjęcia wewnętrznego punktu widzenia (w pewnym jego rozumieniu). Odrębną kwestią jest to, że nauczyciele akademiccy badający prawo często łączą tę rolę z praktyką prawniczą, czy nawet działalnością polityczną. Może to stanowić źródło napięć. Nieodłącznie z tym związana jest kwestia autorytetu. Kluczowym zagadnieniem jest to, czy skupienie się na klasycznie pojmowanej działalności naukowej w czasach przełomu (tzw. moment prawny), może być rozumiane jako przyzwolenie na łamanie rządów prawa? Przeoczenie tego momentu, może doprowadzić do ukształtowania się państwa totalitarnego i kwestii ewentualnej odpowiedzialności etycznej uczonych, którzy milczą w chwilach kryzysu. W konkluzjach autorzy podejmują próbę sformułowania wniosków w przedmiocie tego, czy jest możliwa izolacja uczelni w czasach kryzysowych od toczących się dyskusji i sporów, które mogą doprowadzić do demontażu rządów prawa oraz jaka jest rola nauczyciela akademickiego w tych czasach.
Słowa kluczowe: rządy prawa, nauczyciel akademicki, perspektywy zewnętrzne i wewnętrzne, debata akademicka, władza
Język artykułu: polski
Opublikowano: Numer 4(45)/2025, s. 58–76.
DOI: https://doi.org/10.36280/AFPiFS.2025.4.58
Tekst jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.
Abstrakt w języku polskim: Zwalczanie propagandy totalitarnej to temat, który nadal stanowi wyzwanie dla prawa, w tym dogmatyki prawa karnego. Kryminalizacja propagandy totalitarnej odgrywa szczególną rolę w państwach dotkniętych totalitarnymi rządami. Polskie prawo przewiduje obecnie kryminalizację propagowania ideologii komunistycznej. Warto przedstawić, jak ta koncepcja kształtuje się na tle przepisów obowiązujących w II Rzeczypospolitej. Artykuł podejmuje zagadnienie kryminalizacji propagandy komunistycznej w II RP. Dokonano w nim analizy orzecznictwa Sądu Najwyższego oraz poglądów doktryny z okresu 1918-1939 odnoszących się do badanego zagadnienia.
Słowa kluczowe: kryminalizacja, komunizm, propaganda, orzecznictwo, Sąd Najwyższy
Język artykułu: angielski
Opublikowano: Numer 3(44)/2025, s. 107-118.
DOI: https://doi.org/10.36280/AFPiFS.2025.3.107
Ściągnij plik: Download
Liczba ściągnięć: 172
Tekst jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.
Abstrakt w języku polskim: Przestępstwo określone w art. 55 ustawy z 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu nosi potocznie miano tzw. kłamstwa oświęcimskiego, choć obejmuje także zaprzeczanie zbrodniom komunistycznym. Celem mojego opracowania jest analiza podstawowych zagadnień występku tak zwanej mowy nienawiści w odniesieniu do „wypaczeń komunizmu”. Prawda o zbrodni katyńskiej przetrwała w polskim społeczeństwie mimo stalinowskiego terroru i komunistycznego fałszu. Prawo do prawdy historycznej, czy prawo do zadekretowania jednej dopuszczalnej wizji przeszłości, wolność słowa i wolność badań naukowych, czy te wartości można pogodzić? Odpowiedzi na takie pytania są pilnie poszukiwane, jednak, jak to często bywa w obszarze konfliktu różnych rodzajów wolności, mogą one budzić wiele kontrowersji.
Słowa kluczowe: zbrodnia komunistyczna, zaprzeczanie, prawo pamięci, tożsamość narodowa
Język artykułu: polski
Opublikowano: Numer 3(44)/2025, s. 95-106.
DOI: https://doi.org/10.36280/AFPiFS.2025.3.95
Ściągnij plik: Download
Liczba ściągnięć: 208
Tekst jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.
Abstrakt w języku polskim: Celem artykułu jest analiza przesłanek, którymi kierował się ustawodawca przy utworzeniu Instytutu Pamięci Narodowej i dokonanie weryfikacji czy pierwotny cel został osiągnięty. Należy jednak pamiętać, że w demokratycznym państwie racjonalny prawodawca musi kierować się również nie tylko kategoriami skutku przyjmowanych przepisów, ale również ich efektywności. Przy zastosowaniu ekonomicznej analizy prawa zbadane ostało, czy zjawisko to występuje w zakresie ustawy o Instytucie Pamięci Narodowej.
W pracy wykorzystano metodę dogmatycznoprawną w celu zbadania rzeczywistego działania przepisów. Ponadto w artykule odnaleźć można również metodę empiryczną, która jest właściwa w celu zbadania przesłanek, którymi kierował się prawodawca podczas procesu legislacyjnego. Dzięki dostępnej dokumentacji udało się ustalić podstawowe założenia, które były wiążące dla projektodawców. Jak wynika z dostępnych dokumentów legislacyjnych ustawa o IPN została przyjęta w celu zwiększenia dynamiki postępowań w zakresie ścigania zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu oraz rozszerzeniu definicji zbrodni z stalinowskiej o komunistyczne i wyodrębnieniu prokuratorów z prokuratury powszechnej. Należy podkreślić, że zasadniczą tezą badawczą pracy jest twierdzenie, iż powyższe nie zostało zrealizowane z zachowaniem zasad efektywności prawa, gdyż liczba spraw zakończonych jest niewspółmierna do poniesionych kosztów. Dodatkowo z uwagi na upływ czasu większość postępowań w ogólne nie będzie wszczynanych albo zakończy się umorzeniem ze względu na śmierć podejrzanych. Co zresztą wykazuje tendencja ostatnich lat. Należy podkreślić, iż w doktrynie nie została dotąd podniesiona powyższa problematyka, a tym bardziej nie została ona skonfrontowana z metodami zmierzającymi do ustalenia efektywności przepisów.
Słowa kluczowe: Instytut Pamięci Narodowej, Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, efektywność prawa, skuteczność prawa, ekonomiczna analiza prawa
Język artykułu: polski
Opublikowano: Numer 3(44)/2025, s. 55-69.
DOI: https://doi.org/10.36280/AFPiFS.2025.3.55
Ściągnij plik: Download
Liczba ściągnięć: 151
Tekst jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.
Abstrakt w języku polskim: Jednym z najważniejszych problemów podejmowanych w ostatnim czasie w piśmiennictwie jest zagadnienie zagrożeń dla demokracji i rządów prawa. Wskazuje się, że konieczność weryfikacji roli i zadań najważniejszych instytucji życia politycznego, w tym przede wszystkim państwa determinuje charakter i dynamika zmian zachodzących we współczesnym świecie. Zagadnienie zagrożeń dla demokracji i kryzysu rządów prawa niejednokrotnie było podejmowane w polskich pracach teoretycznoprawnych i dogmatycznych powstałych po 1926 roku. Ich autorzy, jak Szymon Rundstein, czy Maciej Starzewski niejednokrotnie podnosili zagadnienie niebezpieczeństw związanych ze zjawiskiem, które określane było mianem „tendencji antykonstytucyjnych”. Ogłoszone przez nich studia dotyczyły zarówno zagrożeń wewnętrznych, jak również niebezpieczeństw związanych z kształtowaniem się państw faszystowskich oraz państwa sowieckiego. Poczynione w tamtym czasie ustalenia są niezwykle aktualne. Dlatego też zasadne wydaje się przypomnienie, w kontekście wyzwań, z którymi mierzą się dzisiaj praktyka prawna i prawoznawstwo, sformułowanych niemal 100 lat temu konkluzji.
Słowa kluczowe: faszyzm, demokracja, rządy prawa, państwo totalne, autorytaryzm, prawa obywatelskie, totalizm nazistowski i sowiecki
Język artykułu: angielski
Opublikowano: Numer 3(44)/2025, s. 38-54.
DOI: https://doi.org/10.36280/AFPiFS.2025.3.38
Ściągnij plik: Download
Liczba ściągnięć: 237
Tekst jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.
Zapraszamy do zapoznania się z numerem 2(43)/2025 „Archiwum Filozofii Prawa i Filozofii Społecznej”. W tomie znalazły się następujące teksty:
Artykuły:
Dr Michał JANOWSKI
Niejednolitość decyzji sędziowskich w przedmiocie wymiaru kary. Prezentacja wyników eksperymentu przeprowadzonego wśród zawodowych sędziów karnych metodą Daniela Kahnemana, Cassa Sunsteina, Davida Schkade i Ilany Ritov
Dr hab. Milena KORYCKA-ZIRK, prof. UMK
Obowiązki prima facie Williama Davida Rossa a zasady prawa Ronalda Dworkina
Prof. dr hab. Beata POLANOWSKA-SYGULSKA
Wokół wybranych wątków filozofii moralnej Josepha Raza. Część II
Natalia Regina SKOCZYLAS, Dr Mateusz WOJTANOWSKI
Jurisprudenz Gustava Klimta a problem skali roszczeń względem prawa
Prof. dr hab. Marek SMOLAK
Konstytutywny i konwencjonalny charakter dyrektyw wykładni prawa
Dr hab. Tomasz SROGOSZ, prof. UKEN
Krytyczne podejścia do prawa międzynarodowego według China Miéville i Bhupindera S. Chimniego
Dr hab. Adam ZIENKIEWICZ, prof. UWM
The judge as a promoter of peace
Dr Jakub ŁAKOMY
The professor, the political activist, and the professional on the tightropes of culture wars: Stanley Fish’s Versions of academic freedom
Recenzje:
Prof. dr hab. Tomasz PIETRZYKOWSKI
Centralny trend XXI wieku? Uwagi na marginesie prac Stephena E. Hansona i Jeffreya S. Kopsteina, An Assault on the State. How the Global Attack on Modern Government Endangers Our Future (Polity Press, Hoboken NJ, 2024) oraz Russella Muirheada i Nancy L. Rosenblum, Ungoverning. An Attack on the Administrative State and the Politics of Chaos (Princeton University Press, Princeton – Oxford 2024)
Prof. dr hab. Marek ZIRK-SADOWSKI
Karol Gregorczuk, Biobankowanie ludzkiego materiału biologicznego. Spór o model racjonalnego prawa w badaniach biomedycznych, Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, Gdańsk 2024, ss. 387
Sprawozdania:
Dr hab. Katarzyna JAWORSKA-BISKUP
Debata pt. „Świat teatrem, aktorami ludzie. O emocjach w prawie literaturze”, Szczecin, 10 grudnia 2024 r.
Dr Mateusz PĘKALA
II Górska Rajdokonferencja Filozofii Prawa – Sekcji Polskiej IVR pt. „Kryzys edukacji prawniczej”, Beskid Śląski, 4–6 października 2024 r.
Z numerem można zapoznać się tutaj.
Artykuły:
Dr Michał JANOWSKI
Dr hab. Milena KORYCKA-ZIRK, prof. UMK
Obowiązki prima facie Williama Davida Rossa a zasady prawa Ronalda Dworkina
Prof. dr hab. Beata POLANOWSKA-SYGULSKA
Wokół wybranych wątków filozofii moralnej Josepha Raza. Część II
Natalia Regina SKOCZYLAS, Dr Mateusz WOJTANOWSKI
Jurisprudenz Gustava Klimta a problem skali roszczeń względem prawa
Prof. dr hab. Marek SMOLAK
Konstytutywny i konwencjonalny charakter dyrektyw wykładni prawa
Dr hab. Tomasz SROGOSZ, prof. UKEN
Krytyczne podejścia do prawa międzynarodowego według China Miéville i Bhupindera S. Chimniego
Dr hab. Adam ZIENKIEWICZ, prof. UWM
The judge as a promoter of peace
Dr Jakub ŁAKOMY
Recenzje:
Prof. dr hab. Tomasz PIETRZYKOWSKI
Prof. dr hab. Marek ZIRK-SADOWSKI
Sprawozdania:
Dr hab. Katarzyna JAWORSKA-BISKUP
Dr Mateusz PĘKALA
