Archiwum Filozofii Prawa i Filozofii Społecznej

Journal of the Polish Section of IVR (ISSN:2082-3304)

IVRwww.ivr.org.pl

Wyniki wyszukiwania dla: wnioskowanie

Wnioskowanie heurystyczne w praktyce orzeczniczej sądów polskich i niektóre jego implikacje dla stosowania prawa

Dr Paweł Ochmann
Uniwersytet Jagielloński

Abstrakt w języku polskim:

Wnioskowanie heurystyczne oznacza skrócone i uproszczone rozumowanie. Jak pokazały badania Daniela Kahnemana i Amosa Tversky’ego, heurystyki wydawania sądów obecne są stosunkowo często w myśleniu ludzkim, pomimo że mogą prowadzić do pewnych błędów poznawczych. Stąd wydaje się wysoce prawdopodobne, że mogą być obecne również w rozumowaniach sędziów podczas stosowania prawa i wydawania rozstrzygnięć sądowych. W związku z tym niniejszy artykuł jako punkt wyjścia przyjmuje tezę, że w działalności judykatywy w Polsce można zaobserwować myślenie heurystyczne. Celem przeprowadzonych rozważań jest zweryfikowanie tak postawionej tezy poprzez empiryczne znalezienie przykładów orzeczeń, w których rozstrzygnięcie zostało wydane w sposób heurystyczny, oraz wyjaśnienie, jakie konsekwencje z tego wynikają. Przeprowadzony wywód został usystematyzowany w następujący sposób. W pierwszej części rozważań przedstawione zostanie wnioskowanie heurystyczne, aby in genere wyartykułować cechy, których poszukiwać należy in concreto w orzeczeniach sądowych dla stwierdzenia obecności tego sposobu rozumowania. Druga część artykułu zawiera analizę wybranych orzeczeń, które postrzegać można przez pryzmat myślenia heurystycznego, jako świadectwo jego obecności w praktyce stosowania prawa polskiego. Natomiast dalsza część wywodu koncentruje się na skutkach, jakie analizowane rozstrzygnięcia mające heurystyczny charakter pociągają za sobą dla materii, w ramach której zostały wydane. Wreszcie w końcowym fragmencie przeprowadzona analiza służy poczynieniu kilku refleksji na temat ogólnej dopuszczalności i przydatności wnioskowania heurystycznego w praktyce stosowania prawa przez sądy.

Słowa kluczowe: heurystyka, wnioskowanie, rozumowanie, heurystyki wydawania sądów, stosowanie prawa przez sądy, przebicie, orzekanie

Język artykułu: polski

Opublikowano: Numer 2(47)/2026, s. 75-91.

Pobierz plik

Liczba pobrań: 91

DOI: https://doi.org/10.36280/AFPiFS.2026.2.75

Tekst jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.

Wykładnia prawa

Kolekcja tematyczna „Archiwum Filozofii Prawa i Filozofii Społecznej”. Zebraliśmy teksty poświęcone wykładni prawa – jej teoriom, dyrektywom i granicom oraz zastosowaniom w praktyce orzeczniczej. Wszystkie artykuły są dostępne bezpłatnie w otwartym dostępie.

Czym jest wykładnia prawa

Wykładnia (interpretacja) prawa to ustalanie znaczenia tekstu prawnego – centralny problem zarówno praktyki prawniczej, jak i teorii prawa. Polska teoria prawa wniosła do jego analizy dwie klasyczne koncepcje: klaryfikacyjną Jerzego Wróblewskiego, według której wykładnia jest potrzebna wtedy, gdy powstaje wątpliwość co do znaczenia przepisu, oraz derywacyjną Macieja Zielińskiego, zgodnie z którą każdy tekst prawny wymaga pełnej interpretacyjnej rekonstrukcji norm postępowania (omnia sunt interpretanda). Spór obu ujęć – także o status paremii clara non sunt interpretanda – pozostaje jednym z najbardziej ożywionych wątków polskiego prawoznawstwa.

Obok teorii wykładni przedmiotem badań są dyrektywy interpretacyjne (językowe, systemowe, funkcjonalne), granice wykładni – ze szczególną rolą granicy językowej w prawie karnym – znaczenie materiałów legislacyjnych i utrwalonej praktyki, a także nowe narzędzia empiryczne. Publikowane w „Archiwum” teksty obejmują całe to spektrum: od rekonstrukcji reguł konstytutywnych w koncepcji derywacyjnej po heurystyki w rozumowaniach sędziowskich.

Wybór tekstów w „Archiwum”

Zobacz też

Inne kolekcje tematyczne „Archiwum”: Pozytywizm prawniczy. Zobacz też numer tematyczny „W kręgu wykładni prawa” – 2(23)/2020 w archiwum numerów. Sylwetki: Jerzy Wróblewski · Maciej Zieliński.

Dla autorek i autorów

„Archiwum” publikuje artykuły z teorii i filozofii prawa – w tym poświęcone wykładni i argumentacji prawniczej – w języku polskim i angielskim, w otwartym dostępie bez opłat, z podwójnie anonimową recenzją. Czasopismo jest indeksowane m.in. w bazach Scopus, DOAJ i ERIH PLUS (100 pkt w wykazie ministerialnym). Zobacz wytyczne dla autorów.

Kolekcja redakcyjna. Ostatnia aktualizacja: lipiec 2026 r.

Numer 2(47)/2026 [PL/ENG]

ARTYKUŁY

Dr Edyta Godziszewska
Problem państwa doskonałego w perspektywie Pascalowskich rozważań o prawie i sprawiedliwości

Dr Kamil Jesiołowski
Determinizm i wolna wola w doktrynie prawa karnego – wybrane konteksty. Propozycja kompatybilistyczna

Mgr Damian Kazimierski
Filozofia pracy Stanisława Brzozowskiego a poszukiwanie nowego suwerena

Dr Krzysztof Lipka
Nomos podatków globalnych – szkic problemu

Mgr Paweł Ochmann
Wnioskowanie heurystyczne w praktyce orzeczniczej sądów polskich i niektóre jego implikacje dla stosowania prawa

Mgr Maria Pawińska
Nudge Without Evidence: The Hidden Risks of Behavioural Policy

 

SPRAWOZDANIA

Mgr Paweł Boike
Dr Mateusz Pękala
Seminarium Tischnerowskie, Wydział Prawa i Administracji Uniwersytetu Łódzkiego, 24 czerwca 2025 r.

Dr Tomasz Raburski
IV Górska Rajdokonferencja Filozofii Prawa – Sekcji Polskiej IVR pt. „Sprawa teorji prawa”, Karkonosze, 20–22 września 2025 r.

Dr Piotr Zamelski
VIII Międzynarodowa Konferencja Naukowa pt. „W trosce o bezpieczeństwo i rozwój dziecka. Dziecko wobec nadużyć technologii”, Politechnika Opolska, 19–21 listopada 2025 r.

Hard to explain? – rozumowania abdukcyjne w prawniczych wnioskowaniach o faktach

mgr Bartosz Wielechowski

autor nieafiliowany

Abstrakt w języku polskim: Celem niniejszego tekstu jest zastosowanie koncepcji rozumowań abdukcyjnych do opisu oraz oceny prawniczych wnioskowań o faktach. Refleksja prowadzona jest na gruncie filozofii prawa oraz ogólnej metodologii nauk. W oparciu o krytyczną analizę literatury przedstawiam inferencyjną teorię abdukcji Charlesa Sandersa Peirce’a oraz tzw. zasadę „wnioskowania do najlepszego wyjaśnienia” (IBE) w jej współczesnym ujęciu, bazującym na pracy Petera Liptona, która niekiedy w potocznym dyskursie filozoficznym utożsamiana jest z abdukcją. Argumentuję, że choć używanie obu pojęć zamiennie jest istotnym uproszczeniem, IBE zasadniczo daje się wpisać w szerokie rozumienie abdukcji, które przyjmuję w niniejszym tekście. Korzystając z pracy Mariusza Urbańskiego i Atochy Alisedy charakteryzuję IBE w ramach eksplanacyjno-dedukcyjnego modelu abdukcji. Tak rozumianą abdukcję postuluję wykorzystać na gruncie prawniczym. Na podstawie przeglądu literatury filozoficznej, prawniczej, oraz wyników uzyskanych z bazy LEX – wykazuję, że koncepcja abdukcji jest w doktrynie prawniczej niepopularna. Rozumowania tego rodzaju opisywane są zwykle jako „redukcja”, „indukcja” bądź „wyjaśnianie” (koncepcje te określam „koncepcjami zastanymi”). Zasadnicza teza artykułu jest następująca: szeroko rozumiana abdukcja oferuje istotną wartość dodaną w zakresie opisu i oceny wnioskowań zawodnych w stosunku do koncepcji zastanych, jednocześnie zawierając ich kluczowe elementy. Przeprowadzona analiza pozwala zbadać i określić relacje między funkcjonującymi w literaturze światowej teoriami abdukcji oraz IBE a koncepcjami przyjmowanymi w polskiej literaturze filozoficznej i – czerpiącej z niej – doktrynie prawniczej. Wprowadza ona nowe koncepcje – abdukcję i IBE („abdukcję w szerokim rozumieniu”) na grunt debaty filozoficzno-prawnej, umożliwiając opis i ocenę jakości prawniczych wnioskowań zawodnych z użyciem nowych narzędzi teoretycznych. Rezultat tej aplikacji daje nadzieję na metodologiczne wzmocnienie zarówno procesu dokonywania ustaleń faktycznych, jak i oceny dowodów zgodnie z art. 7 k.p.k.; art. 233 k.p.c. i art. 80 k.p.a.

Słowa kluczowe: Abdukcja, wnioskowanie do najlepszego wyjaśnienia, IBE, Abdukcja prawnicza, IBE w prawie, abdukcja w ustalaniu faktów.

Język artykułu: polski

Opublikowano: nr 2(39) 2024, s. 81-100.

DOI: https://doi.org/10.36280/AFPiFS.2024.2.81

Ściągnij plik: Download

Liczba ściągnięć: 397

Tekst jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.

Normy i nowość. Refleksje nad wiedzą prawniczą, normami i systemami ewolucyjnymi

Prof. dr Giovanni Tuzet

Uniwersytet Bocconiego w Mediolanie

Abstrakt w języku polskim: Artykuł podejmuje trzy tematy: wiedzy prawniczej, norm prawnych i systemów ewolucyjnych. Te trzy tematy są wzajemnie powiązane. Refleksja nad naturą wiedzy prawniczej rzuca światło na naturę norm prawnych. Wiedza prawnicza jest w znacznej mierze wiedzą a posteriori, a dzieje się tak dlatego, że normy są w przeważnie warunkowe. Nowość jest fundamentalną cechą prawa będącego sferą ciągłych zmian. Proces zmian prawa nie jest przypadkowy, ale jest powodowany próbą stawienia czoła coraz to nowym problemom i zmieniającym się okolicznościom. Wspiera to postrzeganie systemów prawnych jako adaptacyjnych i ewolucyjnych, jak sugerował klasyczny pragmatyzm. Jednakże wnioskowanie może dostarczyć pewnej wiedzy prawnej a priori. [tłumaczenie Redakcja]

Słowa kluczowe: wnioskowanie, wiedza prawnicza, normy prawne, nowość, pragmatyzm

Język artykułu: angielski

Opublikowano: Numer 2(27)/2021, s. 108-122.

DOI: https://doi.org/10.36280/AFPiFS.2021.2.108

Ściągnij plik: Download
Liczba ściągnięć: 546

Tekst jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.

Koherencyjny model rozumowań prawniczych

Dr Michał Araszkiewicz

Uniwersytet Jagielloński


Abstrakt w języku polskim: Celem artykułu jest prezentacja modelu rozumowań prawniczych opartego na pojęciu koherencji (spójności) wypracowanym przez nauki kognitywne. Mówiąc dokładniej, model ten, określany dalej jako koherencyjny MRP (Model Rozumowania Prawniczego), jest bazowany na teorii koherencji wypracowanej przez Paula Thagarda. Zdaniem autora koherencyjny MRP wydaje się w sposób bardzo satyfakcjonujący spełniać kryteria zazwyczaj wykorzystywane w ocenie teoretycznoprawnych modeli argumentacji. Jest on w stanie przedstawić wnioskowanie prawnicze czy to jako sieć neuronową, czy też – bardziej tradycyjnie – jako sformalizowaną grę argumentacyjną. W konsekwencji koherencyjny MRP oferuje obiecującą „trzecią drogę” wobec tradycyjnych dedukcyjnych i niededukcyjnych modeli wnioskowań prawniczych.

Słowa kluczowe: argumentacja prawnicza, koherencja, rozumowania prawnicze, spójność

Język artykułu: polski

Opublikowano: Numer 1(1)/2010, s. 19-38.

Ściągnij plik: Download

Liczba ściągnięć: 519

Bibliografia:

  1. Ajdukiewicz K., Zagadnienia i kierunki filozofii, Kęty–Warszawa 2003.
  2. Alexy R., A Theory of Legal Argumentation. The Theory of Rational Discourse as Theory of Legal Justification, Oxford 1989.
  3. Alexy R., On Balancing and Subsumption. A Structural Comparison, „Ratio Juris“ 2003/4.
  4. Alexy R., A Theory of Constitutional Rights, Oxford 2002.
  5. Alexy R., The Weight Formula, w: J. Stelmach, B. Brożek, W. Załuski (red.), Studies in the Philosophy of Law 3, Kraków 2007.
  6. Amayi A., Formal models of coherence and legal epistemology, „Artificial Intelligence and Law” 2007/15.
  7. Bechtela W., Abrahamsen A., Connectionism and the Mind. An Introduction to Paralell Processing in Networks, Cambridge 1991.
  8. Bench-Capon T., Dunne P.E., Argumentation in artificial intelligence, „Artificial Intelligence” 2007/171.
  9. BonJour L., The Structure of Empirical Knowledge, Cambridge (Mass.)-London 1985.
  10. Brożek B., Defeasibility of Legal Reasoning, Kraków 2004.
  11. Brożek B., Kilka uwag o logice norm, w: J. Stelmach (red.), Studia z filozofii prawa, Kraków 2001.
  12. Brożek B., Rationality and Discourse. Towards a Normative Model of Applying Law, Warszawa 2007.
  13. Daniels N., Justice and Justification. Reflective Equilibrium in Theory and Practice, Cambridge 1996.
  14. Dworkin R., The Model of Rules, “University of Chicago Law Review” 1965/35.
  15. Gizbert-Studnicki T., Zasady i reguły prawne, „Państwo i Prawo” 1988/3.
  16. Grabowski A., Judicial Argumentation and Pragmatics. A Study on the Extension of the Theory of Legal Argumentation, Kraków 1999.
  17. Hage J., Reasoning with rules, Dordrecht 1997.
  18. Holyoak K., Thagard P., Mental Leaps. Analogy in Creative Thought, Cambridge-London 1995.
  19. Jørgensen J., Imperatives and Logic, „Erkenntnis“ 1937–1938/7.
  20. MacCormick N., Summers R., Interpreting Statutes. A comparative study, Dartmouth 1991.
  21. MacCormick N., Legal Reasoning and Legal Theory, Oxford 1978.
  22. Lehrer K., Theory of Knowledge, London 1990.
  23. Malinowski A., Nowak L., Problemy modelowania w teorii prawa, „Państwo i Prawo” 1972/2.
  24. Marciszewski W. (red.), Mała encyklopedia logiki, Wrocław–Warszawa–Kraków 1970.
  25. Płeszka K., Uzasadnianie decyzji interpretacyjnych przez ich konsekwencje, Kraków 1996.
  26. Prakken H., Logical Tools for Modelling Legal Argument. Study of Defeasible Reasoning in Law, Dordrecht 1997.
  27. Prakken H., Sartor G., A Dialectical Model of Assessing Conficting Arguments in Legal Reasoning, „Artificial Intelligence and Law” 1996/4.
  28. Putnam H., Reason, truth and history, Cambridge 1981.
  29. Rescher N., Dialectics. A Controversy-Oriented Approach to the Theory of Knowledge, Albany 1977.
  30. Rescher N., The Coherence Theory of Truth, Oxford 1973.
  31. Stelmach J., Naturalistyczny i antynaturalistyczny model teorii prawa, „Studia Prawnicze” 1984/3–4.
  32. Stelmach J., Brożek B., Metody prawnicze, Kraków 2006.
  33. Tarski A., O pojęciu wynikania logicznego, „Przegląd Filozoficzny” 1936/39.
  34. Thagard P., Ethical Coherence, „Philosophical Psychology“ 1998/4.
  35. Thagard P., Coherence in Thought and Action, Cambridge-London 2000.
  36. Thagard P., Explanatory Coherence, „Behavioral and Brain Sciences” 1989/12.
  37. Thagard P., Mind. An Introduction to Cognitive Science, Cambridge-London 2005.
  38. Thagard P., Verbeurgt K., Coherence as constraint satisfaction, „Cognitive Science“ 1998/22.
  39. Volpe G., A Minimalist Solution to Jørgensen’s Dillemma, „Ratio Juris” 1999/12.
  40. Woleński J., Epistemologia. Poznanie, prawda, wiedza, realizm, Warszawa 2005.
  41. Woleński J., Z zagadnień analitycznej filozofii prawa, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace prawnicze” 92.
  42. Wróblewski J., Sądowe stosowanie prawa, Warszawa 1988.

 

 

Kilka uwag o formalizacji wnioskowań w trybie analogia legis i a contrario

Prof. dr hab. Andrzej Malinowski

Uniwersytet Warszawski

Abstrakt w języku polskim: Artykuł ukazuje niektóre problemy związane z formalizacją wnioskowań prawniczych  w trybie analogia legis oraz w trybie  a contrario, a także omawia wybrane, charakterystyczne propozycje w tym zakresie. Budowane sformalizowane modele są oparte na  pojęciach logiki monotonicznej oraz logik niemonotonicznych. Modele te mają głównie charakter poglądowy i posiadają ograniczoną moc wyjaśniającą. Ich niezawodność może być uzyskana tylko przy spełnieniu pewnych dodatkowych warunków.

Słowa kluczowe: formalizacja, wnioskowanie prawnicze, analogia legis, a contrario

Język artykułu: polski

Data otrzymania: 03.04.2017
Data akceptacji: 22.05.2017

Opublikowano: Numer 2(15)/2017, s. 26-37.

Ściągnij plik: Download
Liczba ściągnięć: 456

Infrastruktura czasopismaISSN 2082-3304Otwarty dostępCC BY 4.0Crossref DOIDOAJ