Archiwum Filozofii Prawa i Filozofii Społecznej

Journal of the Polish Section of IVR (ISSN:2082-3304)

IVR

O pięknie w pracy prawnika

Dr Tomasz Barszcz

Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II

Abstrakt w języku polskim: Artykuł dotyczy relacji pomiędzy pięknem i pracą zawodową prawnika. Podejmuję mianowicie próbę: a) wyszukania aktywności, które są specyficzne dla tego rodzaju pracy i zarazem pozostają zdeterminowane przez piękno; b) scharakteryzowania tego, jak piękno określa te aktywności; oraz c) wskazania podstawowych przyczyn bytowych tego określania. Dociekania nie obejmują wszystkich aktywności prawniczych, lecz jedynie te, w toku których podejmowane są decyzję. Piękno określa bowiem pracę prawnika poprzez proces podejmowania decyzji; a jeżeli decyzja stanowi akt współpracy intelektu i woli, to zależność decyzji od piękna jest trojaka. Otóż, przede wszystkim, piękno stanowi warunek konieczny wynajdywania okoliczności, w których decyzja jest podejmowana. Ponadto, piękno pozostaje czynnikiem sugerującym decydującemu opcje jako optymalne środki do celu, jak również wpływającym na akceptację podjętej już decyzji.

Słowa kluczowe: piękno, prawo, decydowanie, intelekt, wola

Język artykułu: polski

Opublikowano: Numer 4(25)/2020, s. 17-28.

DOI: https://doi.org/10.36280/AFPiFS.2020.4.17

Ściągnij plik: Download
Liczba ściągnięć: 527

Stan wyjątkowy w perspektywie filozofii prawa. Próba definicji

Mgr Weronika Adamska

École des hautes études en sciences sociales

Abstrakt w języku polskim: Celem pracy jest próba definicji stanu wyjątkowego na gruncie filozofii prawa. Natura tego terminu jest zarówno prawna, jak i polityczna, przez co stanowi on przedmiot zainteresowania różnych nauk społecznych. Hybrydalny charakter stanu wyjątkowego pociąga za sobą trudności definicyjne, prowadząc do sceptycyzmu definicyjnego. Tezą pracy jest, że wobec niemożności sformułowania kryterialnej definicji stanu wyjątkowego, należy zastąpić ją definicją paradygmatyczną która, korzystając z dorobku m.in. filozofii, historii czy nauk politycznych, może znaleźć zastosowanie na gruncie różnych ujęć metodologicznych. W tym celu przedstawiono przegląd różnych rodzin definicyjnych (stan wyjątkowy jako fakt normatywnie uregulowany, jako dyktatura konstytucyjna, jako fakt polityczny i jako pusta prawna). Następnie na podstawie elementów wspólnych w przeanalizowanych definicjach wyodrębniono elementy konstytuujące stan wyjątkowy: wystąpienie sytuacji kryzysowej, zawieszenie norm powszechnie obowiązujących i czasowość owego zawieszenia, które to elementy zostały w dalszej części pracy omówione. Przedstawiona definicja ma służyć pomocą w kwalifikacji określonych fenomenów jako stanu wyjątkowego w obliczu wzrostu zainteresowania ustawodawstwem wyjątkowym w kontekście zagrożenia terrorystycznego.

Słowa kluczowe: stan wyjątkowy, ustawodawstwo wyjątkowe, dyktatura konstytucyjna, kryzys polityczny, filozofia prawa, teoria polityki

Język artykułu: polski

Opublikowano: Numer 4(25)/2020, s. 5-16.

DOI: https://doi.org/10.36280/AFPiFS.2020.4.5

Ściągnij plik: Download
Liczba ściągnięć: 564

Od osoby do społeczności. Teoria uczestnictwa w ujęciu Karola Wojtyły

Dr Wojciech Wojtyła

Uniwersytet Technologiczno-Humanistyczny im. Kazimierza Pułaskiego w Radomiu

Abstrakt w języku polskim: Artykuł ukazuje kategorię uczestnictwa jako proponowany przez Karola Wojtyłę klucz do zrozumienia relacji osoba-społeczność. Krakowski filozof dowodzi, że osoba ujawnia siebie w pełni jako byt osobowy, dopiero wówczas, gdy działa wspólnie z innymi na fundamencie uczestnictwa. Zawarta w samej strukturze osoby zdolność do podmiotowego uczestnictwa stanowi zarówno o personalistycznym charakterze spełnianych przez osobę czynów, jak również uzdalnia ją do spełniania siebie w relacji do innych. Dla Wojtyły uczestnictwo jest antytezą alienacji, a jego afirmacja pozwala przezwyciężyć zarówno antynomię pomiędzy jednostką a wspólnotą, jak również jednostronne koncepcje indywidualizmu i kolektywizmu.

Słowa kluczowe: podmiot, społeczeństwo, sprawczość, samorealizacja

Język artykułu: polski

Opublikowano: Numer 4(25)/2020, s. 103-117.

DOI: https://doi.org/10.36280/AFPiFS.2020.4.103

Ściągnij plik: Download
Liczba ściągnięć: 583

Odczarować zaklęciem? Uwagi na marginesie monografii Rafała Mańko o krytycznej filozofii orzekania

Mgr Mateusz Wojtanowski

Uniwersytet Wrocławski

Abstrakt w języku polskim: Stawiam tezę, że monografia Rafała Mańko „W stronę krytycznej filozofii orzekania. Polityczność, etyka, legitymizacja” (Łódź, 2018) wpisuje się w tzw. esencjalistyczny odłam postmodernizmu, gdzie za fasadą sceptycyzmu poznawczego lansowane są projekty, które nie porzucają roszczeń tradycyjnej filozofii. Próbuję przekonać czytelnika, że apodyktyczne twierdzenia metafizyczne autora książki przekładają się na zbyt radykalny przekaz normatywny w zakresie orzekania. O ile nie neguję konieczności „otwarcia” tradycyjnej domeny prawniczej na argumenty zewnętrzne, o tyle uważam, że propozycja przedstawiona w tym zakresie przez Rafała Mańko jest zbyt daleko idąca.

Słowa kluczowe: orzekanie, wykładnia, polityczność, ideologia, CLS, postmodernizm

Język artykułu: polski

Opublikowano: Numer 4(25)/2020, s. 118-126.

DOI: https://doi.org/10.36280/AFPiFS.2020.4.118

Ściągnij plik: Download
Liczba ściągnięć: 559

Prawo naturalne w ramach radykalnego oświecenia

Prof. UAM dr hab. Michał Wendland

Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu

Abstrakt w języku polskim: Główna różnica pomiędzy klasycznymi (zarówno antycznymi jak I średniowiecznymi) a nowożytnymi koncepcjami prawa naturalnego dotyczy założenia o jego nadprzyrodzonym (boskim) źródle. Wczesnonowożytne propozycje filozoficzne wykazywały skłonność do kwestionowania i stopniowego odrzucenia Boga lub jakiegoś innego bytu metafizycznego jako źródła prawa naturalnego. Niektórzy współcześni myśliciele (m.in. Bobbio, Habermas) określają to zjawisko jako przejście (modernizację, racjonalizację, „upozytywnienie”) od tradycyjnego prawa naturalnego w kierunku uprawnień naturalnych i praw człowieka.

Można wyróżnić przynajmniej trzy główne podejścia do problemu prawa naturalnego w XVII i XVIII wieku, a każde z nich było bardziej radykalne: Grocjusz ośmielił się rozważać prawo naturalne „tak, jak gdyby Boga nie było”. Filozofowie wczesnego oświecenia (m.in. Hobbes, Locke, Montesquieu, Voltaire) byli może bardziej odważni, ale byli jednak deistami, toteż „Istota Najwyższa” w ich pismach wciąż odgrywa rolę uzasadnienia prawa naturalnego.

Celem niniejszego artykułu jest prześledzenie najbardziej radykalnych zapatrywań na problem prawa naturalnego reprezentowanych przez częściowo zapomnianych i niedocenionych francuskich materialistów (La Mettrie, Diderot, Holbach, Mably, Condorcet). Wszyscy oni należeli do ruchu, określanego przez J. Israela jako „radykalne oświecenie”, toteż byli materialistami i ateistami, zaś naturę i prawo naturalne ujmowali jako coś zupełnie niezależnego od Boga czy innych bytów nadprzyrodzonych. W przeciwieństwie do ich starszych kolegów, ci radykalni filozofowie formułowali również postulaty równości (także wobec kobiet i mniejszości etnicznych), pełnej emancypacji i sprawiedliwości społecznej.

W tym tekście omawiana jest interpretacja prawa naturalnego w ramach radykalnego oświecenia, jak również niektóre polityczne konsekwencje tej interpretacji w czasie rewolucji francuskiej. Poglądy filozoficzne Diderota, Holbacha, Mably’ego czy Condorceta, silnie materialistyczne, postępowe i ateistyczne, były postrzegane jako politycznie niebezpieczne. Wszystkie rewolucyjne próby realizacji tych ideałów w praktyce społecznej i politycznej zakończyły się niepowodzeniem. Aczkolwiek zostały odrzucone, to jednak powróciły w XIX i XX wieku w ramach debaty nad prawami człowieka.

Słowa kluczowe: prawo naturalne, radykalne oświecenie, nowożytność, materializm, naturalizm etyczny

Język artykułu: polski

Opublikowano: Numer 4(25)/2020, s. 91-102.

DOI: https://doi.org/10.36280/AFPiFS.2020.4.91

Ściągnij plik: Download
Liczba ściągnięć: 616

Na marginesie koncepcji języka norm prawnych

Prof. dr hab. Andrzej Malinowski

Uniwersytet Warszawski

Abstrakt w języku polskim: W artykule przedstawiono próbę alternatywnego ujęcia modelu wykładni doktrynalnej w którym wypowiedzi w języku norm zastąpiono wypowiedziami w języku prawniczym. W proponowanym ujęciu rezultatem interpretacji tekstu prawnego jest zbiór zdań języka prawniczego stwierdzających, iż określona generalna norma prawna obowiązuje w momencie interpretacyjnym ze względu na ważność relewantnego fragmentu tekstu prawnego. Tworzący całość (kompletny) zbiór wypowiedzi w języku prawniczym stwierdzających obowiązywanie norm prawnych jest traktowany przez prawników jako opis systemu prawa.

Stwierdzono, iż zarówno judykatura, jak i doktryna rozpatrując prawo jako system w praktyce nie odnosi się do języka norm, a odwołuje się do wyników wykładni opisanych w języku prawniczym. Natomiast paradygmat wykładni doktrynalnej z wykorzystaniem pojęcia języka norm ma swoje niewątpliwe walory teoretyczne i jest przydatny w celach dydaktycznych.

Słowa kluczowe: wykładnia doktrynalna, system prawa, język prawny, język prawniczy, język norm

Język artykułu: polski

Opublikowano: Numer 4(25)/2020, s. 54-64.

DOI: https://doi.org/10.36280/AFPiFS.2020.4.54

Ściągnij plik: Download
Liczba ściągnięć: 524

Odwołania do szkół filozoficzno-prawnych w uzasadnieniach orzeczeń polskich sądów

Prof. UR dr hab. Grzegorz Maroń

Uniwersytet Rzeszowski

Abstrakt w języku polskim: W artykule zaprezentowano rezultaty kwantytatywno-kwalitatywnego studium orzecznictwa polskiego pod kątem obecności w uzasadnieniach orzeczeń bezpośrednich odwołań do szkół filozoficzno-prawnych. Jakkolwiek odwołania tego typu są nieliczne, to jednocześnie w ostatniej dekadzie można zaobserwować ich intensyfikację. W uzasadnieniach orzeczeń rozpoznano nawiązania do zaledwie kilku kierunków filozoficzno-prawnych. Większość odniesień dotyczy jusnaturalizmu i pozytywizmu prawniczego. Sądy charakteryzują szkoły filozoficzno-prawne w sposób uproszczony, a niekiedy również przejaskrawiony i merytorycznie wadliwy. Judykatura zwykle abstrahuje od wersji autorskich poszczególnych kierunków filozoficzno-prawnych, sięgając do właściwych dla tych kierunków założeń w ich „uśrednionej” postaci. W ocenie Autora argumentacja filozoficzno-prawna posiada utylitarny potencjał dla sądów, zwłaszcza w hard cases. Argumenty te mogą pomóc sędziom w realizacji funkcji eksplanacyjnej i perswazyjnej uzasadnienia. Warunkiem tego jest, aby nawiązania do założeń konkretnych kierunków filozoficzno-prawnych nie były jedynie powierzchownego czy hasłowego charakteru. Wówczas bowiem pełnią rolę ornamentacyjną a nie argumentacyjną.

Słowa kluczowe: szkoły filozoficzno-prawne, uzasadnienia orzeczeń, polskie sądy, argumentacja sędziowska

Język artykułu: polski

Opublikowano: Numer 4(25)/2020, s. 65-79.

DOI: https://doi.org/10.36280/AFPiFS.2020.4.65

Ściągnij plik: Download
Liczba ściągnięć: 551

Korpusy językowe jako narzędzie interpretacji prawa. Amerykańska teoria i praktyka

Prof. dr hab. Zygmunt Tobor, dr Mateusz Zeifert

Uniwersytet Śląski w Katowicach

Abstrakt w języku polskim: W amerykańskiej praktyce orzeczniczej i teorii interpretacji dużą wagę przywiązuje się do pojęcia zwykłego znaczenia (ordinary meaning) tekstu prawnego. W celu ustalenia zwykłego znaczenia sędziowie odwołują się najczęściej do własnej intuicji lub do słowników – obie te metody nasuwają szereg zastrzeżeń, które od lat wyrażane były w literaturze. W ostatnich kilku latach sądy zaczęły w tym celu wykorzystywać również korpusy językowe. Korpusy językowe to elektroniczne zbiory autentycznych tekstów danego języka, które można analizować za pomocą narzędzi informatycznych (m. in. wyszukiwania, list frekwencyjnych, konkordancji, kolokacji). Badania korpusowe wymagają sporej wiedzy lingwistycznej i umiejętności technicznych, w zamian zaś oferują dane statystyczne, które mogą wiele powiedzieć m. in. na temat warstwy semantycznej języka. Użycie korpusów przez sędziów – najpierw sądów stanowych, później również federalnego Sądu Najwyższego – wywołało ożywioną dyskusję akademicką. W polskiej literaturze zagadnienie to nie było dotąd podejmowane, dlatego artykuł ma zasadniczo charakter sprawozdawczy. W pierwszej kolejności przedstawiony zostaje zarys językoznawstwa korpusowego. Następnie odtworzona jest historia wykorzystania korpusów przez amerykańskie sądy. Wreszcie, zreferowana zostaje amerykańska dyskusja na temat korpusów, ze szczególnym uwzględnieniem głosów aprobujących ich wykorzystanie i głosów krytycznych.

Słowa kluczowe: wykładnia prawa, językoznawstwo korpusowe, korpusy językowe, orzecznictwo amerykańskie

Język artykułu: polski

Opublikowano: Numer 4(25)/2020, s. 80-90.

DOI: https://doi.org/10.36280/AFPiFS.2020.4.80

Ściągnij plik: Download
Liczba ściągnięć: 577

Status prawny zwierząt a ich kategoryzacja biologiczna

Mgr Michał Janowski

Uniwersytet Łódzki

Abstrakt w języku polskim: Polskie regulacje ustawowe chroniące zwierzęta są niespójne. Ustawa z dnia 21.08.1997 r. o ochronie zwierząt oraz ustawa z dnia 15.01.2015 r. o ochronie zwierząt wykorzystywanych do celów naukowych lub edukacyjnych obejmują ochroną różne grupy zwierząt. Regulacje te powinny ulec harmonizacji ze względu na leżącą u ich podstaw aksjologię. Ponadto przemyślenia wymaga aktualny model ochrony zwierząt w Polsce. Polskie regulacje chroniące zwierzęta nie zostały poprzedzone refleksją na temat szczególnych cech, jakie posiadają niektóre grupy zwierząt. W szczególności uwadze polskiego ustawodawcy uszło to, że niektóre zwierzęta posiadają wyższe funkcje kognitywne, w tym niejęzykową zdolność do rozpoznawania samych siebie. Artykuł charakteryzuje zjawisko samoświadomości zwierząt, które powinno być relewantne w dyskusjach nad przyznaniem niektórym zwierzętom podmiotowości prawnej.

Słowa kluczowe: podmiotowość prawna zwierząt, samoświadomość, ochrona zwierząt

Język artykułu: polski

Opublikowano: Numer 4(25)/2020, s. 29-41.

DOI: https://doi.org/10.36280/AFPiFS.2020.4.29

Ściągnij plik: Download
Liczba ściągnięć: 578

Sędzia między realiami polityczności a imperatywami etycznymi. Odpowiedź na recenzję Mateusza Wojtanowskiego

Dr hab. Rafał Mańko

Uniwersytet Wrocławski

Abstrakt w języku polskim: Projekt krytycznej filozofii orzekania – aplikacji założeń jurysprudencji krytycznej do problematyki sądowego stosowania prawa – stanowi w istotnej mierze polemikę z projektem juryscentryzmu Artura Kozaka. O ile krytyczna filozofia orzekania podziela tezy juryscentryzmu dotyczące w szczególności społecznego tworzenia rzeczywistości prawnej, o tyle nie podziela wywodzonych stąd wniosków o zdeterminowaniu sędziowskich rozstrzygnięć przez imperatywy instytucjonalne. Przyjmując za Duncanem Kennedym umiarkowaną wersję tezy o niezdeterminowaniu, krytyczna filozofia orzekania stoi na stanowisku, że imperatywy wynikające z tzw. tradycyjnych metod prawniczych nie stawiają sędziemu oporu przy poszukiwaniu rozstrzygnięcia dylematu interpretacyjnego. To, co sędzia odczuwa jako opór, ma w istocie charakter imperatywów ideologicznych, politycznych i ekonomicznych, ujętych jedynie w formę prawną. Wypływa stąd wniosek, że w istocie decyzja sędziowska jest decyzją polityczną, gdyż nie jest nigdy do końca zdeterminowana w sposób jednoznaczny przez materiały prawne (przepisy, precedensy, zwyczaje intepretacyjne), lecz zawsze pozostaje w pewnej mierze otwarta. W konsekwencji prowadzi to do stwierdzenia, że w realiach polityczności (strukturalnych konfliktów społecznych) sędzia powinien kierować się nie tylko imperatywami lex i ius, ale także powinien on podążać za imperatywami etycznymi. Te ostatnie obejmują, z jednej strony, wymóg transparentności rozumowań prawniczych (nieukrywania pozaprawnych przesłanek rozstrzygnięcia), a z drugiej – uświadomiony wybór ideologicznych przesłanek orzekania. Krytyczna filozofia orzekania, jako projekt zorientowany emancypacyjnie, preferuje w tej mierze proemancypacyjną orientację sędziego, tj. dążenie do podejmowania rozstrzygnięć maksymalizujących rzeczywisty zakres wolności jednostki i uwolnienie jej od wszelkich form dominacji.

Słowa kluczowe: krytyczna filozofia orzekania, krytyczna teoria prawa, orzekanie, ideologia, polityczność

Język artykułu: polski

Opublikowano: Numer 4(25)/2020, s. 127-132.

DOI: https://doi.org/10.36280/AFPiFS.2020.4.127

Ściągnij plik: Download
Liczba ściągnięć: 512