Wyniki wyszukiwania dla: prawo naturalne

Kolekcja tematyczna „Archiwum Filozofii Prawa i Filozofii Społecznej”. Zebraliśmy teksty poświęcone prawu naturalnemu – najstarszej tradycji filozofii prawa – i jego współczesnym odczytaniom. Wszystkie artykuły są dostępne bezpłatnie w otwartym dostępie.

Tradycja prawa naturalnego

Prawo naturalne to przekonanie, że ponad prawem stanowionym istnieje porządek normatywny, którego człowiek nie tworzy, lecz go poznaje – i który stanowi miarę oceny, a według części ujęć także warunek obowiązywania, prawa pozytywnego. Tradycja ta biegnie od stoików i św. Tomasza z Akwinu, przez racjonalistyczne szkoły prawa natury Grocjusza i oświecenia, po dwudziestowieczne odrodzenie w reakcji na doświadczenie bezprawia – od formuły Radbrucha po nową teorię prawa naturalnego Johna Finnisa. Spór z pozytywizmem o związek prawa i moralności pozostaje osią całej dyscypliny.

Wybór tekstów w „Archiwum”

• Problem państwa doskonałego w perspektywie Pascalowskich rozważań o prawie i sprawiedliwości – Edyta Godziszewska, Numer 2(47)/2026
• Prawo naturalne w ramach radykalnego oświecenia – Michał Wendland, Numer 4(25)/2020
• Rozumowanie prawnicze jako rozumowanie praktyczne w świetle nowej teorii prawa naturalnego Johna M. Finnisa – Michał Sopiński, Numer 1(21)/2020

Zobacz też

Inne kolekcje tematyczne „Archiwum”: Prawo a moralność · Klasycy współczesnej filozofii i teorii prawa · Pozytywizm prawniczy. Sylwetki: John Finnis · Gustav Radbruch.

Dla autorek i autorów

„Archiwum” publikuje artykuły z teorii i filozofii prawa – w tym poświęcone tradycji prawnonaturalnej – w języku polskim i angielskim, w otwartym dostępie bez opłat, z podwójnie anonimową recenzją. Czasopismo jest indeksowane m.in. w bazach Scopus, DOAJ i ERIH PLUS (100 pkt w wykazie ministerialnym). Zobacz wytyczne dla autorów.

Kolekcja redakcyjna – będzie rozszerzana wraz z oznaczaniem starszych tekstów. Ostatnia aktualizacja: lipiec 2026 r.

John Finnis (ur. 1940) – australijski filozof prawa, czołowy przedstawiciel „nowej teorii prawa naturalnego”. W Natural Law and Natural Rights (1980) przekształcił klasyczną myśl prawnonaturalną w teorię „podstawowych dóbr ludzkich” i rozumowania praktycznego – wpływową także w debacie z pozytywizmem.

Teksty w „Archiwum”

Rozumowanie prawnicze jako rozumowanie praktyczne w świetle koncepcji filozofii prawa Johna Finnisa

Michał Sopiński · Numer 1(21)/2020

Autor przedstawia rozumowanie praktyczne w świetle nowej teorii prawa naturalnego Finnisa – z jego koncepcją podstawowych dóbr ludzkich jako punktem wyjścia.

Zob. też kolekcję Prawo naturalne oraz Pozytywizm prawniczy.

Gustav Radbruch (1878–1949) – niemiecki filozof prawa i polityk, jeden z czołowych przedstawicieli neokantyzmu w prawie. Po II wojnie światowej sformułował słynną „formułę Radbrucha”, zgodnie z którą prawo rażąco niesprawiedliwe traci moc obowiązującą – myśl, która do dziś wyznacza jedną z głównych linii sporu między pozytywizmem a prawem natury.

Teksty w „Archiwum”

O pojęciu antynomii idei prawa Gustawa Radbrucha

Bartosz Szyler · Numer 4(29)/2021

Autor analizuje pojęcie antynomii idei prawa u Radbrucha – napięcia między sprawiedliwością, celowością i pewnością prawa – i zestawia je z Kantowskimi antynomiami czystego rozumu.

Koncepcja „natury rzeczy” w metodzie konstrukcji prawniczej Gustawa Radbrucha

Zuzanna Krzykalska · Numer 4(29)/2021

Rekonstrukcja i obrona Radbruchowskiej koncepcji „natury rzeczy” jako formy myślenia prawniczego – wraz z pytaniem, na ile da się ją pogodzić z założeniami pozytywizmu prawniczego.

Finding Legal Approaches to Dealing with the Past after the Fall of Communism (tekst w j. angielskim)

Christoph-Eric Mecke · Numer 3(44)/2025

Artykuł pyta, jak rozliczać zbrodnie popełnione w państwach socjalistycznych – z perspektywy teorii prawa i prawa porównawczego, sięgając m.in. po formułę Radbrucha.

Zob. też kolekcję Pozytywizm prawniczy oraz Prawo naturalne.

Kolekcje tematyczne „Archiwum Filozofii Prawa i Filozofii Społecznej” porządkują nasz dorobek według wielkich zagadnień teorii i filozofii prawa. Każda łączy wprowadzenie merytoryczne z wyborem tekstów opublikowanych na naszych łamach; wszystkie są dostępne bezpłatnie w otwartym dostępie.

Klasycy

• Klasycy teorii i filozofii prawa – Przedstawiamy uczonych z Polski i ze świata, którzy ukształtowali teorię i filozofię prawa, i wskazujemy poświęcone im teksty.

Nurty i stanowiska

• Pozytywizm prawniczy – Pokazujemy, jak o naturze prawa spierają się Austin, Kelsen, Hart i Raz – i jak odpowiadają im krytycy.
• Prawo naturalne – Śledzimy najstarszą tradycję filozofii prawa i jej współczesne odczytania.
• Konwencjonalizm i reguły konstytutywne – Pytamy, jak reguły ustanawiają czynności konwencjonalne w prawie i czy prawo opiera się na społecznej konwencji.
• Zasady prawa – Pytamy, co znaczy „zasada prawa” i jaką rolę zasady pełnią w systemie prawa i w argumentacji prawniczej.
• Ius a Lex – o pojęciu prawa – Mierzymy się z najstarszym pytaniem: czym właściwie jest prawo.

Wykładnia, wartości i praktyka

• Wykładnia prawa – Pokazujemy, jak ustala się znaczenie tekstu prawnego i gdzie leżą granice wykładni.
• Estetyka prawa – Odkrywamy związki prawa i piękna – rozpoznawalną polską specjalność.
• Prawo a moralność – Pytamy, jak prawo wiąże się z moralnością i etyką zawodu prawnika.
• Instrumentalizacja i autonomia prawa – Ważymy napięcie między prawem jako narzędziem polityki a jego autonomią.
• Racjonalność – Pytamy, co kryje się za założeniem racjonalnego prawodawcy i jak rozumieć racjonalność w prawie.

Dla autorek i autorów

Planujesz tekst wpisujący się w któreś z tych zagadnień? „Archiwum” publikuje artykuły z teorii i filozofii prawa w języku polskim i angielskim, w otwartym dostępie bez opłat, z podwójnie anonimową recenzją; indeksacja m.in. w Scopus, DOAJ i ERIH PLUS (100 pkt w wykazie ministerialnym). Zobacz wytyczne dla autorów.

Uczeni z Polski i ze świata, którzy współtworzyli teorię i filozofię prawa – a przy każdym z nich teksty opublikowane w „Archiwum”, które dotyczą ich myśli lub bliskich jej wątków. Wszystkie artykuły czytasz bezpłatnie w wolnym dostępie.

Światowi klasycy współczesnej filozofii i teorii prawa

Jeremy Bentham (1748–1832)

Angielski filozof, prawnik i reformator społeczny, twórca utylitaryzmu i prekursor nowoczesnego pozytywizmu prawniczego. Wątki z tego nurtu mieszczą się w kolekcji Pozytywizm prawniczy.

Zobacz także: Teksty związane z zagadnieniami Jeremy’ego Benthama.

John Austin (1790–1859)

Angielski prawnik i teoretyk prawa, twórca pozytywizmu analitycznego oraz koncepcji prawa jako rozkazu suwerena popartego sankcją. O tym nurcie pisze Stanley L. Paulson w studium Sedno idei pozytywizmu prawniczego.

Zobacz także: Teksty związane z zagadnieniami Johna Austina.

Gustav Radbruch (1878–1949)

Niemiecki filozof prawa i polityk, autor słynnej formuły o ustawowym bezprawiu ustępującym sprawiedliwości ponadustawowej. Antynomiom jego idei prawa poświęcone jest studium Bartosza Szylera O pojęciu antynomii idei prawa Gustawa Radbrucha.

Zobacz także: Teksty związane z zagadnieniami Gustava Radbrucha.

Hans Kelsen (1881–1973)

Austriacki prawnik i filozof prawa, twórca czystej teorii prawa i normatywizmu. Wokół czystej teorii prawa i normy podstawowej „Archiwum” ogłosiło przekład tekstu Stanleya L. Paulsona i rekonstrukcję dyskusji Kelsena z Jerzym Wróblewskim; więcej w kolekcji Pozytywizm prawniczy.

Zobacz także: Teksty związane z zagadnieniami Hansa Kelsena.

Adolf Reinach (1883–1917)

Niemiecki filozof i prawnik, przedstawiciel fenomenologii prawa, autor koncepcji apriorycznych podstaw prawa cywilnego i teorii aktów społecznych. Fenomenologiczny nurt dokumentuje tekst Krzysztofa Goździalskiego o filozofii prawa Carlosa Cossio.

Zobacz także: Teksty związane z zagadnieniami Adolfa Reinacha.

Alf Ross (1899–1979)

Duński prawnik i filozof prawa, czołowy przedstawiciel realizmu skandynawskiego i prognostycznego ujęcia obowiązywania prawa. Pokrewny realizmowi nurt socjologicznej jurysprudencji przybliża tekst Aleksandra Olafa Szpojankowskiego o filozofii prawa Roscoe Pounda.

Zobacz także: Teksty związane z zagadnieniami Alfa Rossa.

Lon L. Fuller (1902–1978)

Amerykański filozof prawa, przedstawiciel nurtu niepozytywistycznego, autor koncepcji wewnętrznej moralności prawa i uczestnik słynnej debaty z H.L.A. Hartem o związek prawa i moralności. Wątki z tego nurtu podejmują teksty z kolekcji Prawo a moralność.

Zobacz także: Teksty związane z zagadnieniami Lona Fullera.

Herbert L.A. Hart (1907–1992)

Brytyjski filozof prawa, czołowy przedstawiciel pozytywizmu prawniczego XX wieku, autor koncepcji reguły uznania oraz związku reguł pierwotnych i wtórnych. „Archiwum” ogłosiło przekład tekstu Harta Nowe wyzwanie dla pozytywizmu prawniczego, studium Andrzeja Grabowskiego oraz analizę reguły uznania Urszuli Anny Kosielińskiej-Grabowskiej.

Zobacz także: Teksty związane z zagadnieniami Herberta L.A. Harta.

John Rawls (1921–2002)

Amerykański filozof polityczny i społeczny, autor teorii sprawiedliwości jako bezstronności. Jego koncepcję analizuje na łamach „Archiwum” Wojciech Ciszewski w artykule System uzasadnienia teorii sprawiedliwości Johna Rawlsa.

Zobacz także: Teksty związane z zagadnieniami Johna Rawlsa.

Jürgen Habermas (1929–2026)

Niemiecki filozof i socjolog, przedstawiciel filozofii społecznej, twórca teorii działania komunikacyjnego i koncepcji demokracji deliberatywnej. Wątki habermasowskie podejmują Mariola Żak o racjonalności komunikacyjnej oraz Paweł Skuczyński.

Zobacz także: Teksty związane z zagadnieniami Jürgena Habermasa.

Ronald Dworkin (1931–2013)

Amerykański filozof prawa, czołowy krytyk pozytywizmu, autor koncepcji zasad prawa, integralności i prawa jako praktyki interpretacyjnej. Tekstom z tego nurtu poświęcona jest kolekcja Pozytywizm prawniczy.

Zobacz także: Teksty związane z zagadnieniami Ronalda Dworkina.

Joseph Raz (1939–2022)

Brytyjski filozof prawa izraelskiego pochodzenia, przedstawiciel pozytywizmu ekskluzywnego, autor usługowej koncepcji autorytetu prawa i teorii racji praktycznych. Jego filozofię moralną analizuje Beata Polanowska-Sygulska w dwuczęściowym cyklu.

Zobacz także: Teksty związane z zagadnieniami Josepha Raza.

John Finnis

Australijski filozof prawa, czołowy przedstawiciel współczesnej teorii prawa naturalnego, autor koncepcji podstawowych dóbr i praktycznej rozumności. Jego myśl analizuje Michał Sopiński w tekście o nowej teorii prawa naturalnego; zob. też kolekcję Prawo naturalne.

Zobacz także: Teksty związane z zagadnieniami Johna Finnisa.

Robert Alexy

Niemiecki filozof prawa, autor teorii zasad jako nakazów optymalizacyjnych, formuły ważenia oraz niepozytywistycznego ujęcia prawa. Jego koncepcję rekonstruuje Milena Korycka w artykule Teoria zasad prawnych Roberta Alexy’ego.

Zobacz także: Teksty związane z zagadnieniami Roberta Alexy’ego.

Polscy klasycy współczesnej filozofii i teorii prawa

Leon Petrażycki (1867–1931)

Polski i rosyjski uczony, twórca psychologicznej teorii prawa, koncepcji prawa intuicyjnego, emocji imperatywno-atrybutywnych i polityki prawa. Jego sylwetce poświęcone jest studium Hanny Dębskiej O Leonie Petrażyckim raz jeszcze.

Zobacz także: Teksty związane z zagadnieniami Leona Petrażyckiego.

Jerzy Lande (1886–1954)

Polski teoretyk i filozof prawa, uczeń i najważniejszy kontynuator Leona Petrażyckiego, autor prac z teorii i socjologii prawa. W nurcie psychologicznej i socjologicznej teorii prawa, który rozwijał, mieści się studium Hanny Dębskiej o Leonie Petrażyckim.

Zobacz także: Teksty związane z zagadnieniami Jerzego Landego.

Czesław Znamierowski (1888–1967)

Polski filozof i teoretyk prawa, twórca teorii norm konstrukcyjnych i aktów tetycznych, prekursor analizy czynności konwencjonalnych w prawie. Nurt ten kontynuują Karolina Gmerek i Michał Krotoszyński.

Zobacz także: Teksty związane z zagadnieniami Czesława Znamierowskiego.

Czesław Martyniak (1906–1939)

Polski filozof prawa, przedstawiciel tomistycznej filozofii prawa i prawnonaturalnej krytyki normatywizmu Kelsena. Zamordowany przez okupanta niemieckiego w 1939 r.

Zobacz także: Teksty związane z zagadnieniami Czesława Martyniaka.

Stanisław Ehrlich (1907–1997)

Polski teoretyk prawa i polityki, badacz pluralizmu, grup interesu i norm grupowych.

Zobacz także: Teksty związane z zagadnieniami Stanisława Ehrlicha.

Grzegorz Leopold Seidler (1913–2004)

Teoria państwa i prawa oraz historia doktryn polityczno-prawnych.

Zobacz także: Teksty związane z zagadnieniami Grzegorza Leopolda Seidlera.

Kazimierz Opałek (1918–1995)

Polski teoretyk i filozof prawa, prekursor analitycznej refleksji nad dyrektywami, normami i prawami podmiotowymi. Problematykę teorii norm podejmują teksty Stanleya L. Paulsona i Moniki Zalewskiej.

Zobacz także: Teksty związane z zagadnieniami Kazimierza Opałka.

Zygmunt Ziembiński (1920–1996)

Polski teoretyk i filozof prawa, twórca poznańskiej szkoły teorii prawa, autor prac z logiki norm, koncepcji norm sprzężonych i analizy języka prawnego.

Zobacz także: Teksty związane z zagadnieniami Zygmunta Ziembińskiego.

Józef Nowacki (1923–2005)

Polski teoretyk prawa, przedstawiciel analitycznej teorii prawa, badacz rządów prawa, klauzul generalnych i „odpowiedniego” stosowania przepisów.

Zobacz także: Teksty związane z zagadnieniami Józefa Nowackiego.

Jerzy Wróblewski (1926–1990)

Polski teoretyk prawa, twórca oryginalnego paradygmatu wykładni i stosowania prawa (klaryfikacyjna teoria wykładni); wśród kontynuatorów Marek Zirk-Sadowski. Jego dyskusję z Kelsenem rekonstruuje Monika Zalewska, a z argumentem „semantycznego ukąszenia” zestawia jego teorię Adam Dyrda.

Zobacz także: Teksty związane z zagadnieniami Jerzego Wróblewskiego.

Wiesław Lang (1928–2016)

Polski teoretyk prawa, badacz obowiązywania prawa oraz relacji prawa i moralności. W kręgu tych zagadnień mieszczą się teksty z kolekcji Prawo a moralność.

Zobacz także: Teksty związane z zagadnieniami Wiesława Langa.

Maciej Zieliński (1940–2020)

Polski teoretyk prawa, twórca derywacyjnej koncepcji wykładni (omnia sunt interpretanda). Na łamach „Archiwum” przedstawił ją wraz z Agnieszką Choduń w artykule Uzasadnianie twierdzeń interpretacyjnych; jej zastosowania rozwijają Karolina Gmerek i Michał Krotoszyński.

Zobacz także: Teksty związane z zagadnieniami Macieja Zielińskiego.

Artykuły:

Mgr Weronika ADAMSKA
Stan wyjątkowy w perspektywie filozofii prawa. Próba definicji

Dr Tomasz BARSZCZ
O pięknie w pracy prawnika

Mgr Michał JANOWSKI
Status prawny zwierząt a ich kategoryzacja biologiczna

Prof. UŁ dr hab. Jerzy LESZCZYŃSKI
Relacja prawa i moralności z prawnego punktu widzenia. Moralność partykularna a moralność kooperatywna

Prof. dr hab. Andrzej MALINOWSKI
Na marginesie koncepcji języka norm prawnych

Prof. UR dr hab. Grzegorz MAROŃ
Odwołania do szkół filozoficzno-prawnych w uzasadnieniach orzeczeń polskich sądów

Prof. dr hab. Zygmunt TOBOR, Dr Mateusz ZEIFERT
Korpusy językowe jako narzędzie interpretacji prawa. Amerykańska teoria i praktyka

Prof. UAM dr hab. Michał WENDLAND
Prawo naturalne w ramach radykalnego oświecenia

Dr Wojciech WOJTYŁA
Od osoby do społeczności. Teoria uczestnictwa w ujęciu Karola Wojtyły

Recenzje i polemiki:

Mgr Mateusz WOJTANOWSKI
Odczarować zaklęciem? Uwagi na marginesie monografii Rafała Mańko o krytycznej filozofii orzekania

Dr hab. Rafał MAŃKO
Sędzia między realiami polityczności a imperatywami etycznymi. Odpowiedź na recenzję Mateusza Wojtanowskiego