Wyniki wyszukiwania dla: recenzja

Konwencjonalizm i reguły konstytutywne

Kolekcja tematyczna „Archiwum Filozofii Prawa i Filozofii Społecznej”. Zebraliśmy teksty o konwencjonalnych podstawach prawa: od sporu o konwencjonalizm w teorii prawa po analizę czynności konwencjonalnych i reguł konstytutywnych. Wszystkie artykuły są dostępne bezpłatnie w otwartym dostępie.

Konwencje i reguły konstytutywne w prawie

Czy prawo opiera się ostatecznie na społecznej konwencji? Konwencjonalistyczne odczytania Hartowskiej reguły uznania – i ich krytyka – należą do najgorętszych sporów współczesnego pozytywizmu. Równolegle rozwija się analiza czynności konwencjonalnych i reguł konstytutywnych, sięgająca w polskiej tradycji koncepcji Czesława Znamierowskiego, a w światowej – teorii aktów mowy i ontologii społecznej Johna Searle’a.

Wybór tekstów w „Archiwum”

Odczytywanie reguł konstytutywnych z tekstu prawnego. Przykład ułaskawienia – Karolina Gmerek, Michał Krotoszyński, Numer 1(46)/2026
Identification of Conventional Acts in Law as a Process of Recognizing Their Sense – Karolina Gmerek, Numer 3(28)/2021 (tekst w języku angielskim)
Realizm prawniczy i rodzaje funkcjonalne. Metafizycznie redukcjonistyczny naturalizm Michaela Moore’a – Torben Spaak, Numer 2(27)/2021 (przekład)
Why Legal Conventionalism Fails – Adam Dyrda, Numer 1(10)/2015 (tekst w języku angielskim)
Obiektywność w prawie – podejście instytucjonalne jako alternatywa dla dominujących stanowisk teoretycznych – Maciej Pichlak, Numer 2(9)/2014

Zobacz też

Inne kolekcje tematyczne „Archiwum”: Klasycy współczesnej filozofii i teorii prawa · Pozytywizm prawniczy. Sylwetki: Czesław Znamierowski · Maciej Zieliński.

Dla autorek i autorów

„Archiwum” publikuje artykuły z teorii i filozofii prawa – w tym poświęcone konwencjonalizmowi i ontologii prawa – w języku polskim i angielskim, w otwartym dostępie bez opłat, z podwójnie anonimową recenzją. Czasopismo jest indeksowane m.in. w bazach Scopus, DOAJ i ERIH PLUS (100 pkt w wykazie ministerialnym). Zobacz wytyczne dla autorów.

Kolekcja redakcyjna. Ostatnia aktualizacja: lipiec 2026 r.

Zasady prawa

Kolekcja tematyczna „Archiwum Filozofii Prawa i Filozofii Społecznej”. Zebraliśmy teksty poświęcone zasadom prawa – sposobom rozumienia tego pojęcia oraz roli zasad w systemie prawa i w argumentacji prawniczej. Wszystkie artykuły są dostępne bezpłatnie w otwartym dostępie.

Spory o pojęcie zasady prawa

Współczesną debatę o zasadach prawa otworzył Ronald Dworkin, przeciwstawiając zasady regułom w polemice z pozytywizmem, a rozwinął Robert Alexy, ujmując zasady jako nakazy optymalizacyjne ważone w razie kolizji. Polska teoria prawa poszła jednak własną drogą. W klasycznym opracowaniu Sławomiry Wronkowskiej, Macieja Zielińskiego i Zygmunta Ziembińskiego (Zasady prawa. Zagadnienia podstawowe, 1974) zasady nie są odrębnym rodzajem norm przeciwstawionym regułom, lecz normami o szczególnej doniosłości lub wysokim stopniu ogólności; odróżnia się przy tym ujęcie dyrektywalne, w którym zasada jest normą, od ujęcia opisowego, w którym jest twierdzeniem o charakterystycznych cechach danego uregulowania. Samo pojęcie zasady prawa pozostaje więc sporne, a poszczególne dyscypliny prawoznawstwa rozumieją je odmiennie.

Wybór tekstów w „Archiwum”

William David Ross’s prima facie duties vis-à-vis Ronald Dworkin’s principles of law – Milena Korycka-Zirk, Numer 2(43)/2025 (tekst w języku angielskim)
Uwagi na temat aksjologicznego wymiaru Konstytucji RP z 1997 r. i jej wykładni w świetle prac Profesora Piotra Winczorka – Sławomir Tkacz, Zygmunt Tobor, Numer 1(30)/2022
Prawo a wartości inne niż moralne. O poszukiwaniu tropów w pracach Józefa Nowackiego – Kamil Zeidler, Numer 3(36)/2023
Teoria zasad prawnych Roberta Alexy’ego – Milena Korycka, Numer 1(1)/2010 (dostępny także w wersji angielskiej)
Zasada nullum crimen sine lege jako źródło poszukiwania językowej granicy wykładni prawa karnego? – Sławomir Tkacz, Numer 2(23)/2020

Zobacz też

Inne kolekcje tematyczne „Archiwum”: Klasycy współczesnej filozofii i teorii prawa · Prawo a moralność. Sylwetki: Robert Alexy · Józef Nowacki · Zygmunt Ziembiński.

Dla autorek i autorów

„Archiwum” publikuje artykuły z teorii i filozofii prawa – w tym poświęcone zasadom prawa i argumentacji konstytucyjnej – w języku polskim i angielskim, w otwartym dostępie bez opłat, z podwójnie anonimową recenzją. Czasopismo jest indeksowane m.in. w bazach Scopus, DOAJ i ERIH PLUS (100 pkt w wykazie ministerialnym). Zobacz wytyczne dla autorów.

Kolekcja redakcyjna. Ostatnia aktualizacja: lipiec 2026 r.

Estetyka prawa

Kolekcja tematyczna „Archiwum Filozofii Prawa i Filozofii Społecznej”. Zebraliśmy teksty z estetyki prawa – dziedziny badającej związki prawa i piękna. Wszystkie artykuły są dostępne bezpłatnie w otwartym dostępie.

Czym jest estetyka prawa

Estetyka prawa pyta o relacje prawa i piękna w trzech ujęciach: prawo jako przedmiot ocen estetycznych (język, forma i symbolika prawa), prawo w sztuce – od malarstwa i literatury po film – oraz sztuka i jej wytwory jako przedmiot prawnej regulacji. W polskiej nauce program badawczy estetyki prawa rozwinął Kamil Zeidler (monografia Estetyka prawa, 2018), a dziedzina ta – pokrewna nurtowi prawo i literatura – stała się rozpoznawalną polską specjalnością w światowej filozofii prawa.

Wybór tekstów w „Archiwum”

Jurisprudenz Gustava Klimta a problem skali roszczeń względem prawa – Natalia Regina Skoczylas, Mateusz Wojtanowski, Numer 2(43)/2025
Prawo a wartości inne niż moralne. O poszukiwaniu tropów w pracach Józefa Nowackiego – Kamil Zeidler, Numer 3(36)/2023
Krytyka instytucjonalna jako perspektywa badawcza prawoznawstwa w kontekście filozofii Jacquesa Rancière’a – Mariola Żak, Numer 1(34)/2023
Ile piękna w prawie? Ile prawa w pięknie? Recenzja książki Kamila Zeidlera „Estetyka prawa” – Dawid Kostecki, Numer 3(32)/2022 (recenzja)
Prawo w filmie jako przejaw estetyki prawa i szczególny przypadek kierunku prawo i literatura – Kamil Zeidler, Numer 1(26)/2021

Zobacz też

Inne kolekcje tematyczne „Archiwum”: Klasycy współczesnej filozofii i teorii prawa · Prawo a moralność · Wykładnia prawa.

Dla autorek i autorów

„Archiwum” publikuje artykuły z teorii i filozofii prawa – w tym z estetyki prawa i nurtu prawo i literatura – w języku polskim i angielskim, w otwartym dostępie bez opłat, z podwójnie anonimową recenzją. Czasopismo jest indeksowane m.in. w bazach Scopus, DOAJ i ERIH PLUS (100 pkt w wykazie ministerialnym). Zobacz wytyczne dla autorów.

Kolekcja redakcyjna. Ostatnia aktualizacja: lipiec 2026 r.

Prawo naturalne

Kolekcja tematyczna „Archiwum Filozofii Prawa i Filozofii Społecznej”. Zebraliśmy teksty poświęcone prawu naturalnemu – najstarszej tradycji filozofii prawa – i jego współczesnym odczytaniom. Wszystkie artykuły są dostępne bezpłatnie w otwartym dostępie.

Tradycja prawa naturalnego

Prawo naturalne to przekonanie, że ponad prawem stanowionym istnieje porządek normatywny, którego człowiek nie tworzy, lecz go poznaje – i który stanowi miarę oceny, a według części ujęć także warunek obowiązywania, prawa pozytywnego. Tradycja ta biegnie od stoików i św. Tomasza z Akwinu, przez racjonalistyczne szkoły prawa natury Grocjusza i oświecenia, po dwudziestowieczne odrodzenie w reakcji na doświadczenie bezprawia – od formuły Radbrucha po nową teorię prawa naturalnego Johna Finnisa. Spór z pozytywizmem o związek prawa i moralności pozostaje osią całej dyscypliny.

Wybór tekstów w „Archiwum”

Problem państwa doskonałego w perspektywie Pascalowskich rozważań o prawie i sprawiedliwości – Edyta Godziszewska, Numer 2(47)/2026
Prawo naturalne w ramach radykalnego oświecenia – Michał Wendland, Numer 4(25)/2020
Rozumowanie prawnicze jako rozumowanie praktyczne w świetle nowej teorii prawa naturalnego Johna M. Finnisa – Michał Sopiński, Numer 1(21)/2020

Zobacz też

Inne kolekcje tematyczne „Archiwum”: Prawo a moralność · Klasycy współczesnej filozofii i teorii prawa · Pozytywizm prawniczy. Sylwetki: John Finnis · Gustav Radbruch.

Dla autorek i autorów

„Archiwum” publikuje artykuły z teorii i filozofii prawa – w tym poświęcone tradycji prawnonaturalnej – w języku polskim i angielskim, w otwartym dostępie bez opłat, z podwójnie anonimową recenzją. Czasopismo jest indeksowane m.in. w bazach Scopus, DOAJ i ERIH PLUS (100 pkt w wykazie ministerialnym). Zobacz wytyczne dla autorów.

Kolekcja redakcyjna – będzie rozszerzana wraz z oznaczaniem starszych tekstów. Ostatnia aktualizacja: lipiec 2026 r.

Prawo a moralność

Kolekcja tematyczna „Archiwum Filozofii Prawa i Filozofii Społecznej”. Zebraliśmy teksty o relacjach prawa i moralności oraz o etyce w praktyce prawniczej i publicznej – od sporu o rozdział prawa i moralności po godność, miłosierdzie i granice władzy prawniczej. Wszystkie artykuły są dostępne bezpłatnie w otwartym dostępie.

Prawo i moralność – centralny spór filozofii prawa

Pytanie o związek prawa i moralności organizuje filozofię prawa od jej początków. Pozytywistyczna teza o rozdziale głosi, że obowiązywanie prawa nie zależy od jego moralnej treści; stanowiska niepozytywistyczne – od formuły Radbrucha po Dworkina i współczesny nonpozytywizm – przeczą temu w różnym stopniu. Osobne wątki tego sporu to wewnętrzna moralność prawa z debaty Harta z Fullerem, aksjologiczne podstawy praw człowieka i godności oraz etyki zawodowe – prawnicze i urzędnicze – wyznaczające granice władzy profesjonalistów.

Wybór tekstów w „Archiwum”

Wszystkie myśli dozwolone. W obronie (niemal) absolutnej wolności nauki – Przemysław Rybiński, Numer 4(45)/2025
Trzyczęściowe filozoficzne credo Johna Graya – Beata Polanowska-Sygulska, Numer 3(32)/2022
Etyka głosowania strategicznego w wyborach powszechnych – Łukasz Łyżwa, Numer 3(32)/2022
Przeciw godności. Argument za niemetafizycznym fundamentem prawa ochrony zwierząt – Tomasz Pietrzykowski, Numer 2(27)/2021
Etyka zawodowa urzędnika administracji publicznej w Polsce. Perspektywy rozwoju deontologii zawodowej – Dawid Kostecki, Numer 2(27)/2021
Między sprawiedliwością a miłosierdziem. Porównanie amerykańskiej i rosyjskiej wersji Dwunastu gniewnych ludzi – Paweł Jabłoński, Numer 1(26)/2021
Formalizm w stosowaniu prawa a etyka na przykładzie prawnych regulacji ochrony środowiska – Adrian Zając, Numer 1(16)/2018
Krótka historia brytyjskiej Krytycznej Konferencji Prawniczej albo o odpowiedzialności krytyka – Costas Douzinas, Numer 1(8)/2014
O trzech granicach władzy prawniczej – Paweł Jabłoński, Przemysław Kaczmarek, Numer 1(6)/2013

Zobacz też

Inne kolekcje tematyczne „Archiwum”: Pozytywizm prawniczy · Wykładnia prawa.

Dla autorek i autorów

„Archiwum” publikuje artykuły z teorii i filozofii prawa – w tym z etyki prawniczej i filozofii moralnej – w języku polskim i angielskim, w otwartym dostępie bez opłat, z podwójnie anonimową recenzją. Czasopismo jest indeksowane m.in. w bazach Scopus, DOAJ i ERIH PLUS (100 pkt w wykazie ministerialnym). Zobacz wytyczne dla autorów.

Kolekcja redakcyjna. Ostatnia aktualizacja: lipiec 2026 r.

Wykładnia prawa

Kolekcja tematyczna „Archiwum Filozofii Prawa i Filozofii Społecznej”. Zebraliśmy teksty poświęcone wykładni prawa – jej teoriom, dyrektywom i granicom oraz zastosowaniom w praktyce orzeczniczej. Wszystkie artykuły są dostępne bezpłatnie w otwartym dostępie.

Czym jest wykładnia prawa

Wykładnia (interpretacja) prawa to ustalanie znaczenia tekstu prawnego – centralny problem zarówno praktyki prawniczej, jak i teorii prawa. Polska teoria prawa wniosła do jego analizy dwie klasyczne koncepcje: klaryfikacyjną Jerzego Wróblewskiego, według której wykładnia jest potrzebna wtedy, gdy powstaje wątpliwość co do znaczenia przepisu, oraz derywacyjną Macieja Zielińskiego, zgodnie z którą każdy tekst prawny wymaga pełnej interpretacyjnej rekonstrukcji norm postępowania (omnia sunt interpretanda). Spór obu ujęć – także o status paremii clara non sunt interpretanda – pozostaje jednym z najbardziej ożywionych wątków polskiego prawoznawstwa.

Obok teorii wykładni przedmiotem badań są dyrektywy interpretacyjne (językowe, systemowe, funkcjonalne), granice wykładni – ze szczególną rolą granicy językowej w prawie karnym – znaczenie materiałów legislacyjnych i utrwalonej praktyki, a także nowe narzędzia empiryczne. Publikowane w „Archiwum” teksty obejmują całe to spektrum: od rekonstrukcji reguł konstytutywnych w koncepcji derywacyjnej po heurystyki w rozumowaniach sędziowskich.

Wybór tekstów w „Archiwum”

Wnioskowanie heurystyczne w praktyce orzeczniczej sądów polskich i niektóre jego implikacje dla stosowania prawa – Paweł Ochmann, Numer 2(47)/2026
Odczytywanie reguł konstytutywnych z tekstu prawnego. Przykład ułaskawienia – Karolina Gmerek, Michał Krotoszyński, Numer 1(46)/2026
Stosowanie prawa łaski przez Prezydenta RP w świetle argumentów spoza tekstu Konstytucji – Zygmunt Tobor, Sławomir Piekarczyk, Numer 1(46)/2026
Krytyczna analiza tezy o przydatności idei metafory konceptualnej w wykładni prawa – Robert Piszko, Numer 2(39)/2024
Wyznaczanie temporalnych granic decyzji interpretacyjnej przez sąd (w świetle orzecznictwa sądów administracyjnych) – Tomasz Grzybowski, Marta Sarnowiec-Cisłak, Numer 2(39)/2024
Intencjonalistyczny charakter interpretacji Pisma Świętego i interpretacji prawa – Paweł T. Skoczykłoda, Numer 4(37)/2023
Pewność prawa a zasada interpretatio retro non agit – Agnieszka Bielska-Brodziak, Marek Suska, Numer 3(36)/2023
Zasada nullum crimen sine lege jako źródło poszukiwania językowej granicy wykładni prawa karnego? – Sławomir Tkacz, Numer 2(23)/2020

Zobacz też

Inne kolekcje tematyczne „Archiwum”: Pozytywizm prawniczy. Zobacz też numer tematyczny „W kręgu wykładni prawa” – 2(23)/2020 w archiwum numerów. Sylwetki: Jerzy Wróblewski · Maciej Zieliński.

Dla autorek i autorów

„Archiwum” publikuje artykuły z teorii i filozofii prawa – w tym poświęcone wykładni i argumentacji prawniczej – w języku polskim i angielskim, w otwartym dostępie bez opłat, z podwójnie anonimową recenzją. Czasopismo jest indeksowane m.in. w bazach Scopus, DOAJ i ERIH PLUS (100 pkt w wykazie ministerialnym). Zobacz wytyczne dla autorów.

Kolekcja redakcyjna. Ostatnia aktualizacja: lipiec 2026 r.

Pozytywizm prawniczy

Pozytywizm prawniczy łączy przekonanie, że o obowiązywaniu prawa rozstrzygają jego społeczne źródła, a nie moralna treść. Pod tą etykietą kryją się jednak stanowiska głęboko różne – od Austina i Kelsena po Harta i pozytywizm ekskluzywny Raza – oraz nieustający spór z krytykami tego nurtu. Ta kolekcja zbiera poświęcone mu teksty. Wszystkie artykuły czytasz bezpłatnie w wolnym dostępie.

Hans Kelsen i czysta teoria prawa

Hans Kelsen (1881–1973) należy do najbardziej wpływowych teoretyków prawa XX wieku. Jego czysta teoria prawa (Reine Rechtslehre, 1934; wyd. 2 – 1960) to program nauki prawa oczyszczonej z elementów socjologicznych, psychologicznych i moralnych: prawo jest hierarchicznym porządkiem norm (Stufenbau – koncepcja rozwijana wraz z Adolfem Juliusem Merklem), którego jedność funduje norma podstawowa (Grundnorm). Kelsen był współtwórcą austriackiej konstytucji z 1920 r. i ojcem europejskiego modelu scentralizowanego sądownictwa konstytucyjnego, który ukształtował także polski Trybunał Konstytucyjny.

Na łamach „Archiwum” ukazał się – w przekładzie Tomasza Gizberta-Studnickiego – tekst Stanleya L. Paulsona, czołowego współczesnego znawcy Kelsena: Kelsen jako odmieniec. Obrona radykalnej teorii norm. Polski wątek recepcji Kelsena dokumentuje Monika Zalewska, rekonstruując jego dyskusję z Jerzym Wróblewskim w artykule Historia pewnego przypisu.

Spory wokół pozytywizmu prawniczego

Pozytywizm prawniczy łączy przekonanie, że o obowiązywaniu prawa rozstrzygają jego społeczne źródła, a nie moralna treść (teza o rozdziale prawa i moralności). Pod tą wspólną etykietą kryją się jednak stanowiska głęboko odmienne: naturalistyczny pozytywizm w tradycji Johna Austina, antynaturalistyczny normatywizm Kelsena, koncepcja reguły uznania H.L.A. Harta czy współczesne warianty inkluzywne, ekskluzywne i konwencjonalistyczne. Publikowane w „Archiwum” teksty dokumentują te spory – od klasycznych rekonstrukcji po współczesną krytykę.

Wybór tekstów w „Archiwum”

Kelsen jako odmieniec. Obrona radykalnej teorii norm – Stanley L. Paulson, Numer 4(29)/2021 (tłum. Tomasz Gizbert-Studnicki)
Why Legal Conventionalism Fails – Adam Dyrda, Numer 1(10)/2015 (tekst w języku angielskim)
Sedno idei pozytywizmu prawniczego – Stanley L. Paulson, Numer 2(15)/2012 (tłum. Marcin Romanowicz)
Reguła uznania – remedium na zewnętrzną niepewność prawa? – Urszula Anna Kosielińska-Grabowska, Numer 1(4)/2012 (tekst w języku angielskim)
Historia pewnego przypisu. Próba rekonstrukcji dyskusji Hansa Kelsena z Jerzym Wróblewskim – Monika Zalewska, Numer 1(2)/2011

Zobacz też

Inne kolekcje tematyczne „Archiwum”: Nullum crimen sine lege i filozofia prawa karnego · Wykładnia prawa · Ronald Dworkin i debata z pozytywizmem. Sylwetki: Herbert L.A. Hart · Joseph Raz · Gustav Radbruch.

Debata z Dworkinem

Najgłośniejszy spór współczesnej teorii prawa – między pozytywizmem a jego krytyką ze strony Ronalda Dworkina.

Nowe wyzwanie dla pozytywizmu prawniczego – Herbert L.A. Hart (przekład), Numer 2(9)/2014
Prequel do Hartowskiego Postscriptum – Andrzej Grabowski, Numer 2(9)/2014
Argument „semantycznego ukąszenia” a teoria prawa Jerzego Wróblewskiego – Adam Dyrda, Numer 1(1)/2010
Debata Fish – Dworkin jako przykład sporu o praktykę interpretacji prawa – Michał Pełka, Numer 2(11)/2015
Filozofia prawa międzynarodowego Ronalda Dworkina – Tomasz Widłak, Numer 1(12)/2016
O wolności akademickiej. Komentarz do stanowiska Ronalda Dworkina – Paweł Jabłoński, Numer 4(45)/2025

Dla autorek i autorów

„Archiwum” publikuje artykuły z teorii i filozofii prawa – w tym poświęcone Kelsenowi i pozytywizmowi prawniczemu – w języku polskim i angielskim, w otwartym dostępie bez opłat, z podwójnie anonimową recenzją. Czasopismo jest indeksowane m.in. w bazach Scopus, DOAJ i ERIH PLUS (100 pkt w wykazie ministerialnym). Zobacz wytyczne dla autorów.

Kolekcja redakcyjna. Ostatnia aktualizacja: lipiec 2026 r.